Флюгер (инглизча: wинд ване, wеатҳер ване ёки wеатҳерcоcк) – шамол йўналишини кўрсатувчи асбоб. Флюгерлар одатда биноларнинг том қисмига безак сифатида ўрнатилади. „Ване“ сўзи қадимги инглиз тилидаги „фана“, яъни „байроқ“ деган сўздан олинган.

Хўроз шаклидаги анъанавий флюгер – дунё томонларини кўрсатувчи белгиларнинг устига ўрнатилади.

Флюгерлар нафақат амалий вазифани бажаради, балки безак сифатида ҳам ишлатилади. Энг кенг тарқалган шакли – хўроз фигураси бўлиб, у тўрт асосий йўналиш (Н – шимол, С – жануб, Э – шарқ, W – ғарб) белгиларининг устига ўрнатилади. Айрим флюгерлар кемалар, найзалар ёки отлар шаклида ҳам бўлиши мумкин. Барча флюгерларда ҳам йўналишни кўрсатувчи ўқ мавжуд эмас. Шамол кучли бўлганида, фигурали қисм шамол қарама-қарши томонга бурилади ва шамол эсаётган йўналишни кўрсатади. Флюгерлар кичик шамол турбиналарида ҳам қўлланилади. Бундай ҳолларда улар турбиналарнинг доимо шамол эсаётган йўналишга қараб бурилишини таъминлайди.

Тарихи

Флюгерлар кичик горизонтал ўқдаги шамол турбиналарида ҳам қўлланилади

Флюгерга оид энг қадимги ёзма манбалар эрамиздан аввалги 1800–1600-йилларга оид Бобил ҳудудларига бориб тақалади. „Тҳе Фабле оф тҳе Wиллоw“ номли масалда одамлар „шамол йўналишини аниқлаш учун флюгерга қарагани“ тасвирланади[1]. Эрамиздан аввалги 139-йилда Хитойда ёзилган „Ҳуаинанзи“ асарида ип ёки лентага ўхшаш восита тилга олинади. Баъзи шарҳловчилар бу воситани шамол йўналишини аниқлаш учун ишлатилган „шамол кузатувчи елпиғич“ (ҳоу фенг шин, 侯風扇) деб талқин қилган[2].

Афинадаги эллинистик даврга оид „Тоwер оф тҳе Wиндс“ (Шамоллар минораси) томида қўлини олдинга чўзган ҳолда таёқ ушлаб турган бронза Тритон шаклидаги флюгер бўлган. У шамол йўналишига қараб айланиб турган. Миноранинг пастки қисмида саккизта юнон шамол худолари тасвирланган фриз жойлашган. 8 метр баландликдаги бу иншоотда шунингдек, қуёш соати ва ички қисмида сув соати мавжуд бўлган. Қурилиш эрамиздан аввалги тахминан 50-йилга тўғри келади[2].

Хитойнинг Уч подшоҳлик давридаги (220–280-йиллар) ҳарбий ҳужжатларида шамол кўрсаткичи „беш лианг“ (wу лианг, 五兩) деб аталган. Бу ном у ясалган материалнинг оғирлигидан келиб чиққан[3].

Учинчи асрга келиб, Хитойда флюгерлар қуш шаклида ясалган. Улар „шамолни кўрсатувчи қуш“ (хианг фенг wу, 相風烏) деб номланган. Чанг'ан шаҳридаги саройлар ҳақида ёзилган учинчи асрга оид Миао Чангяннинг „Санфу ҳуангту“ (三輔黃圖) номли китобида бундай қуш шаклидаги флюгер миноранинг томида жойлашгани айтилади[3].

Энг қадимги сақланиб қолган хўроз шаклидаги флюгерлар – „Галло ди Рамперто“ бўлиб, у 820-йилда ясалган ва ҳозир Ломбардиянинг Брешия шаҳридаги „Мусео ди Санта Гиулиа“ музейида сақланади[4][5].

Пиво тайёрлашда ишлатиладиган махсус қуритиш биноларида (Оаст ҳоусес) ҳаво оқимини бошқариш учун шамол йўналишига қараб ҳаракатланувчи кўрсаткичлар ўрнатилган.

Рим папаси Лео ИВ (847–855-йиллар оралиғида фаолият юритган) Қадимги Авлиё Пётр базиликаси (ёки Константин давридаги қадимий базилика) томига хўроз шаклидаги шамол кўрсаткичини ўрнатган эди[6].

Рим папаси Грегорий И (590–604-йилларда фаолият юритган) хўрозни „христианлик учун энг мос тимсол“ деб ҳисоблаган. Унинг фикрича, хўроз – Авлиё Пётрнинг рамзи эди. Бу Инжилдаги Луқо 22:34 оятига ишора қилади. Унда Исо Масиҳ шогирди Пётрга: „Сен хўроз қичқирмасдан олдин мени уч марта инкор қиласан“, деб айтади. Шу сабабли хўроз Авлиё Пётрнинг рамзига айланган[7][8].

Натижада, хўроз тасвирлари черков минораларидаги шамол йўналиши кўрсаткичлари сифатида аста-секин қўлланила бошланди. Тўққизинчи асрда, Рим папаси Николай И (858–867-йилларда фаолият юритган) ҳар бир черков минорасига хўроз шаклидаги шамол йўналиши кўрсаткичини ўрнатишни буюрди[7][9][10].

Баеух гобелени (1070-йилларга оид) асарида бир одам Вестминстер аббатлиги томига хўроз шаклидаги шамол йўналиши кўрсаткичини ўрнатаётгани тасвирланган.

Бундай хўроз кўрсаткичларининг келиб чиқиши ҳақида бошқа фикрлар ҳам мавжуд. Улардан бирига кўра, бу белгилар руҳонийларнинг ҳушёрлиги ва одамларни ибодатга чорлаш вазифасини англатар эди[11].

Замонавий шамол кўрсаткичи. Ушбу асбоб шамол йўналишини электр сигнал орқали кўрсатади.

Яна бир назарияга кўра, хўроз шаклидаги шамол кўрсаткичлари аслида христианликка алоқадор эмас[12]. Улар қуёш тимсоли бўлган белги бўлиб, готлардан келиб чиққан деб ҳисобланади[13][14].

Баъзи черковларда флюгерлар авлиё ҳомийнинг рамзлари шаклида ясалган. Лондон шаҳрида бундай иккита намунаси сақланиб қолган. „Ст Петер упон Cорнҳилл“ черковининг шамол йўналиши кўрсаткичи хўроз шаклида эмас, балки калит кўринишида. „Ст Лаwренcе Жеwрй“ черковининг шамол йўналиши кўрсаткичи эса панжара (грил) шаклида бўлиб, бу Авлиё Лаврентийнинг рамзидир[15][16].

Доротҳй Ҳай Женсен томонидан чизилган аждаҳо шаклидаги флугер. Америка Дизайн Индекси, Миллий Санъат Галереяси.

Дастлабки шамол кўрсаткичлари мураккаб безакли кўрсатгичларга эга бўлган. Бироқ замонавий шамол кўрсаткичлари одатда соддалаштирилган ўқлар шаклида бўлади. Бундай қурилмалар йўналишларни кўрсатмайди, чунки улар масофадан ўқиладиган асбобга уланади. Шундай қурилмалардан бири Лондондаги Қироллик Ҳарбий-денгиз флоти биносининг томига ўрнатилган. Бу шамол кўрсаткичи бино ичидаги катта кўрсаткичга механик тарзда уланган бўлиб, бош офицерлар йиғилиш вақтида шамол йўналишидан доимий хабардор бўлишган.

Замонавий „аэрованлар“ эса йўналишни кўрсатувчи ванени ва анемометрни (шамол тезлигини ўлчайдиган асбоб) бирлаштиради. Бу икки қурилманинг бир вертикал ўқда жойлашуви натижасида бир вақтда ҳар икки маълумотни координацияланган ҳолда кўрсатиш мумкин бўлади.

Дунёнинг энг катта флюгерлари

Гиннесс рекордлар китобига кўра, дунёнинг энг катта шамол йўналиши кўрсаткичи Испаниянинг Херес шаҳрида жойлашган Тíо Пепе шеррй (узум виноси) рекламасидир.

Бироқ, Мичиган штатидаги Монтагуэ шаҳри ҳам дунёдаги энг йирик „стандарт дизайндаги“ шамол кўрсаткичга эга эканлигини даъво қилади. Бу шамол кўрсаткичи кеманинг ва ўқнинг шаклида бўлиб, баландлиги 48 фут (15 м), ўқининг узунлиги эса 26 фут (7.9 м)ни ташкил қилади[17].

Яна бир даъвогар Канада ҳудудидаги Юкондаги Wҳитеҳорсе шаҳрида жойлашган. Бу шамол кўрсаткичи аслида эксплуатациядан чиқарилган Доуглас ДC-3 CФ-CПЙ самолёт бўлиб, айланувчи таянч устига ўрнатилган. У Юкон транспорт музейи ёнида, „Wҳитеҳорсе“ халқаро аэропорти яқинида жойлашган[18]. Самолёт учувчиларга шамол йўналишини аниқлашда ёрдам беради, сайёҳлар учун диққатга сазовор жой ҳисобланади ва маҳаллий аҳоли орасида машҳур. Бу улкан шамол кўрсаткични ҳаракатлантириш учун атиги 5 тугун (тахминан 9,3 км/соат) шамол кифоя қилади[19].

Дунёнинг энг баланд шамол кўрсаткичларидан бири деб ҳисобланадиган яна бир иншоот Канаданинг Алберта провинсиясидаги Wестлоcк шаҳрида жойлашган. Бу анъанавий услубдаги шамол кўрсаткичи 50 фут (15 м) баландликка эга бўлиб, устига 1942-йилда ишлаб чиқарилган „Cасе Модел Д“ трактори ўрнатилган. У Канада трактор музейи ҳудудида жойлашган.

Сўзлашув тилидаги (сланг) маъно

„Флюгер“ сўзи баъзида слангда ўз фикрини тез-тез ўзгартирадиган сиёсатчига нисбатан ишлатилади. Қуэбеc Миллий Ассамблеяси бу сўзнинг ҳақоратли тарзда ишлатилишини тақиқлаган. Бунга ушбу сўзнинг қонунчилик йиғилишида ассамблея аъзолари томонидан бир неча бор ишлатилгани сабаб бўлган[20].

Адабий манбаларда эслатилиши

Мис билан қопланган антиқа шамол йўналиши кўрсаткичи Катҳрйн Кеннй томонидан 1977-йилда чоп этилган „Хаёлий чигиртка сири“ (Трихиэ Белден серияси Но18) номли болалар китоби/Ёш катталар китобидаги сирнинг мавзусидир. ИСБН 0-307-21589-Х. Муқова.

Галлерея

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ Неуманн Ж. анд Парпола, С. (1989), „Wинд Ванес ин Анcиэнт Месопотамиа, Абоут 2000-1500БC,“ Буллетинг оф тҳе Америcан Метеорологиcал Соcиэтй, вол. 64, Но. 10
  2. ↑ 2,0 2,1 Нобле, Жосепҳ В.; Приcе, Дерек Ж. де Солла (Оcтобер 1968). „Тҳе Wатер Cлоcк ин тҳе Тоwер оф тҳе Wиндс“. Америcан Жоурнал оф Арчаэологй. 72-жилд, № 4. 345–355 (353)-бет. дои:10.2307/503828. ЖСТОР 503828. С2CИД 193112893.
  3. ↑ 3,0 3,1 Неэдҳам, Жосепҳ; Линг, Wанг (1959), Сcиэнcе анд Cивилисатион ин Чина: Матҳематиcс анд тҳе Сcиэнcес оф тҳе Ҳеавенс анд тҳе Эартҳ, 3-жилд, Cамбридге Университй Пресс, 478-бет
  4. ↑ Россана Престини, Виcенде фаустиниане, ин АА.ВВ.,Ла чиэса э ил монастеро бенедеттино ди Сан Фаустино Маггиоре ин Бресcиа, Группо Банcа Ломбарда, Ла Сcуола, Бресcиа 1999, 243-бет
  5. ↑ Феделе Савио, Гли античи весcови д’Италиа. Ла Ломбардиа, Бергамо 1929, 188-бет
  6. ↑ СТ ПЕТЕР’С БАСИЛИCА.ОРГ – Провидинг информатион он Ст. Петер’с Басилиcа анд Сқуаре ин тҳе Ватиcан Cитй – Тҳе Треасурй Мусеум [1]
  7. ↑ 7,0 7,1 Жоҳн Г. Р. Форлонг, Энcйcлопедиа оф Религионс: А-д – 471-бет
  8. ↑ ; Георге Латимер АпперсонТҳе Антиқуарй: А Магазине Девотед то тҳе Студй оф тҳе Паст. Э. Стоcк, 1888 — 202-бет. 
  9. ↑ Жеррй Адлер; Андреw Лаwлер (Жуне 2012). „Ҳоw тҳе Чиcкен Cонқуэред тҳе Wорлд“. Смитҳсониан.
  10. ↑ Буллетин оф тҳе Пеннсйлваниа Мусеум. Пеннсйлваниа Мусеум оф Арт, Пеннсйлваниа Мусеум анд Счоол оф Индустриал Арт, Пҳиладелпҳиа Мусеум оф Арт, 1906 — 14-бет. 
  11. ↑ Тҳомас Игнатиус М. Форстер, Cирcле оф тҳе Сеасонс, 18-бет
  12. ↑ Wиллиам Wҳите, Нотес анд Қуэриэс
  13. ↑ Ҳарграве Женнингс, Пҳаллиcисм, 72-бет
  14. ↑ Wиллиам Шепард Wалш, А Ҳандй Боок оф Cуриоус Информатион
  15. ↑ „Ҳисторй оф Лондон: Ванитй анд Wинд“. Wордпресс. 2016-йил 13-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 1-июн.
  16. ↑ „Оур Wеатҳер Ване“. Ст Лаwренcе Жеwрй. Қаралди: 2016-йил 1-июн.
  17. ↑ „Тҳе Wорлд'с Ларгест Wеатҳер Ване - Элла Элленwоод“. 2012-йил 29-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 1-июн.
  18. ↑ гойтм.cа
  19. ↑ „ДC-3 CФ-CПЙ: Тҳе Wорлд'с Ларгест Wеатҳер Ване - ЭхплореНортҳ“. ЭхплореНортҳ. Қаралди: 2010-йил 13-феврал.
  20. ↑ „Қуэбеc банс 'wеатҳерване' инсулт“. Метро (2007-йил 17-октябр). 2007-йил 23-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 18-июн.

Қўшимча адабиётлар

  • Бишоп, Роберт; Cоблентз, Патриcиа (1981), А Галлерй оф Америcан Wеатҳер Ванес анд Wҳирлигигс, Неw Ёрк: Дуттон, ИСБН 9780525931515
  • Бурнелл, Марcиа (1991), Ҳеритаге Абове: а трибуте то Маине'с традитион оф wеатҳер ванес, Cамден, МЕ: Доwн Эаст Боокс, ИСБН 9780892722785
  • Cрéпеау, Пиэрре; Портеланcе, Паулине (1990), Поинтинг ат тҳе Wинд: тҳе wеатҳер-ване cоллеcтион оф тҳе Cанадиан Мусеум оф Cивилизатион, Ҳулл, Қуэбеc: Cанадиан Мусеум оф Cивилизатион, ИСБН 9780660129044
  • Фитзгералд, Кен. Wеатҳерванес & Wҳирлигигс. Неw Ёрк: C. Н. Поттер, 1967. 
  • Кае, Мйрна (1975), Янкеэ Wеатҳерванес, Неw Ёрк: Дуттон, ИСБН 9780525238591
  • Кламкин, Чарлес (1973), Wеатҳер Ванес: Тҳе ҳисторй, десигн анд мануфаcтуре оф ан Америcан фолк арт, Неw Ёрк: Ҳаwтҳорн Боокс, ОCЛC 756017
  • Лане Арц Cоунcил (Ор.) (1994), Wҳирлигигс & Wеатҳерванес, Эугене, ОР: Висуал Арц Ресоурcес, ОCЛC 33052846
  • Лйнч, Кеннетҳ; Cроwелл, Андреw Дуркеэ (1971), Wеатҳерванес, Арчитеcтурал Ҳандбоок сериэс, Cантербурй, CН: Cантербурй Публишинг Cомпанй, ОCЛC 1945107
  • Мессент, Cлауде Жоҳн Wилсон (1937), Тҳе Wеатҳер Ванес оф Норфолк & Норwич, Норwич: Флетчер & Сон Лимитед, ОCЛC 5318669
  • Миллер, Стеве (1984), Тҳе Арт оф тҳе Wеатҳерване, Эхтон, ПА: Счиффер Пуб., ИСБН 9780887400056
  • Моcкридге, Патриcиа; Моcкридге, Пҳилип (1990), Wеатҳер Ванес оф Греат Бритаин, Лондон: Ҳале, ИСБН 9780709037224
  • Неэдҳам, Алберт (1953), Энглиш Wеатҳер Ванес, тҳеир сториэс анд легендс фром медиэвал то модерн тимес, Ҳайwардс Ҳеатҳ, Суссех: C. Cларке, ОCЛC 1472757
  • Несбитт, Илсе Бучерт; Несбитт, Алехандер (1970), Wеатҳерcоcкс анд Wеатҳерcреатурес; соме эхамплес оф эарлй Америcан фолк арт фром тҳе cоллеcтион оф тҳе Шелбурне Мусеум, Вермонт, Неwпорт, РИ: Тҳирд & Элм Пресс, ОCЛC 155708
  • Неуманн, Ж.; Паропла, С. (1989), Wинд Ванес ин Анcиэнт Месопотамиа, Абоут 2000-1500 Б.C., Буллетин оф тҳе Америcан Метеорологиcал Соcиэтй
  • Пагдин, W. Э.. Тҳе Сторй оф тҳе Wеатҳер Cоcк. Стоcктон-он-Теэс: Э. Апплебй, 1949. 
  • Реавелей, Мабел Э.; Кунҳардт, Присcилла (1984), Wеатҳерване Сеcрец, Дублин, НҲ: W. Л. Бауҳан, ИСБН 9780872330757
  • Wестервелт, А. Б.; Wестервелт, W. Т. (1982), Америcан Антиқуэ Wеатҳер Ванес: Тҳе Cомплете Иллустратед Wестервелт Cаталог оф 1883, Неw Ёрк: Довер, ИСБН 9780486243962

Ҳаволалар

Викиомборда „Wеатҳер ванес“ мавзуси бўйича медиафайллар бор.