Finik (meva) sahifasining manbasini koʻrish

[[Fayl:Phoenix_(botanical)_финики.jpg|thumb|Quritilgan xurmo va danaklari]]
'''Finik,''' yoki '''Arab xurmosi''' — baʼzi [[xurmo]] turlarining yeyiladigan mevasidir. Qadim zamonlardan beri u inson tomonidan juda qadrlanadigan oziq-ovqat mahsulotidir. Ular odatda quritilgan koʻrinishda sotuvga chiqariladi. Xurmoning eng mashhur [[Nav|navlari]] — „deglet nur“ va „medjul“ — issiq iqlim boʻlgan mamlakatlarda sanoat miqyosida yetishtiriladi.

== Nomi ==
Oddiy tilda, xurmo bilan bogʻliq boʻlmagan baʼzi boshqa oʻsimliklar va ularning mevalarini xurmo deb atash mumkin. Misol uchun, [[chilonjiyda]] „Xitoy xurmosi“ deb ham nomlanishi mumkin.

== Tarixi ==
Xurmo ming yillar davomida [[Yaqin Sharq]] va [[Shimoliy Afrika]]da asosiy oziq-ovqat boʻlib kelgan. [[Hindiston]]da [[Xarappa madaniyati]] davrida xurmo daraxti birinchi boʻlib xonakilashtirilgani aytiladi. Koʻpgina olimlar xurmoning paydo boʻlgan joyini topishga intilganlar. Finik daraxti [[Mesopotamiya]]da miloddan avvalgi 4 minginchi yilda yetishtirila boshlangani toʻgʻrisida dalillar topilgan.

Xurmoning yuqori hosildorligi, bir daraxti kamida 60 yil davomida har yili yarim sentner meva berishga qodirligi sababli, xurmo Qadimgi Sharq aholisi orasida eng ommabop oziq-ovqat turlaridan biri boʻlgan. Xurmo koʻpincha Bobil va Ossuriyadagi ibodatxonalar devorlarida tasvirlangan. [[Qadimgi Misr|Qadimgi Misrda]] xurmo [[sharob]] ishlab chiqarish uchun xomashyo sifatida ishlatilgan.

Xurmolar turli xil diniy kitoblarning matnlarida, masalan, [[Bibliya|Injil]] va [[Qurʼon|Qur’onda]] qayta-qayta eslatib oʻtilgan. Quritilgan xurmo uzoq sayohatlarda oziq-ovqat manbai boʻlib xizmat qilgan. Avliyo Onufriy choʻlda xurmo yeb omon qolgani aytiladi. Musulmonlarning [[Ramazon]] [[Roʻza|oyida]] iftorlikka birinchi navbatda xurmo yeyishi yoki suv ichishi odat tusiga kiradi.

Xurmo sirkasi Yaqin Sharqning anʼanaviy mahsuloti boʻlgan<ref>{{jurnal manbasi|doi=10.1021/ie50319a016|title=Vinegar from Dates|year=1936|last1=Das|first1=Bhagwan|last2=Sarin|first2=J. L.|journal=Industrial & Engineering Chemistry|volume=28|issue=7|pages=814}}</ref><ref>{{jurnal manbasi|url=https://books.google.com/books?id=Y84UAAAAIAAJ&pg=PA78|title=Studies in Ancient Technology|last1=Forbes|first1=Robert James|year=1971|access-date=15-fevral 2022-yil|archivedate=16-fevral 2022-yil|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220216042958/https://books.google.com/books?id=Y84UAAAAIAAJ&pg=PA78}}</ref>.

[[2008-yil]]da [[isroil]]lik olimlar 1900 yillik urugʻlardan, [[2020-yil]]da esa 2000 yoshdan oshgan urugʻlardan palma daraxti koʻchatini yetishtirishga muvaffaq boʻldi. Oʻsimlik genotipini oʻrganishlar shuni koʻrsatdiki, qadimgi Yahudiyada ular xurmo navlarini maqsadli chatishtirish va seleksiya bilan shugʻullanishgan<ref>{{Veb manbasi|url=https://meduza.io/feature/2020/02/06/izrailskie-uchenye-vyrastili-finikovye-palmy-iz-semyan-sovremennikov-hrista-ih-nazvali-urielem-ionoy-adamom-boazom-yudifyu-i-annoy|sarlavha=Израильские ученые вырастили финиковые пальмы из семян — современников Христа|qaralgan sana=6-fevral 2020-yil|arxivsana=6-fevral 2020-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20200206163917/https://meduza.io/feature/2020/02/06/izrailskie-uchenye-vyrastili-finikovye-palmy-iz-semyan-sovremennikov-hrista-ih-nazvali-urielem-ionoy-adamom-boazom-yudifyu-i-annoy}}</ref>.

== Foydali xususiyatlari ==
Xurmo, boshqa quritilgan mevalar kabi yuqori [[Kaloriyalilik|kaloriyalidir]]<ref>{{Veb manbasi|url=https://gordonua.com/interesting/finiki-polza-i-vred-252238.html|sarlavha=Финики: польза и вред|nashriyot=«Гордон»|sana=22-iyun 2018-yil|qaralgan sana=10-dekabr 2018-yil|arxivurl=https://web.archive.org/20181210110317/https://gordonua.com/interesting/finiki-polza-i-vred-252238.html|arxivsana=2018-12-10}}</ref>. Xurmoning energetik qiymati 100 gramm uchun 200 kilokaloriyadan ortiq (turli manbalarga koʻra — 220 dan 300 kkalgacha).

Xurmo isteʼmol qilish yurak-qon tomir kasalliklarida, shamollashda foydali, shuningdek, oshqozon-ichak traktining normallashishiga yordam beradi.

Insonning toʻgʻri ovqatlanishi uchun zarur boʻlgan barcha moddalar majmuasi xurmoda mavjud degan shahar afsonasi mavjud. Bir qator hikoya va rivoyatlarda odamlar bir necha yillardan buyon faqat xurmo va suv isteʼmol qilganliklari aytiladi.

Xurmoda shakar miqdori juda yuqori. Shuning uchun [[Qandli diabet|diabetga]] chalingan odamlar ushbu mahsulotdan isteʼmol qilmagani maʼqul.

Xurmo urugʻlari chorva mollari ozuqasi uchun maydalanadi. Ularning yogʻi [[kosmetika]] va [[dermatologiya]]da foydalaniladi. Yogʻ tarkibida laurin kislotasi (36%) va [[Olein kislota|olein kislotasi]] (41%) mavjud.

== Hosildorligi ==
Toʻrtinchi yilda daraxtlar meva beradi, lekin sotuvga mahsulotning birinchi chiqishiga 5-6 yildan soʻng erishiladi. Har bir daraxtdan 8-10 kg meva olinadi. 13 yoshida har bir daraxtdan 60-80 kg hosil olinadi. Yaxshilangan navlar va ekish zichligi yuqori boʻlgan plantatsiyalarda yalpi hosil 11-17 tonna / gektar boʻlganda, har bir daraxtdan 100-150 kg hosil olish mumkin. Jahon boʻyicha oʻrtacha yalpi hosili 1 gektar uchun 5 tonnani tashkil etadi. Xurmo 60-80 yil davomida yuqori hosil beradi.

== Ishlab chiqaruvchilar ==
[[Birlashgan millatlar tashkilotining oziq-ovqat va qishloq xoʻjaligi tashkiloti]] maʼlumotlariga koʻra, [[2017-yil]] uchun xurmoning eng yirik yetishtiruvchilari<ref>{{Veb manbasi|url=http://www.fao.org/faostat/en/#data/QC|sarlavha=FAOstat|qaralgan sana=13-iyun 2019-yil|arxivsana=31-avgust 2020-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20200831082444/http://www.fao.org/faostat/en/#data/QC}}</ref>:
{| class="wikitable"
!Mamlakat
! Yillik ishlab chiqarish<br />([[Tonna (oʻlchov birligi)|tonna]])
|-
| {{EGY}}
| 1590000
|-
| {{IRN}}
| 1185000
|-
| {{DZA}}
| 1058000
|-
| {{SAU}}
| 754000
|-
| {{IRQ}}
| 618000
|-
| {{PAK}}
| 524000
|-
| {{ARE}}
| 475000
|-
| {{SDN}}
| 439000
|-
| {{OMN}}
| 360000
|-
|{{TUN}}
| 260000
|}
<gallery mode="packed" heights="150" caption="Suratlar">
Fayl:Dates on date palm.jpg|Xurmolar toʻplami, [[Las Vegas]]
Fayl:Date palm with fruits.jpg|Xurmo palmasi, [[Madina]]
Fayl:Ripe and dry dates fruit bunches.jpg|Pishgan va quritilgan xurmo, [[Madina]]
</gallery>

== Manbalar ==
{{manbalar}}
[[Turkum:Mevalar]]