Fethiye sahifasining manbasini koʻrish

'''Fethiye''' — [[Turkiya]]ning Egey mintaqasidagi Mugʻla viloyatida joylashgan tuman. Turkiyadagi mashhur sayyohlik markazlaridan biri. 2019-yilda shahardagi aholi soni 162 686 kishi edi<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.nufusu.com/ilce/fethiye_mugla-nufusu|sarlavha=Population of Fethiye district in Muğla Province|nashriyot=nufusu.com|qaralgan sana=21 June 2020}}</ref>.
[[Fayl:Fethiye_2020-03-15-4.jpg|thumb|Fethiye Marina]]
<gallery>File:Fethiye Paspatur Çarşısı (15318805792).jpg|Fethiye 
File:Fethiye Mosque, Ioannina, September 2022 03.jpg|Fethiyedagi ziyoratgoh
File:Fethiye at night.jpg|Fethiye tunda
File:Fethiye 2.jpg|Fethiye 
</gallery>

== Tarix ==
[[Fayl:Fethiye_by_Piri_Reis.jpg|left|thumb| Piri Rais tomonidan Fethiye tarixiy xaritasi]]
Fethiye ilgari '''Makri''' ({{Lang-el|Μάκρη}}) nomi bilan atalgan<ref name="Darke">Diana Darke, ''Guide to Aegean and Mediterranean Turkey'', M. Haag, 1986, 296 pages.</ref><ref name="ODB">{{Ensiklopediya manbasi|last1=Foss "|first1=Clive|last2=Kazhdan|first2=Alexander P.|title=Makre|pages=1271–1272|editor-last=Kazhdan|editor-first=Alexander P.|editor-link=Alexander Kazhdan|encyclopedia=[[Oxford Dictionary of Byzantium]]|location=New York; Oxford|publisher=Oxford University Press|year=1991|isbn=978-0-19-504652-6}}</ref>. Zamonaviy Fethiye qadimgi Telmessos shahri oʻrnida joylashgan boʻlib, qadimiy shahar xarobalarini butun Fethiye bo‘ylab joylashganini ko‘rish mumkin, masalan, asosiy qirgʻoq boʻyida [[Ellinizm|ellinistik]] [[teatr]]ni koʻrish mumkin.
[[File:Fethiye Museum findings 10.jpg|thumb|Fethiye muzeyi eksponatlari]]
Likiya afsonasida shaharning Telmessos deb atalishini quyidagicha tushuntiradi: xudo [[Apollon]] [[Finikiya]] qirolining kenja qizi [[Agenor]]ni sevib qoladi. U oʻzini kichkina itga aylantiradi va shu tariqa uyatchan qizning mehrini qozonadi. U yana chiroyli yigit boʻlib asliga qaytganidan soʻng, ularning oʻgʻli tug‘iladi, unga „Telmessos“ (chiroqlar mamlakati) deb nom berishadi.

Miloddan avvalgi 547-yilda fors generali Harpagos bosqinidan keyin shahar Likiya va [[Kariya]] bilan birga [[Ahamoniylar davlati|Fors imperiyasi]] tarkibiga kirdi. Keyin Telmessos miloddan avvalgi V asr oʻrtalarida tashkil etilgan [[Delos ittifoqi|Attic-Delos ittifoqiga]] ([[Delos ittifoqi|Delian ligasi]]) qoʻshildi. Keyinchalik ittifoq tarkibidan chiqib, mustaqil shaharga aylangan boʻlsa-da, ittifoqdaosh mamlakatlar bilan aloqalarini miloddan avvalgi IV asrgacha davom ettirdi.
[[File:Fethiye - 15132383240.jpg|thumb|Fethiye]]
[[Vizantiya imperiyasi|Vizantiya]] davrida shahar haqida juda kam narsa maʼlum. Omon qolgan binolar shaharning antik davrning oxirlarida sezilarli darajada gullab-yashnaganidan dalolat beradi, binolarning aksariyati VII VIII asrlarda arab-Vizantiya urushlari tufayli tashlab ketilgan.  Shahar VIII asrda mustahkamlangan. X asrga kelib, shaharning qadimiy nom unutilib, '''Makre''' yoki '''Makri''' (LĬkrē, „uzun“) deb nomlana boshladi<ref name="Darke"/>. XII XIIIasrlarda shahar gullab yashnagan. Devorlai kengaytirildi, 1106-nomdagi hisobotda Makre parfyumeriya ishlab chiqarish markazi sifatida qayd etilgan. Bu hudud XII asr oxiri yoki XIII asr boshlarida turklar qoʻliga oʻtgan<ref name="ODB"/>.

Telmessos 1284-yildan boshlab ''Menteshe Anadolu beyligi'' tomonidan boshqarilgan.

1424-yilda [[Usmonlilar imperiyasi]] tarkibiga kirgan va 1934-yilgacha ''Meğri'' deb atalgan<ref name="sezen">Tahir Sezen, ''Osmanlı Yer Adları'', Ankara 2017, T. C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayın No: 26 [http://devletarsivleri.gov.tr/varliklar/dosyalar/eskisiteden/yayinlar/genel-mudurluk-yayinlar/osmanli_yer_adlari.pdf#page=280 ''s.v.'' ] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20230305221756/https://www.devletarsivleri.gov.tr/varliklar/dosyalar/eskisiteden/yayinlar/genel-mudurluk-yayinlar/osmanli_yer_adlari.pdf#page=280 |date=2023-03-05 }}</ref>.

Shahar XIX asrda sezilarli darajada rivojlandi va oʻsha paytda bu yerda ko‘plab yunonlar istiqomat qilar edi<ref name="Darke"/>. Gretsiya va Turkiya oʻrtasidagi aholi almashinuvidan soʻng, Makri yunonlari Yunonistonga yuborilgan va u yerda ular [[Gretsiya|Yunonistonning]] Nea Makri (Yangi Makri) shahriga asos solganlar<ref name="Darke" />.

Shahar nomi 1934-yilda 1914-yil 27-fevraldagi Al-Samra yaqinida roʻy bergan samolyot halokatida halok bo‘lgan (birinchi leytenant [[c:file:Constantinople-Cairo Flight.jpg|Sodiq Bey]] bilan birga) Usmonli Havo kuchlarining birinchi uchuvchilaridan biri kapitan [[c:file:Constantinople-Cairo Flight.jpg|Fethi Bey]] sharafiga '''Fethiye''' deb o‘zgartirildi<ref>[http://www.hadassahmagazine.org/2014/03/17/letter-kibbutz-haon-fallen-flyers/ Letter from Kibbutz HaʼOn: Fallen Flyers] Hadassah Magazine, 17 March 2014</ref>.
[[Fayl:Fethiye_bay_by_oldypak_lp_photo.jpg|alt=Fethiye bay by Oldypak lp photo Smirnov|thumb| Fethiye koʻrfazi]]
[[Fayl:Tomb_of_Amyntas.jpg|thumb|Fethiyedagi Amintas qabri .]]
[[Fayl:The_Lycian_Way_-_2014.10_-_panoramio.jpg|thumb|Fethiye tumanidagi Ölüdeniz plyaji]]
[[Fayl:Kelebekler_Vadisi_(1).jpg|thumb|Kelebeklar vodiysi Fethiye tumanidagi mashhur sayyohlik maskanidir]]
1953-yil 3-avgustda Air France aviakompaniyasining 152 -reysi [[Rim]]dan [[Bayrut]]ga ketayotganda Qizilada yaqinida Fethiye koʻrfaziga qulab tushdi. Bortdagi 8 nafar ekipaj aʼzosi va 34 nafar yoʻlovchidan toʻrt nafari choʻkib ketgan. Omon qolganlar shaharda boʻlgan vaqtlarida aholi tomonidan iliq kutib olingan<ref name="at">{{Veb manbasi|url=http://aviatechno.net/constellation/suivi_matricule.php?mat=F-BAZS|nashriyot=Avio Techno|sarlavha=F-BAZS – Constellation Air France|til=fr|qaralgan sana=13 January 2016}}</ref><ref name="bea">{{Jurnal manbasi|url=http://www.bea.aero/docspa/1953/f-zs530803/pdf/f-zs530803.pdf|journal=Journal Officiel de la République Française|title=Rapport d'Enquête sur l'accident survenu à Fethiye (Turquie) le 3 aoǜt 1953, à l'avion Lockheed 749 A – F.BAZS, de la Compagnie Air France|language=fr|date=16 March 1954|pages=149–154|access-date=13 January 2016|archivedate=2019-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107062150/https://www.bea.aero/docspa/1953/f-zs530803/pdf/f-zs530803.pdf}}</ref><ref name="m1">{{Yangiliklar manbasi |last=Selener, Necdet |date=31 August 1953 |title=Fethiye açıklarında denize inen Fransız yolcu uçağı |language=tr |work=[[Milliyet]] |url=http://gazetearsivi.milliyet.com.tr/Arsiv/1953/08/31 |access-date=13 January 2016 |archive-date=2019-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190125061530/http://gazetearsivi.milliyet.com.tr/Arsiv/1953/08/31 |url-status=dead }}</ref>.

Fethiyeda vaqti-vaqti bilan vayron qiluvchi zilzilalar bo‘lib o‘tgan, ayniqsa 1957-yil 24-25-aprel kunlari boʻlib oʻtgan Fethiye zilzilalarida 67 odam halok bo‘lgan, shahardagi binolarning 90% i yaroqsiz holga kekgan<ref>{{Veb manbasi|url=http://www.koeri.boun.edu.tr/sismo/Depremler/tLarge1.htm|sarlavha=Significant Earthquakes in Turkey, 1947 – 1970|nashriyot=[[Boğaziçi University]], Kandilli Observatory and Earthquake Research Center, Istanbul – Turkey|qaralgan sana=25 February 2011}}</ref>. Oʻsha voqeadan keyin shahar qayta qurildi.

1969-yilning 14-yanvarida Fethiyeda 6,2 magnitudali zilzila sodir boʻldi, bu zilzila natijasida hech qanday o‘lim boʻlmadi, ammo baʼzi binolarga jiddiy zarar yetdi

2012-yilning 10-iyunida Fethiyeda 6,1 magnitudali zilzila sodir boʻldi. Hech kim halok bo‘lmagan, ammo jarohatlanganlar bo‘lgan, ko‘plab uylar va ish joylari shikastlangan

== Turizm ==
[[Fayl:Telmessos_Antique_Theatre.jpg|thumb| [[c:File:Détails d'un théatre de Telmissus - Choiseul-gouffier Gabriel Florent Auguste De - 1782.jpg|Telmessos teatri]] — saytdagi belgi bu kech ellinistik davr boʻlganligini aytadi, sahna v qoʻshilgan. 200-yil, shahar bilan birga tashlab ketilgan, 1992-95-yillarda qazilgan va 28 qatorda 6000 tomoshabinga moʻljallangan.]]

Tashrifga arziydigan tarixiy joylar: Kadyanda (Kadyanda) qadimiy shahar, Kayaköy — tashlandiq yunon qishlogʻi, Afkule, Gemiler va Aya Nikola. Fethiyeda Amyntas qabri ham ham joylashgan. Qabr eramizdan avvalgi 350-yilda Likiyaliklar tomonidan qurilgan<ref>{{Veb manbasi|muallif=Berens|ism=Kallie|sarlavha=Fethiye Tomb in the Mountainside|url=http://mysendoff.com/2011/06/fethiye-tomb-in-the-mountain-side/|ish=Mysendoff.com|nashriyot=mysendoff.com|qaralgan sana=19 October 2011|arxivurl=https://web.archive.org/web/20111021135323/http://mysendoff.com/2011/06/fethiye-tomb-in-the-mountain-side/|arxivsana=21 October 2011}}</ref>.

Fethiyaning eng mashhur sayyohlik markazlari: Ölüdeniz, Calis Beach maydoni, Hisarönü va Ovajik<ref>{{Veb manbasi|url=http://veryturkey.com/destination-info/fethiye/fethiye-info|sarlavha=Places to visit in Fethiye|qaralgan sana=19 March 2014|arxivsana=20 October 2018|arxivurl=https://web.archive.org/web/20181020235243/http://veryturkey.com/destination-info/fethiye/fethiye-info}}</ref>. Kelebekler vadisi oludeniz yaqinida joylashgan va sayyohlar uchun faqat kemada mavjud. Kuniga bir necha marta vodiyga yaxtalar chiqib ketadi. Сhipta 2023 yilda 40 TL turadi. Vodiyda siz suzishingiz va quyosh botishingiz mumkin.<ref>https://www.hierapolis-info.ru/dolina-babochek.html</ref> Fethiye shahri yaqinida Oludeniz kurorti joylashgan.
U moviy Laguna plyaji va har qanday sayyoh uchun mavjud bo'lgan paraplan parvozlari bilan mashhur .

Fethiye koʻrfazi<ref name="hl1">{{Yangiliklar manbasi |date=11 January 2014 |title=Kızıl Ada Yeşile Bürünecek |language=tr |work=Haberler |url=http://www.haberler.com/kizil-ada-yesile-burunecek-5532189-haberi/ |access-date=16 January 2016}}</ref>, qayiqdagi sayohatlar uchun mashhur joy. Shu bilan bir qatorda, ajoyib shoʻngʻish joylari mavjud<ref name="h1">{{Yangiliklar manbasi |title=Fethiye-Ölüdeniz-Kızılada-Fethiye |language=tr |work=[[Hürriyet]] |url=http://eniyion.hurriyet.com.tr/default.aspx?mekanID=231&siraID=3514&hID=5090357&mKat=2 |access-date=16 January 2016 |archive-date=2017-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107012621/http://eniyion.hurriyet.com.tr/default.aspx?mekanID=231&siraID=3514&hID=5090357&mKat=2 |url-status=dead }}</ref>. Oroldagi Qizilada dengiz chirog‘i mehmonxonasi dengiz mahsulotlari restorani va toʻqqiz xonali yotoqxonaga ega<ref name="s1">{{Yangiliklar manbasi |date=30 September 2007 |title=Kızıl Ada'nın feneri, gezgin midelerin yeni gözdesi oldu |language=tr |work=[[Sabah (newspaper)|Sabah]] |url=http://arsiv.sabah.com.tr/2007/09/30/pz/haber,10178160825145CC821C17F08DA34B86.html |access-date=16 January 2016}}</ref>.

== Galereya ==
<gallery>
Fayl:Fethiye 2020-03-15-3.jpg|Fethiye markazidan ko'rinish
Fayl:Fethiye Museum 5655.jpg|Fethiye muzeyidagi kulolchilik namunasi 
Fayl:Fethiye museum 7003.jpg|Oltin idish
Fayl:Fethiye museum 6999.jpg|Oltin dafna gulchambari
Fayl:Fethiye museum 7008.jpg|Ikki tilli yozuv
Fayl:Fethiye museum 7017.jpg|Qo'g'irchoqlar
Fayl:Fethiye Museum 5644.jpg|Kakasbos
Fayl:Fethiye museum 7019.jpg|Lagynos
Fayl:Fethiye museum 7022.jpg|[[Hadrian|Adrian]] haykali
Fayl:Fethiye museum Girl with bird 2nd century in 2016 7042.jpg|Qiz haykali
Fayl:Fethiye museum 7050.jpg|Letoon ibodatxonasi zaminining bezaklari
Fayl:Lycian Sarcophagus Fethiye - Mugla - Asia Minor, Turkey - πρώην Μάκρη, Μικρά Ασία, Τουρκία - panoramio.jpg|Fethiyedagi [[Lycia|Likiya]] qoya qabri (miloddan avvalgi <nowiki>IV</nowiki> asr)
</gallery>

== Iqlim ==
Fethiyeda Oʻrta er dengizi iqlimiga ega boʻlib yozi issiq, quruq va uzoq vaqt davom etadi.

== Transport ==
Fethiyeda dalaman aeroporti joylashgan. Fethiye va yaqin atrofdagi eng keng tarqalgan jamoat transporti turi mikroavtobusdir.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

[[Turkum:Turkiya shaharlari]]
[[Turkum:Turkiyadagi qadimgi yunon arxeologik yodgorliklari]]
[[Turkum:Turkiyadagi Oʻrta yer dengizi port shaharlari va shaharchalari]]
[[Turkum:Turkiyaning qirgʻoqboʻyi aholi punktlari]]