Filogenez

Филогенез (юн. пҳйлон — авлод, қабила ), филогенея — тирик организмлар ҳамда улар таксономик гуруҳлари: олам, тип (бўлим), синф, туркум (тартиб), оила, авлод (туркум, уруғ) ва турларнинг тарихий тараққиёти. "Филогенез" термини немис олими Э. Геккел томонидан фанга киритилган (1866). Биологиянинг Филогенез ва унинг қонуниятларини ўрганадиган бўлими филогенетика дейилади. Филогенезни тадқиқ қилиш эволюциянинг умумий назариясини ривожлантириш, организмларнинг табиий системасини тузиш учун зарурдир. Филогенетиканинг хулосалари тарихий геология учун ҳам жуда муҳимдир. Геккел Филогенезни тадқиқ қилиш учун палеонтология, солиштирма анатомия ва эмбриология далилларини таққословчи учлик параллелизм методини таклиф этган. Филогенетикада генетика, биокимё, молекуляр биология, этология, биогеография, физиология, паразитология далилларидан кенг фойдаланилмоқда. Бу далиллар турдан юқори бўлган ҳар қандай таксонлар эволюцияси боришини катта аниқлик билан тиклаш имконини беради. Муҳит шароити бир хил бўлмаган, ҳар хил биотик ва абиотик омиллар қуршовида турли гурухдардаги эволюцион жараённинг боришини таққослаш тарихий тараққиётда катта гуруҳларга хос умумий хоссаларни аниқлаш имконини беради. Гуруҳлар эволюциясининг барча хусусиятлари индивидларнинг морфофизиологик томонларини ўрганиш асосида аниқланади. Аксарият гуруҳлар Физологенези адаптив радиацияга, яъни белгиларнинг дастлабки умумий формадан радуис бўйлаб ҳар томонга тарқалиш характерига эгадир. Ўсимлик ва ҳайвонлар Филогенези шажара дарахтини чизиш ёрдамида тасвирлаб берилади. Шажара дарахти ўсимлик ва ҳайвонларнинг умумий бир илдиздан келиб чиққанлиги; турли хил формалар Ердаги ҳаёт тарихининг ҳар хил даврларда шохланиш орқали аста-секин тараққий этганлигини акс эттиради. Организмлар филогенетик қайта тузилишларининг адаптив характерини белгиловчи асосий куч табиий танланиш ҳисобланади. Филогенетик шажара барча ўзгаришларнинг бирламчи негизида дивергенсия ва филетик эволюция, сўнг эса параллелизм ва конвергенсия ётади.

Организм ҳар хил гуруҳларининг Филогенези бир хилда ўрганилмаган, бу қазилма қолдиқларнинг ҳар хил даражада сақланганлиги ва мазкур гуруҳларнинг қанчалик қадимийлиги билан боғлиқ. Умуртқали ҳайвонлар (айниқса, юксак гуруҳлари) ва юксак ўсимликлар Филогенези, умуртқасиз ҳайвонлардан эса моллюскалар, игнатерилилар, бўғимоёқлилар Филогенези нисбатан яхши, прокариотлар ва тубан ўсимликлар Филогенези камроқ ўрганилган.