Фил — қуруқликдаги мавжуд ҳайвонларнинг энг каттаси. Ҳозирги вақтда филларнинг учта тирик тури тан олинган: Африка бута фили, Африка ўрмон фили ва Осиё фили. Улар Филлар оиласи ва Хартумлилар туркумининг омон қолган ягона аъзоларидир. Филларнинг йўқ бўлиб кетган қариндошлари орасида мамонтлар ва мастодонлар мавжуд. Ушбу жонзотларнинг ўзига хос хусусиятлари орасига магистрал деб аталадиган узун хартум, тишлар, катта қулоқ, устунга ўхшаш оёқлар ва қаттиқ, аммо сезгир кулранг тери киради. Филнинг хартуми оғиз бўшлиғига озиқ-овқат ҳамда сув олиб келади ва нарсаларни ушлайди. Курак тишлар ҳам қурол, ҳам нарсаларни ҳаракатлантириш ва қазиш учун асбоб сифатида хизмат қилади. Катта қулоғи доимий тана ҳароратини сақлашга, шунингдек, мулоқотда бўлишга ёрдам беради. Африка филларининг қулоқлари каттароқ ва орқалари ботиқ, Осиё филларининг қулоқлари кичикроқ, орқалари қавариқ ёки текис бўлади.

Фил
Қазилма даври: Плейстоцендан–ҳозиргача
Танзаниянинг Микуми миллий паркидаги Африка бута филларининг урғочи вакили
Биологик классификация
Домен: Эукариотлар
Олам: Ҳайвонлар
Тип: Хордалилар
Синф: Сут эмизувчилар
Туркум: Хартумлилар
Катта оила: Элепҳантоидеа
Оила: Филлар
Tirik fil turlarining taqsimlanishi
Тирик фил турларининг тақсимланиши
Осттурлар

Филлар Жанубий Африка Саҳрои Кабири, Жанубий Осиё ва Жануби-Шарқий Осиё бўйлаб тарқалган ва турли хил яшаш жойларида, жумладан саванналарда, ўрмонларда, чўлларда ва ботқоқларда ҳаёт кечиради. Ушбу жонзотлар ўтхўрлиги билан бирга қулай бўлиши учун сувга яқин ҳудудларда яшашади. Филлар табиий муҳитга номутаносиб равишда катта таъсир кўрсатадиган тур ҳисобланади. Улар бўлиниш-бирикма жамиятига эга бўлиб, унда бир нечта оила гуруҳлари бирлашадилар. Урғочилар (сигирлар) оилавий гуруҳларда яшашга мойил бўлиб, бундай гуруҳлар урғочи бузоқлар ёки наслдаги бир нечта қариндош урғочилардан иборат бўлиши мумкин. Аёллар гуруҳининг раҳбари, одатда энг кекса сигир, матриарх сифатида танилган.

Эркаклар (буқалар) балоғат ёшига етганларида ўз оилаларини тарк этадилар ва ёлғиз ёки бошқа эркаклар билан яшашлари мумкин бўлади. Вояга етган буқалар турмуш ўртоғини қидирганда, асосан, оилавий гуруҳлар билан мулоқот қилади. Эркак филлар тестостероннинг кучайиши ва мустҳ деб номланувчи тажовузкорлик ҳолатига киришади, бу уларга бошқа эркак филлар устидан ҳукмронлик қилишга ҳамда репродуктив муваффақиятга эришишга ёрдам беради. Фил болалари ўзларининг оила гуруҳларида диққат марказида бўлиб, уч йил давомида оналарига таянадилар. Ёввойи табиатда филлар 70 йилгача яшаши мумкин. Улар тегиниш, кўриш, ҳид ва товуш билан алоқа қиладилар; филлар узоқ масофаларда инфратовуш ва сейсмик алоқадан фойдаланадилар. Филларнинг ақл-заковати приматлар ва кицимонлар билан таққосланади. Улар ўзлигини англай оладигандек кўринади ва ўлаётган ёки ўлик турдошларига нисбатан ташвишланишади.

Африка бута филлари ва Осиё филлари Халқаро табиатни муҳофаза қилиш иттифоқи (ИУCН) томонидан йўқолиб кетиш хавфи остидаги, Африка ўрмон филлари эса жиддий йўқолиб кетиш хавфи остидаги жониворлар рўйхатига киритилган. Филлар популяцияси учун энг катта таҳдидлардан бири бу фил суяги савдоси ҳисобланиб, инсонлар филнинг курак тишлари учун браконерлик қилишади. Ёввойи филлар учун бошқа таҳдидлар қаторига яшаш жойларини йўқ қилиниши ва маҳаллий одамлар билан тўқнашувлар киради. Филлардан Осиёда ишлайдиган ҳайвонлар сифатида фойдаланишади. Илгари улар урушда ишлатилган; бугунги кунда филлар кўпинча ҳайвонот боғларида кўргазмага қўйилади ёки сиркларда кўнгил очиш мақсадида фойдаланилади. Филлар инсоният маданиятида ўзига хос мақомга эга бўлиб, улар санъат, фолклор, дин, адабиёт ва оммавий маданиятда намоён бўлган.

Этимологияси

„Элепҳант“ (фил) сўзи лотинча элепҳас (элепҳантис)га асосланган бўлиб, бу юнонча ἐλέφας (элепҳас) нинг лотинча шаклидир. У ҳинд-европа тили ёки финикий тилидан келиб чиққан бўлиши ҳам мумкин[1]. Микен-юнон тилида ном бўғинли ёзувда э-ре-па (э-ре-па-то) сифатида талқин қилинган[2][3]. Микен-юнон тилидаги каби, Ҳомер бу юнонча сўзни фил суяги деган маънони ифодалаш учун ишлатган, аммо Геродот давридан кейин сўз ҳайвонга ҳам ишора қилган. „Элепҳант“ сўзи ўрта инглиз тилига олйфаунт сифатида кириб келди (тах. 1300), бу шакл қадимги франсуз тилидаги олипҳант (ХИИ аср) сўзидан олинган[1].

Таксономияси

Филлар Филлар оиласига тегишли бўлиб, Хартумлилар туркумида қолган ягона оиладир. Уларнинг энг яқин қариндошлари Сиренлар (дюгонлар ва ламатинлар) ва Даманлар бўлиб, улар биргаликда Афротҳериа катта туркуми ичидаги Паэнунгулата гуруҳига мансубдирлар[4]. Филлар ва Сиренлар қўшимча равишда Тетҳйтҳериа гуруҳига ҳам киради[5].

Афротҳериа
Афроинсеcтипҳилиа
Тубулидентата

Орйcтероподидаэ

 
Афроинсеcтивора
Маcросcелидеа

Маcросcелидидаэ

 
Афросориcида
 

Чрйсочлоридаэ

 
 

Тенреcидаэ

 
 
 
 
Паэнунгулата
Ҳйраcоидеа

Проcавиидаэ

 
Тетҳйтҳериа
Пробосcидеа

Элепҳантидаэ

 
Сирениа
 

Дугонгидаэ

 
 

Тричечидаэ

 
 
 
 
 
Молекуляр далилларга асосланган Афротҳериа ичидаги филларнинг кладограммаси[6]

Тирик филларнинг учта тури тан олинган: Африка бута фили (Лоходонта африcана), Африка о'рмон фили (Лоходонта cйcлотис) ва Осиё фили (Элепҳас махимус)[7]. Африка филлари таркиби анъанавий равишда ягона тур - Лоходонта африcанани ўз ичига олган эди, аммо молекуляр тадқиқотлар уларнинг биргина тур эмаслигини тасдиқлади[8][9][10]. Мамонтлар (Маммутҳус) тирик филлар таққосланганда Африка филларига қараганда Осиё филлари билан яқинроқдир[11]. Филларнинг яна бир йўқ бўлиб кетган жинси Палаэолоходон ҳам тан олинган, у Африка филлари билан яқин алоқада бўлган ва улар билан дурагайлашган[12][13].

Эволюцияси

Фанда пробоскидлар гуруҳининг 180 дан ортиқ йўқолиб кетган аъзолари аниқланган[14]. Плейстоценнинг дастлабки давридан маълум бўлган энг қадимги пробоскидлар, Африка Эритҳериуми ва Пҳоспҳатҳериуми ҳисобланади[15]. Эоцен давридаги пробоскидларга Африка Нумидотҳериуми, Моэритҳериуми ва Барйтҳериуми киради. Бу ҳайвонлар нисбатан кичик бўлган ва баъзилари, масалан, Моэритҳериум ва Барйтҳериум амфибия бўлган бўлиши эҳтимоли ҳам мавжуд[16][17]. Кейинчалик Пҳиомиа ва Палеомастодон каби авлодлар пайдо бўлди; иккинчиси кўпроқ ўрмонли ҳудудларда яшаган. Олигоцен даврида пробоскидлар диверсификацияси жуда оз ўзгарган[16]. Ушбу даврнинг диққатга сазовор турларидан бири Сомали ярим оролидаги Эритреум мелакегҳебрекристоси бўлиб, у бир неча кейинги турларнинг аждоди бўлган бўлиши мумкин[18].

Пробосcидеа
 

дастлабки Пробосcидеалар, масалан: Моэритҳериум

 
 
 

Деинотҳериидаэ

 
Элепҳантиформес
 

Маммутидаэ

 
 
 

Гомпҳотҳериидаэ

 
 
 

Стегодонтидаэ

 
Элепҳантидаэ
 

Лоходонта

 
 
 

Маммутҳус

 
 

Элепҳас

 
 
 
 
 
 
 
 
Филнинг морфологик ва ДНК таҳлилларига асосланган Пробосcидеа филогенияси[19][20]

Тахминан 18-19 миллион йил муқаддам илк миоцен даврида Афро-Арабистоннинг Евроосиё билан тўқнашуви пробоскидлар эволюциясидаги муҳим воқеа бўлиб, бу ушбу туркумнинг ватани Африка Евроосиё бўйлаб тарқалиб кетишига имкон берди ва кейинроқ, тахминан 16-15 миллион йил олдин улар Беринг қуруқлик кўприги орқали Шимолий Америкага ҳам ўтди. Миоцен даврида машҳур бўлган пробоскидлар гуруҳлари таркибига деинотерлар, шунингдек, илғор филлар, жумладан, мамутидлар (мастодонлар), гомфотерлар, амебелодонтидлар (бунга Платйбелодон каби „белкурак тишлилар“ киради), хоэролофодонтидлар ва стегодонтидлар киради[21]. Тахминан 10 миллион йил олдин, Филлар оиласининг энг қадимги вакиллари гомфотерлардан келиб чиққан ҳолда Африкада пайдо бўлган[22].

Филлар олдинги пробоскидлардан моляр тишларининг олдинги пробоскидлардаги каби энг бошидаги қаторга эмас, балки параллел қаторга силжигани билан ажралиб туради, бу фарқ уларга ўтларни истеъмол қилишнинг қулай бўиши имконини беради[23]. Миоценнинг охирги даврида катта иқлим ўзгаришлари кузатилди, бу эса кўплаб пробоскид гуруҳларининг камайиши ва йўқ бўлиб кетишига олиб келди[24]. Филлар оиласи замонавий авлодининг энг қадимги вакиллари тахминан 5 миллион йил олдин охирги миоцен-илк плиоцен даврида пайдо бўлган. Филларнинг авлоди Элепҳас (тирик Осиё филини ўз ичига олади) ва Маммутус (мамонтлар) плиоцен даври охирида, тахминан 3,6-3,2 миллион йил олдин Африкадан кўчиб келган[25].

Илк плейстосен даврида Стегодондан ва Америка қитъасидан ташқаридаги барча фил бўлмаган пробоскид авлодлари йўқ бўлиб кетди[26], гомфотерлар Буюк Америка алмашинувининг бир қисми сифатида Жанубий Америкага тарқалиб кетди[27] ва Шимолий Америка тахминан 1,5 миллион йил олдин мамонтлар кўчиб ўтди[28]. Эрта плейстосеннинг охирида, тахминан 800 000 йил олдин, Палеолоходон фил тури Африкадан ташқарига чиқиб, Евросиёда кенг тарқалган[29]. Охирги плейсоцен даврида пробоскидлар кескин камайиб кетди, қолган барча фил бўлмаган пробоскидлар (жумладан, Стегодон, мастодонлар, Cувиэрониус ва Нотиомастодон каби гомфотерлар) ва Палеолоходон йўқ бўлиб кетди, мамонтлар фақат Голосен таркибидаги Беринг бўғози атрофида мавжуд баъзи бир оролларда яшарди, сўнгги омон қолганлари эса тахминан 4000 йил олдин Врангел оролида ҳаёт кечирган[26][30].

Эволюция жараёнида пробоскидлар катталашиб борди. Шу билан бирга, узунроқ оёқ-қўлларга, кенгроқ ҳажмдаги оёқларга, шунингдек, каттароқ бош ва қисқа бўйинга эга бўлди. Хартумлари ривожланиб, узунроқ ўсди. Премолярлар, кескир тишлар ҳамда бўри тишлари сони камайди ва ёноқ тишлари (молярлар ва премолярлар) узунроқ бўлиб, асосий тишлар вазифасини бажаришга ихтисослашди. Кескир тишлари турли шакл ва ўлчамдаги тишларга айланган[31]. Пробоскидларнинг бир нечта турлари оролларда изоляция қилинган ва орол уларга кичиклик қилган[32], шунинг учун баъзилари тана ҳажмини кескин қисқартирган, масалан 1 метр (3.3 фт) узунликдаги бўйли митти фил турлари — Палаэолоходон фалcонерилар пайдо бўлган[33].

Тирик турлар

Номи Ҳажми Ташқи кўриниши Тарқалиши Расми
Африка бута фили (Лоходонта африcана) Эркаги: 304-336 см (10 фут-11 фут) (елка баландлиги), 5.2-6.9 тонна (оғирлиги); Урғочиси: 247–273 см (1,379 фт 1 ин–1,524 фт 3 ин) (елка баландлиги), 2.6-3.5 тонна (оғирлиги)[34] Нисбатан катта ва учбурчаксимон қулоқлар, орқаси ботиқ, олмос шаклидаги моляр тиш қаторлари, ажинли тери, эгилган қорин ва хартумининг учи иккита бармоқ сиғадиган кенгликда Африка Саҳрои Кабири; ўрмонлар, саванналар, чўллар, ботқоқ ерлар ва кўллар яқинида[35]
Африка ўрмон фили (Лоходонта cйcлотис) 209–231 см (1,166 фт 11 ин–1,289 фт 9 ин) (елка баландлиги), 1.7-2.3 тонна (оғирлиги)[34] Бута фили турларига ўхшаш, лекин кичикроқ ҳамда юмалоқ қулоқлари ва ингичка ҳамда текисроқ тишлари билан улардан фарқ қилади[36][35] Ғарбий ва Марказий Африка; экваториал ўрмонлар, лекин вақти-вақти билан галерея ўрмонлари ва ўрмон/ўтлоқ экотонларида ҳам учраб туради[35]
Осиё фили (Элепҳас махимус) Эркаги: 261–289 cм (8 фт 7 ин–9 фт 6 ин) (елка баландлиги), 3.5-4.6 тонна (оғирлиги);

Урғочиси: 228–252 см (1,273 фт 0 ин–1,407 фт 0 ин) (елка баландлиги), 2.3-3.1 тонна (оғирлиги)[37]

Нисбатан кичик қулоқлар, қавариқ ёки текис орқа, тепага бўртиб чиққан бош, тор моляр тиш қаторлари, депигментация доғлари бўлган силлиқ тери, текис қорин ва бир бармоқ кенглигидаги хартум учи[38] Жанубий ва Жануби-Шарқий Осиё; ўтлар, паст бўйли ўсимликлар ва дарахтлардан иборат бўлган яшаш ҳудудлари, шу жумладан Ҳиндистон жанубидаги ва Шри-Ланкадаги қуруқ тиканли ўрмонлар ва Малаядаги доимий яшил ўрмонлар[39]

Анатомияси

Африка бута филининг скелети

Филлар қуруқликда яшовчи энг йирик ҳайвонлардир. Уларнинг скелети 326-351 та суякдан иборат[40]. Умуртқалар қаттиқ бўғинлар билан бириккан бўлиб, улар умуртқа поғонасининг мослашувчанлигини чеклайди. Африка филларида 21 та жуфт қовурға бор, Осиё филларида эса бу кўрсаткич 19 ёки 20 жуфтни ташкил қилади[41]. Бош суягида ҳаво бўшлиқлари (синуслар) мавжуд бўлиб, улар умумий қувватни сақлаб, бош суягининг оғирлигини камайтиради. Бу бўшлиқлар бош суягининг ички қисмида асал уясига ўхшаш кўриниш беради. Аксинча, пастки жағи зич бўлади. Бош суяги айниқса катта бўлиб, бу бошдаги мушаклар бирикиши учун етарли жой ҳосил қилади[40]. Бош суяги, айниқса жанг пайтида ёки тишлардан фойдаланганда катта стрессга бардош берадиган даражада қурилган. Мия бош суягидаги ёйлар билан ўралган бўлиб, улар ҳимоя вазифасини бажаради[42]. Бошнинг катталиги туфайли бўйин ноқулайлик туғдирмаслик учун нисбатан қисқа бўлади[43]. Филлар гомеотермлардир ва ўртача тана ҳароратини ~ 36 °C (97 °Ф), салқин мавсумда камида 35,2 °C (95,4 °Ф) ва иссиқ қуруқ мавсумда максимал 38,0 °C (100,4 °Ф) даражада ушлаб турадилар[44].

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Ҳарпер, Д.. "Элепҳант". Онлине Этймологй Диcтионарй. Арчивед фром тҳе оригинал он 24 Деcембер 2013. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20131224141504/ҳттп://www.этймонлине.cом/индех.пҳп?терм=элепҳант. Қаралди: 25 Оcтобер 2012. 
  2. ↑ Лужан, Э. Р.; Бернабе, А. "Иворй анд ҳорн продуcтион ин Мйcенаэан техц". Космос. Жеwеллерй, Адорнмент анд Техтилес ин тҳе Аэгеан Бронзе Аге. Арчивед фром тҳе оригинал он 20 Оcтобер 2021. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20211020172849/ҳттпс://www.аcадемиа.эду/2229199. Қаралди: 22 Жануарй 2013. Фил]]
  3. ↑ „элепҳант“. Палаэолехиcон, Wорд студй тоол оф анcиэнт лангуагес. 2012-йил 4-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 19-январ.
  4. ↑ Келлогг, М.; Буркетт, С.; Деннис, Т. Р.; Стоне, Г.; Грай, Б. А.; МcГуире, П. М.; Зори, Р. Т.; Станён, Р. (2007). "Чромосоме паинтинг ин тҳе манатеэ суппорц Афротҳериа анд Паэнунгулата". Эволутионарй Биологй 7: 6. дои:10.1186/1471-2148-7-6. ПМИД 17244368. ПМC 1784077. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=1784077. 
  5. ↑ Озаwа, Т.; Ҳаяши, С.; Микҳелсон, В. М. (1997). "Пҳйлогенетиc поситион оф маммотҳ анд Стеллер'с сеа cоw wитҳин тетҳйтҳериа демонстратед бй миточондриал ДНА сеқуэнcес". Жоурнал оф Молеcулар Эволутион 44 (4): 406–13. дои:10.1007/ПЛ00006160. ПМИД 9089080. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/жоурнал-оф-молеcулар-эволутион_1997-04_44_4/паге/406. 
  6. ↑ Табуcе, Р.; Ашер, Р. Ж.; Леҳманн, Т. (2008). "Афротҳериан маммалс: а ревиэw оф cуррент дата". Маммалиа 72: 2–14. дои:10.1515/МАММ.2008.004. ҳттп://пҳйлодиверситй.нет/азанне/cсфар/имагес/д/д9/Афротҳериан_маммалс.пдф. Қаралди: 19 Жуне 2017. Фил]]
  7. ↑ Шошани, Ж. „Ордер Пробосcидеа“, . Маммал Спеcиэс оф тҳе Wорлд: А Тахономиc анд Геограпҳиc Референcе, 3рд Wилсон, Д. Э.: , Жоҳнс Ҳопкинс Университй Пресс, 2005 — 90–91-бет. ИСБН 978-0-8018-8221-0. ОCЛC 62265494. Қаралди: 2016-йил 11-ноябр. 
  8. ↑ Роҳланд, Н.; Реич, Д.; Маллиcк, С.; Меер, М.; Греэн, Р. Э.; Георгиадис, Н. Ж.; Роcа, А. Л.; Ҳофреитер, М. (2010). Пеннй, Давид. эд. "Геномиc ДНА Сеқуэнcес фром Мастодон анд Wооллй Маммотҳ Ревеал Деэп Спеcиатион оф Форест анд Саванна Элепҳанц". ПЛОС Биологй 8 (12): э1000564. дои:10.1371/жоурнал.пбио.1000564. ПМИД 21203580. ПМC 3006346. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=3006346. 
  9. ↑ Ишида, Й.; Олексйк, Т. К.; Георгиадис, Н. Ж.; Давид, В. А.; Зҳао, К.; Степҳенс, Р. М.; Колокотронис, С.-О.; Роcа, А. Л. (2011). Мурпҳй, Wиллиам Ж. эд. "Реcонcилинг аппарент cонфлиcц бетwеэн миточондриал анд нуcлеар пҳйлогениэс ин Африcан элепҳанц". ПЛОС ОНЕ 6 (6): э20642. дои:10.1371/жоурнал.поне.0020642. ПМИД 21701575. ПМC 3110795. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=3110795. 
  10. ↑ Роcа, Алфред Л.; Ишида, Ясуко; Брандт, Адам Л.; Бенжамин, Неал Р.; Зҳао, Каи; Георгиадис, Ничолас Ж. (2015). "Элепҳант Натурал Ҳисторй: А Геномиc Перспеcтиве". Аннуал Ревиэw оф Анимал Биосcиэнcес 3 (1): 139–167. дои:10.1146/аннурев-анимал-022114-110838. ПМИД 25493538. 
  11. ↑ Роcа, Алфред Л.; Ишида, Ясуко; Брандт, Адам Л.; Бенжамин, Неал Р.; Зҳао, Каи; Георгиадис, Ничолас Ж. (2015). "Элепҳант Натурал Ҳисторй: А Геномиc Перспеcтиве". Аннуал Ревиэw оф Анимал Биосcиэнcес 3 (1): 139–167. дои:10.1146/аннурев-анимал-022114-110838. ПМИД 25493538. 
  12. ↑ Cаллаwай, Э. (2016-09-16). "Элепҳант ҳисторй реwриттен бй анcиэнт геномес". Натуре. дои:10.1038/натуре.2016.20622. 
  13. ↑ Палкопоулоу, Элефтҳериа; Липсон, Марк; Маллиcк, Сwапан; Ниэлсен, Свенд; Роҳланд, Надин; Балека, Сина; Карпински, Эмил; Иванcевиc, Атма М. эт ал. (2018-03-13). "А cомпреҳенсиве геномиc ҳисторй оф эхтинcт анд ливинг элепҳанц" (эн). Проcеэдингс оф тҳе Натионал Аcадемй оф Сcиэнcес 115 (11): Э2566–Э2574. дои:10.1073/пнас.1720554115. ИССН 0027-8424. ПМИД 29483247. ПМC 5856550. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=5856550. 
  14. ↑ Кингдон, Жонатҳан. Маммалс оф Африcа. Блоомсбурй, 2013 — 173-бет. ИСБН 9781408189962. Қаралди: 2020-йил 6-июн. 
  15. ↑ Гҳеэрбрант, Э. (2009). "Палеоcене эмергенcе оф элепҳант релативес анд тҳе рапид радиатион оф Африcан унгулатес". Проcеэдингс оф тҳе Натионал Аcадемй оф Сcиэнcес оф тҳе Унитед Статес оф Америcа 106 (26): 10717–10721. дои:10.1073/пнас.0900251106. ПМИД 19549873. ПМC 2705600. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=2705600. 
  16. ↑ 16,0 16,1 Сукумар, пп. 13–16.
  17. ↑ Лиу, Алехандер Г. С. C.; Сеифферт, Эрик Р.; Симонс, Элwйн Л. (2008-04-15). "Стабле исотопе эвиденcе фор ан ампҳибиоус пҳасе ин эарлй пробосcидеан эволутион" (эн). Проcеэдингс оф тҳе Натионал Аcадемй оф Сcиэнcес 105 (15): 5786–5791. дои:10.1073/пнас.0800884105. ИССН 0027-8424. ПМИД 18413605. ПМC 2311368. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=2311368. 
  18. ↑ Балека, С; Варела, Л; Тамбуссо, П. С.; Паижманс, Ж. Л. А.; Мотҳé, Д; Стаффорд Жр., Т. W.; Фариñа, Р. А.; Ҳофреитер, Меар=2022 (2022). "Ревиситинг пробосcидеан пҳйлогенй анд эволутион тҳроугҳ тотал эвиденcе анд палаэогенетиc аналйсес инcлудинг Нотиомастодон анcиэнт ДНА". иСcиэнcе 25 (1): 103559. дои:10.1016/ж.исcи.2021.103559. ПМИД 34988402. ПМC 8693454. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=8693454. 
  19. ↑ Беноит, Жулиэн; Лйрас, Георге А.; Счмитт, Арнауд; Нхумало, Мпило; Табуcе, Родолпҳе; Обада, Теодор; Марарсеcул, Владислав; Мангер, Паул (2023), Дозо, Марíа Тереса; Паулина-Cарабажал, Ариана; Маcрини, Тҳомас Э.; Wалш, Стиг (муҳ.), „Палеонеурологй оф тҳе Пробосcидеа (Маммалиа, Афротҳериа): Инсигҳц фром Тҳеир Браин Эндоcаст анд Лабйринтҳ“, Палеонеурологй оф Амниотес (инглизча), Чам: Спрингер Интернатионал Публишинг, 579–644-бет, дои:10.1007/978-3-031-13983-3_15, ИСБН 978-3-031-13982-6, қаралди: 2023-05-22
  20. ↑ Cанталапиэдра, Жуан Л.; Санисидро, Óсcар; Зҳанг, Ҳанwен; Алберди, Марíа Т.; Прадо, Жосé Л.; Бланcо, Фернандо; Сааринен, Жуҳа (2021-07-01). "Тҳе рисе анд фалл оф пробосcидеан эcологиcал диверситй" (эн). Натуре Эcологй & Эволутион 5 (9): 1266–1272. дои:10.1038/с41559-021-01498-w. ИССН 2397-334Х. ПМИД 34211141. ҳттпс://www.натуре.cом/артиcлес/с41559-021-01498-w. 
  21. ↑ Ҳ. Саэгуса, Ҳ. Накая, Й. Кунимацу, М. Накацукаса, Ҳ. Цужикаwа, Й. Саwада, М. Санеёши, Т. Сакаи Эарлиэст элепҳантид ремаинс фром тҳе лате Миоcене лоcалитй, Накали, Кеня Сcиэнтифиc Анналс, Счоол оф Геологй, Аристотле Университй оф Тҳессалоники, Греэcе ВИтҳ Интернатионал Cонференcе он Маммотҳс анд Тҳеир Релативес, вол. 102, Гревена -Сиатиста, спеcиал волуме (2014), п. 175
  22. ↑ Листер, Адриан М. (2013-06-26). "Тҳе роле оф беҳавиоур ин адаптиве морпҳологиcал эволутион оф Африcан пробосcидеанс". Натуре 500 (7462): 331–334. дои:10.1038/натуре12275. ИССН 0028-0836. ПМИД 23803767. ҳттп://дх.дои.орг/10.1038/натуре12275. 
  23. ↑ Cанталапиэдра, Жуан Л.; Санисидро, Óсcар; Зҳанг, Ҳанwен; Алберди, Марíа Т.; Прадо, Жосé Л.; Бланcо, Фернандо; Сааринен, Жуҳа (2021-07-01). "Тҳе рисе анд фалл оф пробосcидеан эcологиcал диверситй" (эн). Натуре Эcологй & Эволутион 5 (9): 1266–1272. дои:10.1038/с41559-021-01498-w. ИССН 2397-334Х. ПМИД 34211141. ҳттпс://www.натуре.cом/артиcлес/с41559-021-01498-w. 
  24. ↑ Ианнуccи, Алессио; Сарделла, Раффаэле (2023-02-28). "Wҳат Доэс тҳе "Элепҳант-Эқуус" Эвент Меан Тодай? Рефлеcтионс он Маммал Дисперсал Эвенц ароунд тҳе Плиоcене-Плеистоcене Боундарй анд тҳе Флехибле Амбигуитй оф Биочронологй" (эн). Қуатернарй 6 (1): 16. дои:10.3390/қуат6010016. ИССН 2571-550Х. 
  25. ↑ 26,0 26,1 Cанталапиэдра, Жуан Л.; Санисидро, Óсcар; Зҳанг, Ҳанwен; Алберди, Марíа Т.; Прадо, Жосé Л.; Бланcо, Фернандо; Сааринен, Жуҳа (2021-07-01). "Тҳе рисе анд фалл оф пробосcидеан эcологиcал диверситй" (эн). Натуре Эcологй & Эволутион 5 (9): 1266–1272. дои:10.1038/с41559-021-01498-w. ИССН 2397-334Х. ПМИД 34211141. ҳттпс://www.натуре.cом/артиcлес/с41559-021-01498-w. 
  26. ↑ Мотҳé, Димила; дос Сантос Авилла, Леонардо; Асеведо, Лидиане; Боргес-Силва, Леон; Росас, Мариане; Лабарcа-Энcина, Рафаэл; Соуберлич, Риcардо; Соибелзон, Эстебан эт ал. (30 Септембер 2016). "Сихтй еарс афтер 'Тҳе мастодонц оф Бразил': Тҳе стате оф тҳе арт оф Соутҳ Америcан пробосcидеанс (Пробосcидеа, Гомпҳотҳериидаэ)". Қуатернарй Интернатионал 443: 52–64. дои:10.1016/ж.қуаинт.2016.08.028. ҳттп://бибдигитал.эпн.эду.эc/бицтреам/15000/17075/1/Мотҳ%c3%а9%20эт%20ал.%2c%202016%20-%20Сихтй%20еарс%20пробосcидеанс.пдф. 
  27. ↑ Листер, А. М.; Шер, А. В. (2015-11-13). "Эволутион анд дисперсал оф маммотҳс аcросс тҳе Нортҳерн Ҳемиспҳере" (эн). Сcиэнcе 350 (6262): 805–809. дои:10.1126/сcиэнcе.ааc5660. ИССН 0036-8075. ПМИД 26564853. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_сcиэнcе_сcиэнcе_2015-11-13_350_6262/паге/805. 
  28. ↑ Листер, Адриан М. (2004), „Эcологиcал Интераcтионс оф Элепҳантидс ин Плеистоcене Эурасиа“, Ҳуман Палеоэcологй ин тҳе Левантине Cорридор, Охбоw Боокс, 53–60-бет, ИСБН 978-1-78570-965-4, қаралди: 2020-04-14
  29. ↑ Рогерс, Ребекаҳ Л.; Слаткин, Монтгомерй (2017-03-02). Барш, Грегорй С.. эд. "Эхcесс оф геномиc дефеcц ин а wооллй маммотҳ он Wрангел исланд" (эн). ПЛОС Генетиcс 13 (3): э1006601. дои:10.1371/жоурнал.пген.1006601. ИССН 1553-7404. ПМИД 28253255. ПМC 5333797. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=5333797. 
  30. ↑ Шошани, Ж. (1998). "Ундерстандинг пробосcидеан эволутион: а формидабле таск". Трендс ин Эcологй анд Эволутион 13 (12): 480–487. дои:10.1016/С0169-5347(98)01491-8. ПМИД 21238404. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_трендс-ин-эcологй-эволутион_1998-12_13_12/паге/480. 
  31. ↑ Сукумар, пп. 31–33.
  32. ↑ Романо, Марcо; Мануccи, Фабио; Паломбо, Мариа Рита (2021-03-04). "Тҳе смаллест оф тҳе ларгест: неw волуметриc бодй масс эстимате анд ин-виво ресторатион оф тҳе дwарф элепҳант Палаэолоходон эх гр. П. фалcонери фром Спинагалло Cаве (Сиcилй)" (эн). Ҳисториcал Биологй 33 (3): 340–353. дои:10.1080/08912963.2019.1617289. ИССН 0891-2963. ҳттпс://www.тандфонлине.cом/дои/фулл/10.1080/08912963.2019.1617289. 
  33. ↑ 34,0 34,1 Ларраменди, А. (2015). "Шоулдер ҳеигҳт, бодй масс анд шапе оф пробосcидеанс". Аcта Палаэонтологиcа Полониcа. дои:10.4202/апп.00136.2014. 
  34. ↑ 35,0 35,1 35,2 Шошани, пп. 42–51.
  35. ↑ Шошани, пп. 38–41.
  36. ↑ Ларраменди, А. (2015). "Шоулдер ҳеигҳт, бодй масс анд шапе оф пробосcидеанс". Аcта Палаэонтологиcа Полониcа. дои:10.4202/апп.00136.2014. 
  37. ↑ Шошани, пп. 38–41.
  38. ↑ Шошани, Ж.; Эисенберг, Ж. Ф. (1982). "Элепҳас махимус". Маммалиан Спеcиэс (182): 1–8. дои:10.2307/3504045. Арчивед фром тҳе оригинал он 24 Септембер 2015. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20150924121940/ҳттп://www.сcиэнcе.смитҳ.эду/мси/пдф/и0076-3519-182-01-0001.пдф. Қаралди: 27 Оcтобер 2012. Фил]]
  39. ↑ 40,0 40,1 Шошани, пп. 68–70.
  40. ↑ Сомгрид, C. „Элепҳант Анатомй анд Биологй: Скелетал сйстем“. Элепҳант Ресеарч анд Эдуcатион Cентер, Департмент оф Cомпанион Анимал анд Wилдлифе Cлиниcс, Фаcултй оф Ветеринарй Медиcине, Чианг Маи Университй. 2012-йил 13-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 21-сентябр.
  41. ↑ Кингдон, п. 11.
  42. ↑ Шошани, Ж. (1998). "Ундерстандинг пробосcидеан эволутион: а формидабле таск". Трендс ин Эcологй анд Эволутион 13 (12): 480–487. дои:10.1016/С0169-5347(98)01491-8. ПМИД 21238404. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_трендс-ин-эcологй-эволутион_1998-12_13_12/паге/480. 
  43. ↑ Моле, Мичаэл А.; Родригуэс Дáраужо, Шаун; Ван Аарде, Руди Ж.; Митчелл, Дунcан; Фуллер, Андреа (2018). "Саванна элепҳанц маинтаин ҳомеотҳермй ундер Африcан ҳеат". Жоурнал оф Cомпаративе Пҳйсиологй Б 188 (5): 889–897. дои:10.1007/с00360-018-1170-5. ПМИД 30008137. Арчивед фром тҳе оригинал он 15 Май 2021. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20210515162738/ҳттпс://линк.спрингер.cом/артиcле/10.1007/с00360-018-1170-5. Қаралди: 14 Май 2021. Фил]]