Fritware sahifasining manbasini koʻrish

[[Fayl:Chinese_white_ware_dish_9th_found_in_Iran_and_stone_paste_dish_made_in_Iran_12th_century.jpg|thumb|400x400px| Xitoy [[chinni]] idishi (chapda), 9-asr, [[Eron|Eronda]] qazilgan va Eronda ishlab chiqarilgan qovurilgan idish (o'ngda), 12-asr ( [[Britaniya muzeyi]]]]
[[Fayl:Blue_and_White_Bowl_with_Radial_Design,_13th_century.jpg|thumb| Radial dizaynli ko'k va oq kosa, 13-asr, Eron ( Bruklin muzeyi )]]
[[Fayl:Cypress_Tree_Decorated_Ottoman_Pottery_P1000591.JPG|right|thumb| Sarv daraxti bilan bezatilgan idish, 1570–1575, Iznik ( Kalouste Gulbenkian muzeyi )]]
'''Fritware''', shuningdek, '''tosh-pasta''' sifatida ham keng tanilgan, sopol [[Kulolchilik|idishning]] bir turi boʻlib, unda eritish haroratini kamaytirish uchun loyga [[Frittlar|frit]] yaʼni maydalangan shisha qoʻshiladi. Aralash [[Kvars|kvartlar]] yoki boshqa tarkibida kremniy boʻlgan  materiallarni oʻz ichiga olishi mumkin. Birlashtirish  uchun [[Daraxt yelimi|saqich]] yoki [[Yelim|elim]] kabi organik birikma qoʻshilishi mumkin. Olingan aralashmani faqat loydan pastroq haroratda yoqish mumkin. Keyin obyektni mustahkamlash uchun sirtga surib qoʻllanadi.

Fritware kuchli oq tanani berish uchun ixtiro qilingan boʻlib, u sirtni qalay bilan oynalash bilan birgalikda [[Xitoy chinnisi|Xitoy chinni]] natijasiga yaqinlashishiga imkon berdi. Haqiqiy [[chinni]] islom olamida bugungi kungacha ishlab chiqarilmagan.Va eng yaxshi islom sopol buyumlari  yogʻoch va boshqa mahsukotlardan idishlar qilingan. [[Frittlar|Frit,]] shuningdek, baʼzi yerda Yevropa chinnilarining muhim tarkibiy qismi edi.

== Tarkibi va texnikasi ==
Fritware Oʻrta asrlarda islom dunyosida kuchli oq rangni  berish uchun ixtiro qilingan boʻlib, u sirtning qalay oynasi bilan birgalikda [[Xitoy chinnisi|Xitoy chinnilarining]] oq rangi, shaffofligi va ingichka devorlariga yaqinlashishiga imkon berdi. Haqiqiy [[chinni]] idishlar islom olamida hozirgi zamongacha ishlab chiqarilmagan va eng yaxshi islom sopol idishlari yogʻoch idishlardan qilingan. [[Frittlar|Frit,]] shuningdek, baʼzi yerda yevropa da tayyorlangan chinni idishlar sopol idishlar olamini muhim tarkibiy qismi tashkil qiladi.

Uning ishlab chiqarish markazlari vaqt va imperiya kuchi bilan oʻzgargan boʻlsa-da, fritware butun islom olamida unchalik muhim yangiliklarga ega boʻlmagan holda foydalanishda davom etdi<ref>{{Cite journal|last=Mason|first1=Robert|date=1995|title=New looks at old pots: Results of recent multidisciplinary studies of glazed ceramics from the Islamic world|journal=Muqarnas|volume=12|pages=1-10|jstor=1523219}}</ref>.Ushbu uslub boshqa koʻplab muhim badiiy anʼanalarni yaratish uchun ishlatilgan, masalan, lyuks idishlari, Raqqa idishlari va Iznik kulollari<ref name="redford1997">{{Cite journal|last=Redford|first1=Scott|last2=Blackman|first2=M. James|date=1997|title=Luster and fritware production and distribution in medieval Syria|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-field-archaeology_summer-1997_24_2/page/233|journal=Journal of Field Archaeology|volume=24|issue=2|pages=233–247|doi=10.1179/009346997792208230}}</ref><ref name="tite1989">{{Cite journal|last=Tite|first1=M.S.|year=1989|title=Iznik pottery: an investigation of the methods of production|journal=Archaeometry|volume=31|issue=2|pages=115–132|doi=10.1111/j.1475-4754.1989.tb01008.x}}</ref>.

== Tarixi ==
"[[Frittlar|Frit]]" - keramikada ishlatiladigan ezilgan kremniy oksidi. Frit ishlab chiqarishda ishlab chiqarilgan kulolchilik koʻpincha "fritware" deb ataladi, lekin boshqa nomlar qatorida "tosh pastasi" va " fayans " deb ham nomlanadi<ref name="mason1994">{{Cite journal|last=Mason|first1=R.B.|last2=Tite|first2=M.S.|year=1994|title=The beginnings of Islamic stonepaste technology|journal=Archaeometry|volume=36|pages=77–91|doi=10.1111/j.1475-4754.1994.tb01066.x}}</ref>.Fritware innovatsion edi, chunki keramika buyumining sir va korpusi deyarli bir xil materiallardan tayyorlangan boʻlib, ular jipsroq va yaxshiroq birlashishi va parchalanish ehtimoli kamroq va past haroratda ham pishirilishi mumkin edi<ref name="lane1947">{{Kitob manbasi|last=Lane|first=Arthur|date=1947|title=Early Islamic Pottery: Mesopotamia, Egypt and Persia|location=London|publisher=Faber and Faber|page=32|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.279977/page/n46/mode/1up}}</ref>.Bunday past haroratli otish anʼanalari 11-asrga oid texnika namunalariga ega boʻlgan. Bular Yaqin Sharq va Oʻrta Osiyoda kam uchraydi. Bular millodan avvalgi yillarda ishlab chiqilgan boʻlishi mumkin<ref>{{Cite journal|last=Raghavan|first1=Raju|title=Ceramics in China|journal=Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures|pages=1103–1117}}</ref>.
[[Fayl:Chess_Set_MET_DP170393.jpg|right|thumb| 12-asrning sirlangan fritware shaxmat to'plami, [[Nishopur]] kulolchilik, [[Eron]] . [[Metropoliten-muzey|Metropolitan san'at muzeyi]]]]
Proto-fritware ishlab chiqarish Iroqda eramizning 9-asrida [[Bagʻdod xalifaligi|Abbosiylar xalifaligi]] yillarida boshlangan <ref name="Goffer2">[https://books.google.com/books?id=TcYTNyWQM2QC&pg=PA254 ''Archaeological chemistry'' by Zvi Goffer p.254]</ref> va 836-yilda Samarra uning poytaxti sifatida o'rnatilishi bilan Samarra va Bag'doddagi Abbosiylar saroyida kulolchilikning keng tarqalgani mavjud<ref name="watson2017">{{Kitob manbasi|last=Watson|first=Oliver|chapter=Ceramics and circulation|editor=Flood|date=2017|title=A Companion to Islamic Art and Architecture|location=Hoboken, New Jersey|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-119-06857-0|pages=478-500}}</ref>[[Bagʻdod|Bag'doddan]] IX asrga oid "proto-tosh pastasi" korpusining matosida "relikt shisha parchalari" bor<ref name="mason1994">{{Cite journal|last=Mason|first1=R.B.|last2=Tite|first2=M.S.|year=1994|title=The beginnings of Islamic stonepaste technology|journal=Archaeometry|volume=36|pages=77–91|doi=10.1111/j.1475-4754.1994.tb01066.x}}</ref>. Shisha gidroksidi-ohak-qo'rg'oshin-kremniy bo'lib, xamirni yoqish yoki sovutganda, shisha bo'laklarida vollastonit va [[diopsid]] kristallari hosil bo'ladi. "Ezilgan kulolchilik qo'shimchalari" ning yo'qligi bu parchalar sirdan kelib chiqmaganligini ko'rsatadi<ref name="mason1994" />.Ularning qo'shilishining sababi ishqorni matritsaga otish paytida chiqarish bo'lar edi, bu esa "nisbatan past olov haroratida vitrifikatsiyani tezlashtiradi va shu bilan [keramika] tananing shaklini qattiqligi va zichligini oshiradi<ref name="mason1994" />."

Abbosiylar xalifaligi qulagandan soʻng, asosiy ishlab chiqarish markazlari [[Misr|Misrga]] koʻchib oʻtdi, u yerda 10-12-asrlarda [[Fotimiylar xalifaligi|Fotimiylar]] davrida haqiqiy pishiriq mahsulotlari ixtiro qilingan, ammo bu texnika bir muddat oʻtgandan soʻng butun [[Oʻrta Sharq|Yaqin Sharqqa]] tarqaldi<ref name="Goffer2">[https://books.google.com/books?id=TcYTNyWQM2QC&pg=PA254 ''Archaeological chemistry'' by Zvi Goffer p.254]</ref>
[[Fayl:Stone_paste_dish_Iznik_Turkey_1550_1570.JPG|thumb| Uzum dizayni bilan tayyorlangan idish-tovoq, Iznik kulolchilik, [[Turkiya]], 1550–1570 ( [[Britaniya muzeyi]] )]]
Dizayni, rangi va tarkibi boʻyicha koʻplab oʻzgarishlar mavjud, oxirgisi koʻpincha idishlarni ishlab chiqarishda ishlatiladigan tuproq va jinslarning mineral tarkibidagi farqlar bilan bogʻliq. <ref name="redford1997">{{Cite journal|last=Redford|first1=Scott|last2=Blackman|first2=M. James|date=1997|title=Luster and fritware production and distribution in medieval Syria|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-field-archaeology_summer-1997_24_2/page/233|journal=Journal of Field Archaeology|volume=24|issue=2|pages=233–247|doi=10.1179/009346997792208230}}</ref> Fritware keramika korpuslari Xitoydagi chinni hamkasblariga taqlid qilish uchun har doim juda nozik qilingan, bu kuchliroq keramika ishlab chiqaradigan frit texnikasi kashf etilishidan oldin keng tarqalgan emas edi. <ref name="lane1947">{{Kitob manbasi|last=Lane|first=Arthur|date=1947|title=Early Islamic Pottery: Mesopotamia, Egypt and Persia|location=London|publisher=Faber and Faber|page=32|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.279977/page/n46/mode/1up}}</ref> 13-asrda Eronning [[Koshon]] shahri meva-cheva ishlab chiqarish boʻyicha muhim markaz boʻlgan. <ref>{{Kitob manbasi|last=Atasoy|first=Nurhan|year=1989|title=Iznik: The Pottery of Ottoman Turkey|publisher=Alexandra Press|location=London|isbn=978-1-85669-054-6|page=50}}</ref> Shahardagi koshinkorlar oilasidan chiqqan Abuʼl-Qosim 1301 yilda qimmatbaho toshlar haqida risola yozgan boʻlib, unda idish-tovoq yasash boʻlimi mavjud. <ref name="allan1973" /> Uning retsepti 10 qismli [[Kremniy dioksid|kremniy dioksididan]] 1 qismli shisha frit va 1 qismli loydan iborat aralashmani oʻz ichiga olgan qovurilgan idishni koʻrsatdi. Frit kukunli kvartsni oqim sifatida ishlaydigan [[Natriy karbonat|soda]] bilan aralashtirish orqali tayyorlangan. Keyin aralash pechda isitiladi. <ref name="allan1973">{{Cite journal|last=Allan|first1=J.W.|year=1973|title=Abū'l-Qāsim's treatise on ceramics|journal=Iran|volume=11|pages=111–120|jstor=4300488}}</ref><ref name="mason1994">{{Cite journal|last=Mason|first1=R.B.|last2=Tite|first2=M.S.|year=1994|title=The beginnings of Islamic stonepaste technology|journal=Archaeometry|volume=36|pages=77–91|doi=10.1111/j.1475-4754.1994.tb01066.x}}</ref> Islom olamida kulolchilikning dastlabki kunlaridanoq ichki aylanmasi juda keng tarqalgan boʻlib, kulolchilik haqidagi gʻoyalarning harakatlanishi, ularning maʼlum hududlarida ularning jismoniy ishtirokisiz aniq koʻrinib turardi. <ref name="watson2017">{{Kitob manbasi|last=Watson|first=Oliver|chapter=Ceramics and circulation|editor=Flood|date=2017|title=A Companion to Islamic Art and Architecture|location=Hoboken, New Jersey|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-119-06857-0|pages=478-500}}</ref> Chinni ishlab chiqarishdagi monopoliyasi islom dunyosini dastlab idishlarni ishlab chiqarishga undagan [[Xitoy chinnisi|Xitoyga idishlarning koʻchishi Xitoy chinni]] bezaklariga taʼsir koʻrsatdi va islom anʼanalaridan kobalt koʻk rangini oldi. <ref name=":12">{{Cite journal|last=Medley|first1=Margaret|date=1975|title=Islam, Chinese porcelain and Ardabīl|journal=Iran|volume=13|pages=31–37|doi=10.2307/4300524}}</ref> Ushbu badiiy gʻoyaning koʻchirilishi, ehtimol, 13-asrdan boshlab moʻgʻullar davrida Yaqin va Yaqin Sharq va Uzoq Sharq Osiyo oʻrtasidagi aloqa va savdo aloqalarining kuchayishi natijasidir. <ref name=":12" /> Oʻrta va Yaqin Sharq, ayniqsa Forsdagi Qamsar va Anarakda koʻp boʻlgan kobalt rudasiga boyligi tufayli kobalt rangiga dastlabki monopoliyaga ega edi. <ref>{{Cite journal|last=Zucchiatti|first1=A.|last2=Bouquillon|first2=A.|last3=Katona|first3=I.|last4=D'Alessandro|first4=A.|title=The 'Della Robbia Blue': A case study for the use of cobalt pigments in ceramics during the Italian Renaissance|journal=Archaeometry|volume=48|pages=131-152|doi=10.1111/j.1475-4754.2006.00247.x}}</ref>

Iznik kulollari [[Usmonlilar imperiyasi|Usmoniylar imperiyasi Turkiyada]] milodiy 15-asrning oxirgi yillarda ishlab chiqarilgan. <ref name="tite1989">{{Cite journal|last=Tite|first1=M.S.|year=1989|title=Iznik pottery: an investigation of the methods of production|journal=Archaeometry|volume=31|issue=2|pages=115–132|doi=10.1111/j.1475-4754.1989.tb01008.x}}</ref> U korpus, slip va sirdan iborat boʻlib, bu yerda korpus va sir "kvars-frit" dir<ref name="tite1989" />.Ikkala holatda ham "fritlar" "g'ayrioddiy, chunki ular qo'rg'oshin aksidi va sodani o'z ichiga oladi"; qoʻrgʻoshin oksidi keramikaning [[Issiqlikdan kengayish|termal kengayish koeffitsientini]] kamaytirishga yordam beradi<ref name="tite1989" />.Mikroskopik tadqiqot shuni koʻrsatadiki, "frit" deb belgilangan material kvarts zarralarini bogʻlash uchun xizmat qiluvchi "interstitsial oyna" dir<ref name="tite1989" />.Stakan uchun  frit moddasi qoʻshildi va oraliq shisha olovda hosil qilindi.

== Ilovalar ==
Fritware oʻrta asrlarda islom dunyosida turli maqsadlarga xizmat qilgan. Chinni idishlarini oʻrnini bosuvchi vosita sifatida kosalar, vazalar va kostryulkalar yasashda hashamatning ramzi sifatida va amaliy maqsadlarda ishlatilgan<ref name="redford1997">{{Cite journal|last=Redford|first1=Scott|last2=Blackman|first2=M. James|date=1997|title=Luster and fritware production and distribution in medieval Syria|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-field-archaeology_summer-1997_24_2/page/233|journal=Journal of Field Archaeology|volume=24|issue=2|pages=233–247|doi=10.1179/009346997792208230}}</ref>.Xuddi shunday, oʻrta asr plitka ustalari tomonidan rangsiz korpusli kuchli plitkalar yasashda foydalanilgan, ular sir osti va bezak uchun mos asos boʻlib xizmat qiladi <ref name="watson2017">{{Kitob manbasi|last=Watson|first=Oliver|chapter=Ceramics and circulation|editor=Flood|date=2017|title=A Companion to Islamic Art and Architecture|location=Hoboken, New Jersey|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-119-06857-0|pages=478-500}}</ref>.Fritware oddiygina kulolchilik va plitka qoʻyishdan tashqari buyumlarni yasashda ham ishlatilgan boʻlishi mumkin.Bundan tashqari, XII asrda shaxmat doskasi va toʻplamlari kabi narsalarni yasashda foydalanilgani aniqlandi<ref>{{Veb manbasi|muallif=Kenney|ism=Ellen|sana=2011|sarlavha=Chess Set|url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/452204|qaralgan sana=November 26, 2020|ish=MET Museum}}</ref>.[[Saljuqiylar imperiyasi|Saljuqiylar imperiyasidan]] saqlanib qolgan misollar koʻrinadiki murakkab haykalchalar yaratish uchun fritwaredan foydalanish anʼanasi ham mavjud<ref>{{Kitob manbasi|last=Canby|first=S.R.|date=2016|title=Court and Cosmos: The Great Age of the Seljuqs|location=New York|publisher=Metropolitan Museum of Art|isbn=978-1-58839-589-4}}</ref>.

Bu, shuningdek, islom olami uchun sopol korpusdan foydalanish edi, bu usul kulolchilikka porloq sopol sir qoʻyadi<ref name="redford1997">{{Cite journal|last=Redford|first1=Scott|last2=Blackman|first2=M. James|date=1997|title=Luster and fritware production and distribution in medieval Syria|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-field-archaeology_summer-1997_24_2/page/233|journal=Journal of Field Archaeology|volume=24|issue=2|pages=233–247|doi=10.1179/009346997792208230}}</ref>.

== Manbalar ==
<references responsive="1"></references>

== Yana  o'qish ==
<div class="refbegin" style="">
*
</div>
[[Turkum:Arab asarlari]]
[[Turkum:Arab adabiyoti]]
[[Turkum:Arab shoirlari]]