François Rabelais
РАБЛЕ (Рабелаис) Франсуа (1494, Турен, Шинон шаҳри яқинида — 1553.9.4, Париж) — франсуз ёзувчиси. Жаҳон адабиётида комик жанрнинг буюк намояндаси.
Ёшлигида монах бўлиб, 1527-йил монастирни тарк этган ва ҳуқуқ, топография, археология, тиббиётни ўрганган, шу соҳалар бўйича бир қанча илмий асарлар яратган; 1537-йил тиббиёт доктори бўлган. Р. 5 қисмдан иборат дунёга машҳур асари — „Гаргантюа ва Пантагрюэл“ романининг 4 қисмини 1533—53 йилларда ёзиб нашр эттирган, асарнинг 5-қисми эса Р.дан қолган материаллар асосида номаълум муаллиф томонидан 1564-йилда яратилган. Р.нинг бу романи Уйғониш даври франсуз маданиятининг, ўша давр диний ва сиёсий ҳаётининг, фалсафий, педагогик ва илмий тафаккурининг, ижтимоий ҳаёт ва маънавий интилишларининг чинакам бадиий энсиклопедияси ҳисобланади. Асарда ёзувчи хаёлий мамлакат ва персонажларни, ўта муболағали воқеаларни тасвирлашда ҳазил, мазах, истеҳзо ва ҳоказодан фойдаланган. Ўрта аср аскетизмига, мунофиқликка қарши қарашларини, ўз даврининг гуманистик идеалларини халқ оғзаки ижоди руҳидаги ва бўрттирма образлар (Гаргантюа, Пантагрюэл каби девқомат одамлар ва ҳақиқат изловчи Панург) орқали ифодалаган. Ушбу роман Лафонтен, Молер, Р. Роллан ижодига таъсир кўрсатган. Романнинг қисқартирилган таржимаси ўзбек тилида нашр қилинган.
Франсуа Рабела
Франсуа Рабела 1483-1494-йиллар оралиғида Франсиянинг Чинон (Франсиянинг Cентре-Вал де Лоире минтақасида жойлашган коммунадир.)да туғилган; 1553-йилда вафот этган) франсуз уйғониш даври ёзувчиси, шифокори, уйғониш даври гуманисти, роҳиб ва юнон олими. У асосан сатира, турли хил ҳазиллар ва қўшиқлар ёзувчиси сифатида танилган.
Руҳоний ва Антиклерикализм (диний ҳокимиятга, одатда ижтимоий ёки сиёсий масалаларда қаршилик) насроний ва баъзилар томонидан эркин фикрловчи, шифокор сифатида қабул қилинган.Унинг шахсиятининг кўп қирралари баъзан бир-бирига зид бўлиб туюлади. Реформация давридаги диний ва сиёсий ғалаёнларга дучор бўлган Рабела ўз даврининг муҳим масалаларига нисбатан сезгир ва танқидий эканини кўрсатди. Кейинчалик унинг ҳаёти ва ижодига қарашлар замон ва тафаккур оқимларига қараб ривожланиб борди.
Пародия ва сатира билан шуғулланувчи Рабела Платоннинг тезисларини ўзлаштириб, ўрта асрларга хос бўлган "готик зулмат" дан ташқари, бағрикенглик, тинчлик, эвангелистик эътиқод ва қадимги юнон-рум тили билимига қайтиш учун курашади.
Протестантизм билан монастиризмни танқид қилган, аммо диний ислоҳотчи Жон Калвин 1550-йилда унга ҳужум қилган.
Рабелла Гиппократ ва Галеннинг таржималарини нашр этган муҳим гуманист олимдир.[1] Унинг энг машҳур асари „Гаргантуа ва Пантагруэл“ бўлиб, уларнинг баҳайбат қаҳрамонлари ҳақидаги эртаклар, қаҳрамонлик-ҳажвий пародия, рицарлик достонлари ва романлари, айни пайтда реалистик, сатирик, фалсафий романни тасвирлайдиган замонавий роман шакллари мавжуд.[2]
Биографияси
Франсуа Рабеланинг туғилган жойи ёки санаси тўғрисида ишончли ҳужжатлар сақланиб қолмаган. Баъзи олимлар бу санани 1483-йил деб айтишган бўлса баъзилари эса уни 1494-йилнинг ноябрида Тоураине провинсиясидаги Чинон яқинида Ла Девиниэренинг Сеуиллй шаҳридаги замонавий Индре-эт- Луарадаги мулки, туғилган дейди[3][4].Отаси адвокат бўлиб ишлаган ва онаси уй бекаси бўлган.
Франциск орденининг янги бошловчиси, кейинроқ Поитоудаги Фонтенай-ле- Контда роҳиб бўлиб, у ерда юнон ва лотин тилларини, шунингдек, филология ва ҳуқуқни ўрганган, ўз даврининг гуманистлари томонидан аллақачон танилган ва ҳурматга сазовор бўлган.Шу жумладан Гуиллауме Буде (1467-1540) ҳурматига ҳам сазовор бўлган.Рим папаси Клемент ВИИ (1523-1534-йиллардаги лавозимида) ва Поитоу шаҳридаги Маиллезаис шаҳрида франсискларни тарк этишга ва Бенедикт орденига киришга рухсат олди, у ерда уни янада илиқ кутиб олишди.
Кейинчалик у монастирни тарк этиб, Поитиэрс университети ва Монпеле университетида тиббиёт факултетида ўқишга киришди. 1532- йилда у уйғониш даврининг интеллектуал марказларидан бири бўлган Лионга кўчиб ўтди ва 1534-йилда Ҳôтел-Диэу де Лион (касалхона) да шифокор бўлиб ишлай бошлади, бунинг учун йилига 40 ливр ишлаб олди. Лиондаги фаолияти давомида у матбаачи Себастян Грифий [1] учун лотин тилидаги асарларни таҳрир қилган ва Эрасмусга машҳур ҳайратга тушган мактубни чоп этишда ҳамроҳлик қилган. Шифокор сифатида у бўш вақтини ўрнатилган ҳокимиятни танқид қилувчи ва ўша даврнинг таълим ва монастир одатлари билан машғул бўлган ҳазил-мутойиба рисолаларини ёзиш ва нашр этиш учун ишлатган.[5]
1532-йилда Алкофрибас Насиэр (Франсуа Рабеланинг тахаллуси) тахаллуси остида у ўзининг Гаргантуа сериясининг биринчи китоби бўлган "Дипсодалар қироли Пантагруэл" ни нашр этди. Гигантлар ҳаётига ташбеҳ асослаш ғояси Рабелага ўша пайтда китоб тарқатувчилар ва ярмаркаларда арзон рисолалар кўринишида оммабоп адабиёт сифатида сотилган. Рабела ўзининг дўсти ва бемор кардинал Жан ду Беллай билан тез-тез Римга саёҳат қилган ва қисқа вақт Туринда (1540-1540) ду Беллайнинг укаси Гиёмнинг хонадонида яшаган. Рабелаис шунингдек, турли хил ҳимоячиларининг соғлиғига қараб, вақти-вақти билан бид’атга ҳукм қилиниш таҳдиди остида бир мунча вақт қамоққа ўтирди. Сорбонна томонидан унинг романи қораланганидан кейин Рабелаисни фақат ду Беллайнинг ҳимояси сақлаб қолди.
Гаргантуа ва Пантагруэл асари ҳақида
Гаргантуа ва Пантагруэл асари Гаргантуа ва унинг ўғли Пантагруэлнинг саргузаштлари ҳақида ҳикоя қилади.Биринчи китоб хронологик жиҳатдан Пантагруэл эди: Муқаддимада эслатиб ўтилган Дипсодалар қироли ва Гаргантуа Рабелаиснинг ўз ишига эмас, балки 1530-йилларнинг бошларида Лион ярмаркаларида сотиладиган ҳикоялар китобларига ишора қилади.Энг қадимги китобнинг биринчи бобида Пантагруэлнинг насл-насаби Чалброт исмли гигантга қадар 60 авлоддан олдин санаб ўтилган. Ҳикоячи ўша даврнинг скептикларини рад этади — улар гигантни Нуҳнинг кемаси учун жуда катта деб ўйлаганлар.— Хуртали (тўфон даврида ҳукмронлик қилган дев ва шўрванинг зўр мухлиси) оддийгина Аркни тебранаётган отга минган боладек ёки тўпга минган семиз швейцариялик йигитдек миниб юрганини таъкидлайди.[6]
Гаргантуага муқаддимада ҳикоячи Платоннинг зиёфатига мурожаат қилишдан олдин шундай дейди: „Энг машҳур ичувчилар ва сиз энг қимматли чечакка чалингансиз, чунки менинг ёзганларим фақат сизга ва сизга бағишланган“. Китоб нашр этилганда 30 йилдан ортиқ вақт давомида Европада мисли кўрилмаган сифилис эпидемияси авж олган эди, ҳатто Франсия қироли ҳам юқтирган деб эътироф этилган. Этион Пантагруэлнинг аждодлар рўйхатида касалликдан азият чеккан биринчи гигант эди.
Аксарият боблар кулгили, ваҳшиёна фантастик бўлсада, бир нечта нисбатан жиддий парчалар ўша даврнинг инсонпарварлик ғояларини ифодалаш билан машҳур бўлди. Хусусан, Гаргантуанинг болалиги ҳақидаги боблар ва Гаргантуанинг Пантагруэлга отасининг мактуби[7] таълим тўғрисида жуда батафсил тасаввурни тақдим этади.
"Гаргантуа" номли иккинчи романида М. Алкофрибас гигант Гаргантуа томонидан қурилган Тҳелеме Аббей ҳақида ҳикоя қилади. Бу монастир меъёридан сезиларли даражада фарқ қилади.Чунки асарда монастрда аббатлар ҳам роҳиблар ҳам роҳиблар учун очиқ ва сузиш ҳавзаси, хизматкорлар хизматик кўринмайди. Кириш қисми фақат яхши кўринишга эга.Аббей дарвозасидаги ёзув биринчи навбатда кимни истамаслигини кўрсатади.Булар иккиюзламачилар, мутаассиблар, чечакка чалинганлар, готлар, маготлар, сомон чайнаш котиблари, судхўрлар, эски ёки мансабдор судялар ва бид’атчиларнинг куйдирувчисидир.
Биринчи нашри учун Френсис И ва 1552-йилги иккинчи нашри учун Генри ИИ' томонидан берилган имтиёз билан чоп этган. 1546-йилда ўз номи билан нашр этилган учинчи китоб эса аввалги китоблар сингари Сорбонна томонидан қораланган. Олдинги икки йилномадан фарқли ўлароқ, персонажлар ўртасидаги диалог учинчи китобдаги сюжет элементларига қараганда анча ривожланган. Хусусан, Панурге ва Пантагруэл кўп нуқтаи назардан кўриб чиқадиган китобнинг марказий саволи мавҳум савол: Панурге турмушга чиқиши керакми ёки йўқми. Аёлга бўлган иштиёқ ва бўйинбоғ бўлиш қўрқуви ўртасида қолган Панурге туш талқини ва библиёмантика каби фолбинлик усуллари билан шуғулланади.
Учинчи китобнинг охирида қаҳрамонлар илоҳий шишанинг Ораcле билан мунозарани излаш учун сузиб кетишга қарор қилишади. Охирги боблар Пантагруэлион (каноп) — ХВИ асрда жаллоднинг арқонида ҳам, доривор мақсадларда ҳам ишлатилган ўсимлик — кемаларга кўп юкланганини мақташга қаратилган. Плиний Элдер ва Чарлз Эстиэндан илҳомланган табиацҳунос сифатида ҳикоячи ҳикояда, биринчи навбатда ўсимликни батафсил тасвирлаб беради, сўнгра унинг турли фазилатларини лирик тарзда тасвирлайди.
Франсуа Робелага ҳурмат ва эҳтиром
• Франсиянинг Тоурс шаҳридаги давлат университети Франсуа Рабела университети деб номланади.
• Оноре де Балзак " Лес Cент Cонтес Дролатиқуэс " („Юз ҳазил эртак“) ёзишда Рабела асарларидан илҳомланган. Балзак, шунингдек, йигирмадан ортиқ романлари ва Ла Cомéдиэ ҳумаине (Инсон комедияси) қисқа ҳикояларида иқтибос келтириш орқали Рабелега ҳурмат кўрсатади. Мишел Брих Балзак ҳақида шундай ёзган эди: "У шубҳасиз Рабеланинг ўғли ёки набираси… У Ле Кузен Понсда „замонавий инсониятнинг энг буюк онги“ сифатида келтирган Гаргантуа муаллифига ҳайратини ҳеч қачон яширмаган.
• '5666 Рабелаис' астероиди 1982-йилда Франсуа Рабела шарафига номланган.[8]
Ёзган машҳур асарлари
• Пантагруэл (1532)
• Ла виэ трèс ҳоррифиқуэ ду гранд Гаргантуа, одатда Гаргантуа деб аталади (1534)
.
• Ле Тиэрс Ливре („Учинчи китоб“, 1546)
• Ле Қуарт Ливре („Тўртинчи китоб“, 1552)
• Ле Cинқуиèме Ливре (муаллифлиги баҳсли бешинчи китоб)
Манбалар
- Гаргантюа ва Пантагрюэл, Т., 1970.
Манбалар
- ↑ ҳттпс://www.британниcа.cом/суммарй/Франcоис-Рабелаис
- ↑ Янги дунё энсклопедияси
- ↑ Франсуа Рабела энсиклопедияси
- ↑ ҳттп://www.бартлебй.cом/65/ра/Рабелаис.ҳтмл
- ↑ абcдефг Боуленгер, Жак (1978)."Кириш: Виэ де Рабелаис" Œуврес cомплèтес де Франçоис Рабелаис (франсуз тилида). Галлимард (Ла Библиотҳèқуэ де ла Плéиаде).
- ↑ Франсуа Рабела; Гай Демерсон; Геневиèве Демерсон (1995). Рабелаис: Œуврес cомплèтес. Сеуил.
- ↑ Жеймс Маршалл (1948-йил 7-июл). „%2Ф162118а0 Рабелаис сифилисда“. Табиат. 162 (4107): 118. Бибcоде : 1948Натур.162..118М. дои : 10.1038/162118а0
- ↑ ҳттпс://боокс.гоогле.cом/боокс?ид=КWрБ1жПCа8АC&пг=ПА480. Берлин; Ню-Ёрк: Спрингер-Верлаг. п. 480
 | Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |
 | Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак. |