Ziyosfera

Fritware

Хитой чинни идиши (чапда), 9-аср, Эронда қазилган ва Эронда ишлаб чиқарилган қовурилган идиш (о'нгда), 12-аср ( Британия музейи
Радиал дизайнли ко'к ва оқ коса, 13-аср, Эрон ( Бруклин музейи )
Сарв дарахти билан безатилган идиш, 1570–1575, Изник ( Калоусте Гулбенкиан музейи )

Фритwаре, шунингдек, тош-паста сифатида ҳам кенг танилган, сопол идишнинг бир тури бўлиб, унда эритиш ҳароратини камайтириш учун лойга фрит яъни майдаланган шиша қўшилади. Аралаш квартлар ёки бошқа таркибида кремний бўлган материалларни ўз ичига олиши мумкин. Бирлаштириш учун сақич ёки элим каби органик бирикма қўшилиши мумкин. Олинган аралашмани фақат лойдан пастроқ ҳароратда ёқиш мумкин. Кейин обектни мустаҳкамлаш учун сиртга суриб қўлланади.

Фритwаре кучли оқ танани бериш учун ихтиро қилинган бўлиб, у сиртни қалай билан ойналаш билан биргаликда Хитой чинни натижасига яқинлашишига имкон берди. Ҳақиқий чинни ислом оламида бугунги кунгача ишлаб чиқарилмаган.Ва энг яхши ислом сопол буюмлари ёғоч ва бошқа маҳсукотлардан идишлар қилинган. Фрит, шунингдек, баъзи ерда Европа чинниларининг муҳим таркибий қисми эди.

Таркиби ва техникаси

Фритwаре Ўрта асрларда ислом дунёсида кучли оқ рангни бериш учун ихтиро қилинган бўлиб, у сиртнинг қалай ойнаси билан биргаликда Хитой чинниларининг оқ ранги, шаффофлиги ва ингичка деворларига яқинлашишига имкон берди. Ҳақиқий чинни идишлар ислом оламида ҳозирги замонгача ишлаб чиқарилмаган ва энг яхши ислом сопол идишлари ёғоч идишлардан қилинган. Фрит, шунингдек, баъзи ерда европа да тайёрланган чинни идишлар сопол идишлар оламини муҳим таркибий қисми ташкил қилади.

Унинг ишлаб чиқариш марказлари вақт ва империя кучи билан ўзгарган бўлса-да, фритwаре бутун ислом оламида унчалик муҳим янгиликларга эга бўлмаган ҳолда фойдаланишда давом этди[1].Ушбу услуб бошқа кўплаб муҳим бадиий анъаналарни яратиш учун ишлатилган, масалан, люкс идишлари, Раққа идишлари ва Изник кулоллари[2][3].

Тарихи

"Фрит" - керамикада ишлатиладиган эзилган кремний оксиди. Фрит ишлаб чиқаришда ишлаб чиқарилган кулолчилик кўпинча "фритwаре" деб аталади, лекин бошқа номлар қаторида "тош пастаси" ва " фаянс " деб ҳам номланади[4].Фритwаре инновацион эди, чунки керамика буюмининг сир ва корпуси деярли бир хил материаллардан тайёрланган бўлиб, улар жипсроқ ва яхшироқ бирлашиши ва парчаланиш эҳтимоли камроқ ва паст ҳароратда ҳам пиширилиши мумкин эди[5].Бундай паст ҳароратли отиш анъаналари 11-асрга оид техника намуналарига эга бўлган. Булар Яқин Шарқ ва Ўрта Осиёда кам учрайди. Булар миллодан аввалги йилларда ишлаб чиқилган бўлиши мумкин[6].

12-асрнинг сирланган фритwаре шахмат то'плами, Нишопур кулолчилик, Эрон . Метрополитан сан'ат музейи

Прото-фритwаре ишлаб чиқариш Ироқда эрамизнинг 9-асрида Аббосийлар халифалиги йилларида бошланган [7] ва 836-йилда Самарра унинг пойтахти сифатида о'рнатилиши билан Самарра ва Баг'доддаги Аббосийлар саройида кулолчиликнинг кенг тарқалгани мавжуд[8]Баг'доддан ИХ асрга оид "прото-тош пастаси" корпусининг матосида "реликт шиша парчалари" бор[4]. Шиша гидроксиди-оҳак-қо'рг'ошин-кремний бо'либ, хамирни ёқиш ёки совутганда, шиша бо'лакларида волластонит ва диопсид кристаллари ҳосил бо'лади. "Эзилган кулолчилик қо'шимчалари" нинг ё'қлиги бу парчалар сирдан келиб чиқмаганлигини ко'рсатади[4].Уларнинг қо'шилишининг сабаби ишқорни матрицага отиш пайтида чиқариш бо'лар эди, бу эса "нисбатан паст олов ҳароратида витрификацияни тезлаштиради ва шу билан [керамика] тананинг шаклини қаттиқлиги ва зичлигини оширади[4]."

Аббосийлар халифалиги қулагандан сўнг, асосий ишлаб чиқариш марказлари Мисрга кўчиб ўтди, у ерда 10-12-асрларда Фотимийлар даврида ҳақиқий пишириқ маҳсулотлари ихтиро қилинган, аммо бу техника бир муддат ўтгандан сўнг бутун Яқин Шарққа тарқалди[7]

Узум дизайни билан тайёрланган идиш-товоқ, Изник кулолчилик, Туркия, 1550–1570 ( Британия музейи )

Дизайни, ранги ва таркиби бўйича кўплаб ўзгаришлар мавжуд, охиргиси кўпинча идишларни ишлаб чиқаришда ишлатиладиган тупроқ ва жинсларнинг минерал таркибидаги фарқлар билан боғлиқ. [2] Фритwаре керамика корпуслари Хитойдаги чинни ҳамкасбларига тақлид қилиш учун ҳар доим жуда нозик қилинган, бу кучлироқ керамика ишлаб чиқарадиган фрит техникаси кашф этилишидан олдин кенг тарқалган эмас эди. [5] 13-асрда Эроннинг Кошон шаҳри мева-чева ишлаб чиқариш бўйича муҳим марказ бўлган. [9] Шаҳардаги кошинкорлар оиласидан чиққан Абуъл-Қосим 1301 йилда қимматбаҳо тошлар ҳақида рисола ёзган бўлиб, унда идиш-товоқ ясаш бўлими мавжуд. [10] Унинг рецепти 10 қисмли кремний диоксидидан 1 қисмли шиша фрит ва 1 қисмли лойдан иборат аралашмани ўз ичига олган қовурилган идишни кўрсатди. Фрит кукунли кварцни оқим сифатида ишлайдиган сода билан аралаштириш орқали тайёрланган. Кейин аралаш печда иситилади. [10][4] Ислом оламида кулолчиликнинг дастлабки кунлариданоқ ички айланмаси жуда кенг тарқалган бўлиб, кулолчилик ҳақидаги ғояларнинг ҳаракатланиши, уларнинг маълум ҳудудларида уларнинг жисмоний иштирокисиз аниқ кўриниб турарди. [8] Чинни ишлаб чиқаришдаги монополияси ислом дунёсини дастлаб идишларни ишлаб чиқаришга ундаган Хитойга идишларнинг кўчиши Хитой чинни безакларига таъсир кўрсатди ва ислом анъаналаридан кобалт кўк рангини олди. [11] Ушбу бадиий ғоянинг кўчирилиши, эҳтимол, 13-асрдан бошлаб мўғуллар даврида Яқин ва Яқин Шарқ ва Узоқ Шарқ Осиё ўртасидаги алоқа ва савдо алоқаларининг кучайиши натижасидир. [11] Ўрта ва Яқин Шарқ, айниқса Форсдаги Қамсар ва Анаракда кўп бўлган кобалт рудасига бойлиги туфайли кобалт рангига дастлабки монополияга эга эди. [12]

Изник кулоллари Усмонийлар империяси Туркияда милодий 15-асрнинг охирги йилларда ишлаб чиқарилган. [3] У корпус, слип ва сирдан иборат бўлиб, бу ерда корпус ва сир "кварс-фрит" дир[3].Иккала ҳолатда ҳам "фритлар" "г'айриоддий, чунки улар қо'рг'ошин аксиди ва содани о'з ичига олади"; қўрғошин оксиди керамиканинг термал кенгайиш коэффициэнтини камайтиришга ёрдам беради[3].Микроскопик тадқиқот шуни кўрсатадики, "фрит" деб белгиланган материал кварц зарраларини боғлаш учун хизмат қилувчи "интерстициал ойна" дир[3].Стакан учун фрит моддаси қўшилди ва оралиқ шиша оловда ҳосил қилинди.

Иловалар

Фритwаре ўрта асрларда ислом дунёсида турли мақсадларга хизмат қилган. Чинни идишларини ўрнини босувчи восита сифатида косалар, вазалар ва кострюлкалар ясашда ҳашаматнинг рамзи сифатида ва амалий мақсадларда ишлатилган[2].Худди шундай, ўрта аср плитка усталари томонидан рангсиз корпусли кучли плиткалар ясашда фойдаланилган, улар сир ости ва безак учун мос асос бўлиб хизмат қилади [8].Фритwаре оддийгина кулолчилик ва плитка қўйишдан ташқари буюмларни ясашда ҳам ишлатилган бўлиши мумкин.Бундан ташқари, ХИИ асрда шахмат доскаси ва тўпламлари каби нарсаларни ясашда фойдаланилгани аниқланди[13].Салжуқийлар империясидан сақланиб қолган мисоллар кўринадики мураккаб ҳайкалчалар яратиш учун фритwаредан фойдаланиш анъанаси ҳам мавжуд[14].

Бу, шунингдек, ислом олами учун сопол корпусдан фойдаланиш эди, бу усул кулолчиликка порлоқ сопол сир қўяди[2].

Манбалар

  1. ↑ Масон, Роберт (1995). "Неw лоокс ат олд поц: Ресулц оф реcент мултидисcиплинарй студиэс оф глазед cерамиcс фром тҳе Исламиc wорлд". Муқарнас 12: 1-10. 
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Редфорд, Сcотт; Блаcкман, М. Жамес (1997). "Лустер анд фритwаре продуcтион анд дистрибутион ин медиэвал Сйриа". Жоурнал оф Фиэлд Арчаэологй 24 (2): 233–247. дои:10.1179/009346997792208230. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_жоурнал-оф-фиэлд-арчаэологй_суммер-1997_24_2/паге/233. 
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Тите, М.С. (1989). "Изник поттерй: ан инвестигатион оф тҳе метҳодс оф продуcтион". Арчаэометрй 31 (2): 115–132. дои:10.1111/ж.1475-4754.1989.тб01008.х. 
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Масон, Р.Б.; Тите, М.С. (1994). "Тҳе бегиннингс оф Исламиc стонепасте течнологй". Арчаэометрй 36: 77–91. дои:10.1111/ж.1475-4754.1994.тб01066.х. 
  5. ↑ 5,0 5,1 Лане, Артҳур. Эарлй Исламиc Поттерй: Месопотамиа, Эгйпт анд Персиа. Лондон: Фабер анд Фабер, 1947 — 32-бет. 
  6. ↑ Рагҳаван, Ражу. "Cерамиcс ин Чина". Энcйcлопаэдиа оф тҳе Ҳисторй оф Сcиэнcе, Течнологй, анд Медиcине ин Нон-Wестерн Cултурес: 1103–1117. 
  7. ↑ 7,0 7,1 Арчаэологиcал чемистрй бй Зви Гоффер п.254
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 Wацон, Оливер „Cерамиcс анд cирcулатион“, . А Cомпанион то Исламиc Арт анд Арчитеcтуре Флоод: . Ҳобокен, Неw Жерсей: Жоҳн Wилей & Сонс, 2017 — 478-500-бет. ИСБН 978-1-119-06857-0. 
  9. ↑ Атасой, Нурҳан. Изник: Тҳе Поттерй оф Оттоман Туркей. Лондон: Алехандра Пресс, 1989 — 50-бет. ИСБН 978-1-85669-054-6. 
  10. ↑ 10,0 10,1 Аллан, Ж.W. (1973). "Абū'л-Қāсим'с треатисе он cерамиcс". Иран 11: 111–120. 
  11. ↑ 11,0 11,1 Медлей, Маргарет (1975). "Ислам, Чинесе порcелаин анд Ардабīл". Иран 13: 31–37. дои:10.2307/4300524. 
  12. ↑ Зуcчиатти, А.; Боуқуиллон, А.; Катона, И.; Д'Алессандро, А.. "Тҳе 'Делла Роббиа Блуэ': А cасе студй фор тҳе усе оф cобалт пигменц ин cерамиcс дуринг тҳе Италиан Ренаиссанcе". Арчаэометрй 48: 131-152. дои:10.1111/ж.1475-4754.2006.00247.х. 
  13. ↑ Кенней. „Чесс Сет“. МЕТ Мусеум (2011). Қаралди: 2020-йил 26-ноябр.
  14. ↑ Cанбй, С.Р.. Cоурт анд Cосмос: Тҳе Греат Аге оф тҳе Селжуқс. Неw Ёрк: Метрополитан Мусеум оф Арт, 2016. ИСБН 978-1-58839-589-4. 

Яна о'қиш

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Fritware" dan olindi