Fors tili: Versiyalar orasidagi farq
UzWikidan yoʻnaltirish sahifasi import qilindi | Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi (OʻZME) loyihasidan 100% asl holatida import qilindi. | ||
{{Til | |||
| nom = Fors tili | |||
| milliy nom = فارْسِى (fārsi) | |||
| xarita = Persian Language Location Map.svg | |||
| mamlakatlar = * {{bayroq|Iran}} [[Eron]] | |||
* {{bayroq|Afghanistan}} [[Afg'oniston]] ([[Dariycha]] sifatida) | |||
* {{bayroq|Tajikistan}} [[Tojikiston]] ([[Tojikcha]] sifatida) | |||
* {{bayroq|Uzbekistan}} [[O'zbekiston]] ([[Tojikcha]] sifatida) | |||
| biluvchilar = 120 million | |||
| oʻrin = | |||
| til oilasi = :[[hind-yevropa tillari|hind-yevropa]] | |||
:: [[hind-eroniy tillari|hind-eroniy]] | |||
::: [[eroniy tillar|eroniy]] | |||
:::: [[g'arbi eroniy tillar]] | |||
::::: [[g'arbi eroniy|janubiy-gʻarbiy eroniy]] | |||
:::::: '''Forscha''' | |||
| rasmiy = | |||
| yozuv = [[Arab alifbosi|arab]], [[Kirill (tojik) alifbosi]] | |||
| iso1 = fa | |||
| iso2 = per | |||
Fas | |||
| iso3 = tg | |||
<!-- |turkumlanishi = Turkumlanishi | |||
|til_kodlari = Til kodlari--> | |||
}} | |||
'''Fors (Pors) tili''' yoki '''Forscha''' yoki '''Porscha''', forsiy (porsiy) — [[Hind-yevropa tillari|hind-yevropa]] tillari oilasidagi [[eroniy tillar]] guruhining janubiy-gʻarbiy tarmogʻiga mansub til; asosan, [[Eron]] (Eron Islom Respublikasi) ning rasmiy tili hamda millatlararo aloqa tili hisoblanadi. | |||
=== Fors tili IX asrdan to shu kungacha bosib oʻtgan tarixiy taraqqiyot davridagi oʻzgarishlar === | |||
Bu oʻzgarishlar, birinchidan, fors-tojik klassik adabiyotida keng isteʼmol qilingan ayrim soʻzlarning hozirgi fors tilida ishlatilmay qolishi yoki ular maʼnosining oʻzgarishlarida koʻrinsa ikkinchidan, hozirgi fors soʻz yasovchi elementlar asosida yasalgan yangi soʻzlar hisobiga boyishdan namoyon boʻladi. | |||
Fors tili qad. yozuv anʼanalariga ega, unda boy adabiyot mavjud. Dastlabki yodgorliklari IX asrning 1-yarmiga mansub. Oʻsha davrda [[Eron]]<nowiki/>ning mashhur shoirlari [[Rudakiy]], [[Firdavsiy]], Farroxiy, Manuchehr va boshqa koʻplab shoir va yozuvchilar sodda va yangi fors tilida oʻz asarlarini yozdilar va asta-sekin fors tili Eronning rasmiy va madaniy tiliga aylantirildi. Fors tili oʻtgan ming yillar davomida oʻz asosini yoʻqotmadi, katta oʻzgarishlarga uchramadi. Ming yillar davomida Eron madaniyati va goʻzalligini ifodalab keldi. [[Somoniylar]] davrida fors tili rivoj topdi. [[Gʻaznaviylar]] davrida [[Hindiston yarim oroli|Hindiston yarimoroli]]<nowiki/>gacha yetib borib, Eron sivilizatsiyasi 800 yil davomida bu hududda rivojlandi. [[Kichik Osiyo yarim oroli|Kichik Osiyo]]<nowiki/>dagi Buyuk [[Saljuqiylar]] hukumati davrida fors tili bu hududning rasmiy va adabiy tiliga aylangan. | |||
Fors tili oʻzining ohangdorligi sinonimlaga boyligi va soʻzlarning osonlik bilan vazn hamda qofiyaga tushishi sababli koʻpgina mamlakat shoir va olimlarini oʻziga jalb qiladi va qisqa davr ichida Oʻrta Osiyoning butun davlatlarigacha Ozarbayjon va Hindistongacha yoyilib, bu mamlakat xalqlari tomonodan fors tilida boy adabiy va ilmiy asarlar yaratildi. | |||
Fors tilining koʻplab lahja va shevalari boʻlib, [[Tehron]] lahjasi ularning eng asosiysi va eng koʻp oʻrganilganidir. Bu lahja hozirgi adabiy fors tiliga asos boʻlgan. Fonetik xususiyatlari: 6 ta [[Unli tovushlar|unli]] harf, 2 ta [[diftong]], 22 ta [[Undosh tovushlar|undosh]] fonema mavjud. Chuqur til orqa va boʻgʻiz undoshlari bor, [[urgʻu]], odatda, oxirgi [[boʻgʻin]]<nowiki/>ga tushadi. Morfologik qurilishi analitik xususiyatga ega, [[kelishik]] va jins kabi grammatik kategoriyalar mavjud emas. [[Ot (soʻz turkumi)|Ot]]<nowiki/>lar son, aniqlik va noaniqlik kategoriyalariga, [[Feʼl|feʼll]]<nowiki/>ar shaxs, zamon, nisbat va mayl kategoriyalariga ega. Feʼl yagona [[tuslanish]] turiga ega va tuzilishiga koʻra sodda va qoʻshma feʼllarga ajraladi. [[Gap]]<nowiki/>dagi soʻzlar aloqasida [[izofa]]<nowiki/>li tuzilmalar keng qoʻllanadi. [[Kesim]], asosan, gap oxirida, [[ega]] esa gap boshida, [[aniqlovchi]] aniqlanmishdan keyin keladi. [[Leksika]]<nowiki/>sining asosini sof eroniy soʻzlar tashkil etadi, lekin arabcha oʻzlashmalar ham juda koʻp (barcha leksikaning 50% igacha), shuningdek, [[Turk tili|turk]], [[Fransuz tili|fransuz]], [[Ingliz tili|ingliz]] va boshqa tillardan kirgan soʻzlar ham bor. Yozuvi [[arab alifbosi]] asosida, unga fors tiliga xos tovushlarni ifodalovchi 4 harf qoʻshilgan holda shakllantirilgan.<ref>Ismoilov, Anvar. „{{PAGENAME}}“ ''[[OʻzME]]''. [http://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/Oʻzbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20F%20harfi.pdf F-harfi]{{Oʻlikhavola|date=dekabr 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</re | |||
afgʻoniston tili koʻpincha "iftizah" va "vahshatnak" deb ataladi. | |||
== Manbalar == | |||
<references responsive="1"></references> | |||
<references responsive="1"></references> | |||
{{manbalar}} | |||
== Adabiyotlar == | |||
* Rubinchik Yu. A., Sovremenniy persidskiy yazik, M., 1960; Peysikov L. S, Leksikologiya sovremennogo persidskogo yazika, M" 1975. | |||
<!-- Bot tomonidan qoʻshilgan matn oxiri --> | |||
== Havolalar == | |||
* [http://www.learn-persian.com/ Fors tilini oʻrganing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190513203918/http://learn-persian.com/ |date=2019-05-13 }} {{ref-de}} {{ref-en}} | |||
* [http://persianlanguage.ir/ Fors tili] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121209222040/http://persianlanguage.ir/ |date=2012-12-09 }} | |||
{{OʻzME}} | |||
[[Turkum:Fors tili]] | |||
[[Turkum:Tillar]] | |||
[[Turkum:Eron madaniyati]] | |||
{{lang-stub}} | |||
$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi
| Fors tili | |
|---|---|
 | |
| Milliy nomi | فارْسِى (fārsi) |
| Mamlakatlar |
|
| Soʻzlashuvchilarning umumiy soni | 120 million |
| Til oilasi | |
| Alifbosi | arab, Kirill (tojik) alifbosi |
| Til kodlari | |
| ISO 639-1 | fa |
| ISO 639-2 |
per Fas |
| ISO 639-3 | tg |
Fors (Pors) tili yoki Forscha yoki Porscha, forsiy (porsiy) — hind-yevropa tillari oilasidagi eroniy tillar guruhining janubiy-gʻarbiy tarmogʻiga mansub til; asosan, Eron (Eron Islom Respublikasi) ning rasmiy tili hamda millatlararo aloqa tili hisoblanadi.
Fors tili IX asrdan to shu kungacha bosib oʻtgan tarixiy taraqqiyot davridagi oʻzgarishlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]Bu oʻzgarishlar, birinchidan, fors-tojik klassik adabiyotida keng isteʼmol qilingan ayrim soʻzlarning hozirgi fors tilida ishlatilmay qolishi yoki ular maʼnosining oʻzgarishlarida koʻrinsa ikkinchidan, hozirgi fors soʻz yasovchi elementlar asosida yasalgan yangi soʻzlar hisobiga boyishdan namoyon boʻladi.
Fors tili qad. yozuv anʼanalariga ega, unda boy adabiyot mavjud. Dastlabki yodgorliklari IX asrning 1-yarmiga mansub. Oʻsha davrda Eronning mashhur shoirlari Rudakiy, Firdavsiy, Farroxiy, Manuchehr va boshqa koʻplab shoir va yozuvchilar sodda va yangi fors tilida oʻz asarlarini yozdilar va asta-sekin fors tili Eronning rasmiy va madaniy tiliga aylantirildi. Fors tili oʻtgan ming yillar davomida oʻz asosini yoʻqotmadi, katta oʻzgarishlarga uchramadi. Ming yillar davomida Eron madaniyati va goʻzalligini ifodalab keldi. Somoniylar davrida fors tili rivoj topdi. Gʻaznaviylar davrida Hindiston yarimoroligacha yetib borib, Eron sivilizatsiyasi 800 yil davomida bu hududda rivojlandi. Kichik Osiyodagi Buyuk Saljuqiylar hukumati davrida fors tili bu hududning rasmiy va adabiy tiliga aylangan. Fors tili oʻzining ohangdorligi sinonimlaga boyligi va soʻzlarning osonlik bilan vazn hamda qofiyaga tushishi sababli koʻpgina mamlakat shoir va olimlarini oʻziga jalb qiladi va qisqa davr ichida Oʻrta Osiyoning butun davlatlarigacha Ozarbayjon va Hindistongacha yoyilib, bu mamlakat xalqlari tomonodan fors tilida boy adabiy va ilmiy asarlar yaratildi.
Fors tilining koʻplab lahja va shevalari boʻlib, Tehron lahjasi ularning eng asosiysi va eng koʻp oʻrganilganidir. Bu lahja hozirgi adabiy fors tiliga asos boʻlgan. Fonetik xususiyatlari: 6 ta unli harf, 2 ta diftong, 22 ta undosh fonema mavjud. Chuqur til orqa va boʻgʻiz undoshlari bor, urgʻu, odatda, oxirgi boʻgʻinga tushadi. Morfologik qurilishi analitik xususiyatga ega, kelishik va jins kabi grammatik kategoriyalar mavjud emas. Otlar son, aniqlik va noaniqlik kategoriyalariga, feʼllar shaxs, zamon, nisbat va mayl kategoriyalariga ega. Feʼl yagona tuslanish turiga ega va tuzilishiga koʻra sodda va qoʻshma feʼllarga ajraladi. Gapdagi soʻzlar aloqasida izofali tuzilmalar keng qoʻllanadi. Kesim, asosan, gap oxirida, ega esa gap boshida, aniqlovchi aniqlanmishdan keyin keladi. Leksikasining asosini sof eroniy soʻzlar tashkil etadi, lekin arabcha oʻzlashmalar ham juda koʻp (barcha leksikaning 50% igacha), shuningdek, turk, fransuz, ingliz va boshqa tillardan kirgan soʻzlar ham bor. Yozuvi arab alifbosi asosida, unga fors tiliga xos tovushlarni ifodalovchi 4 harf qoʻshilgan holda shakllantirilgan.<ref>Ismoilov, Anvar. „Fors tili“ OʻzME. F-harfi[sayt ishlamaydi] Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</re
afgʻoniston tili koʻpincha "iftizah" va "vahshatnak" deb ataladi.
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]
Adabiyotlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Rubinchik Yu. A., Sovremenniy persidskiy yazik, M., 1960; Peysikov L. S, Leksikologiya sovremennogo persidskogo yazika, M" 1975.
Havolalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Fors tilini oʻrganing (Wayback Machine saytida 2019-05-13 sanasida arxivlangan) (olm.) (ingl.)
- Fors tili (Wayback Machine saytida 2012-12-09 sanasida arxivlangan)
 | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
 | Jahon tillaridan biri haqidagi uşbu maqola çaladir. Siz uni boyitib, ZiyoSferaga yordam berişingiz mumkin. |