Gaiti
Гаити (франсузча: Ҳаити), Гаити Республикаси (франсузча: Републиқуэ д’Ҳаити) — Вест-Индиядаги давлат. Катта Антил ороллари гуруҳидаги Гаити оролининг гарбий қисмини ва бир қанча майда ороллар, жумладан Гонав ва Тортю оролларини ўз ичига олади. Майдони — 27 750 км2. Аҳолиси — 11 470 261 киши (2023). Пойтахти — Порт-о-Пренс шаҳри. Маъмурий жиҳатдан 9 департаментга, департаментлар округларга, округлар эса жамоа (коммуна)ларга бўлинади.
Гаити Республикаси Repiblik d Ayiti République d'Haïti | |
|---|---|
|
Шиор: L'union fait la force (Франсузча: Бирдамлик Куч яратади) | |
| Мадҳия: La Dessalinienne | |
 | |
| Пойтахт | Порт-у-Принс |
| Расмий тил(лар) |
Гаити Патоис Франсузча |
| Ҳукумат | Транзицияда |
| Michel Martelly | |
| Jean-Max Bellerive | |
| Мустақиллик (Франсиядан) | |
• Сана |
1-январ 1804 |
| Майдон | |
• Бутун |
27,750 км2 (147-ўрин) |
• Сув (%) |
0.7 |
| Аҳоли | |
• 2002-йилги рўйхат |
8,121,622 (89-ўрин) |
| • Зичлик | 292/км2 |
| ЙИМ (ХҚТ) | 2005-йил рўйхати |
• Бутун |
АҚШ$12,850 мил. (131-ўрин) |
• Жон бошига |
АҚШ$1,582 |
| Пул бирлиги | Gourde (ҲТГ) |
| Вақт минтақаси | УТC–5 |
• Ёз (ДСТ) |
УТC–4 |
| Қисқартма | HA |
| Телефон префикси | 509 |
| Интернет домени | .ht |
|
| |
Гаити пойтахти — Порт-о-Пренс. Расмий тиллари — франсуз ва гаити креол. Бу Америка қитъасидаги ягона мустақил давлат бўлиб, унда франсуз тили устунлик қилади (қаранг: Франкофония мамлакатлари) ва Канада билан бирга расмий тил бўлган иккита давлатдан бири .
Мамлакат аҳолиси 11 470 261 киши (2023-йил, шундан 1 миллионга яқини чет элда — асосан АҚШда яшайди) .
Гаити Республикаси 1804-йилда муваффақиятли Гаити инқилобида Франциядан мустақилликни қўлга киритди ва Америка Қўшма Штатларидан кейин иккинчи мустақил давлат ва дунёдаги биринчи қора танли республика бўлди.
Гаити дунёдаги энг қашшоқ ва беқарор мамлакатлардан бири; Америка ва Г'арбий ярим шарнинг энг қашшоқ мамлакати, доимо очарчилик, табиий офатлар ва давлат тўнтаришлари билан азобланади. Орол давлатлари орасида Гаити Республикаси дунёдаги энг қашшоқлардан бири ҳисобланади. Аҳолиси бироз кичикроқ бўлган Гаити оролидаги қўшни давлатнинг иқтисодиёти Доминикан Республикаси Гаити иқтисодига қараганда ЯИМда (ППП) 572% ва ЯИМда (номинал) 552% каттароқдир. 2022-йил ҳолатига кўра, Гаити учун жон бошига ҳисобланган ЯИМ (номинал) 1,702 долларни ва Доминикан Республикаси учун 10,711 долларни ташкил қилади, Гаити учун тахминий ЯИМ (ППП) эса 3,161 доллар ва Доминикан Республикаси учун 24 долларни ташкил қилади.
Давлат тузуми
Гаити — республика ҳисобланади. 1987-йил 29-мартдаги референдумда маъқулланган конституция амал қилади. Давлат бошлиғи — президент. Ўтиш давридаги президентлик кенгаши раиси-Лесли Валтер. Бош Вазир Аликс Дидиэр Филс-Аиме. У умумий тўғри яширин овоз бериш йўли билан 5 йил муддатга сайланади. Янги муддатга такрор сайланиши мумкин эмас. Қонун чиқарувчи ҳокимият — Миллий ассамблея (икки палатали парламент). Ижроия ҳокимият президентга ва бош вазир бошчилигидаги ҳукуматга тегишлидир.
Табиати
Релефи тоғли, ҳудуди асосан бўр даври ва палеоген-неоген жинслардан таркиб топган. Бу жинслар орасида йирик алюминий рудаси конлари бор. Иқлими — тропик пассат иқлим. Ўртача ойлик температура 22—28 °C, ёғин шамолга рўпара ён бағирларда йилига 2000 мм дан кўпроқ, шамолга тескари ён бағирларда ва ботикларда 500–800 мм. Кема қатнайдиган йирик дарёси — Артибонит. Гаити жанубида қимматбаҳо дарахтли ўрмонлар кўп. Артибонит дарёси водийсида сертикан бутазор ва кактусзорлар бор. Миллий боғи — Ла-Сигадел.
Гаити Республикаси Гаити оролининг ғарбий қисмини, шунингдек, бир нечта қўшни оролларни эгаллайди, уларнинг энг каттаси Тортуэ (Гаити оролининг шимолида), Гонаве (Гонаве кўрфазида) ва Ваче (Жанубий қисмида) Гаити ороли). Шимолда Атлантика океани, жанубда эса Кариб денгизи ювилади. Гаити Кариб ҳавзасидаги Куба ва Доминикан Республикасидан кейин учинчи йирик давлат бўлиб , Гаити Республикаси билан 360 км чегарадош. Республика Буюк Антил оролларида (1171 км) иккинчи энг узун қирғоқ чизиғига (Кубадан кейин) эга.
Релеф ва гидрография
Мамлакат шарқдан ғарбга тор қирғоқ текисликлари билан чегарадош юқори даражада ажратилган тоғ тизмалари билан ўтади.
Мамлакатнинг шимолий қисмини Шимолий тизма ва Шимолий текислик эгаллайди. Биринчиси, Кордилера Марказийнинг давоми (тўлиқ Доминикан Республикаси ҳудудида жойлашган Гаити оролининг энг катта тоғ тизмаси) мамлакатнинг шарқий чегарасида, Гуаямук дарёсининг шимолида бошланади ва шимоли-ғарбга, шимоли-ғарбий томонга чўзилади. ярим орол. Шимолий тизманинг шимолида, Атлантика океани бўйлаб, тор Шимолий текислик жойлашган. Мамлакатнинг марказий қисмида иккита текислик ва иккита тоғ тизмаси мавжуд. Шимолий тизма жанубида, Гуаямук дарёсининг иккала қирғоғи бўйлаб, Марказий плато жануби-шарқдан шимоли-ғарбга чўзилган. Платонинг жануби-ғарбий қисмида Монтагне Ноире тоғлари жойлашган бўлиб, уларнинг шимоли-ғарбий қисмида Шимолий тизма билан боғланган. Гаити Республикасининг жанубида Кул-де-Сак чўққиси ва жанубий ярим оролнинг тоғлари жойлашган . Доминикан Республикасининг жанубий Серра-де-Баоруко тоғ тизмасининг давоми бўлган Ла Cелл тоғ тизмаси шарқда Ла Cелл тоғ тизмасидан ғарбда Юқори тизмагача чўзилган; Ла Cелле тизмасининг энг баланд нуқтаси, шунингдек, мамлакатнинг энг баланд нуқтаси — Ла Cелле чўққиси (2680 м).
Гаити Республикасининг асосий дарёси Артибонит бўлиб, у Доминикан Республикасининг ғарбий қисмидан бошланади, узунлигининг катта қисми Гаити Республикаси ҳудудидан оқиб ўтади ва Гонаве кўрфазига қуйилади . Артибонит, шунингдек, бутун Гаити оролидаги энг узун дарёдир. Республикада асосий дон етиштириладиган ҳудуд Артибонит дарёси водийсида жойлашган.
Республика ҳудуди бўр ва палеоген-неоген ётқизиқларидан ташкил топган; Иккинчиси алюминий рудаларининг муҳим конлари билан боғлиқ . Тупроқлари қўнғир-қизил ва тоғли қўнғир-қизил ферраллашган (темир оксидларига бой).
Иқлим
Иқлими иссиқ, нам, тропик . Ўртача ойлик ҳарорат +25 °C дан +30 °C гача ўзгариб туради. Ҳароратнинг кунлик тебранишлари йилликдан кучлироқдир.
Порт-о-Пренсда энг паст ҳарорат +14,4 °C, энг юқори ҳарорат +38,9 °C.
Ёғингарчилик миқдори минтақага қараб ўзгариб туради — шамол ёнбағирларида кўпроқ, тоғ ёнбағирларида ва пастликларда камроқ; иккинчисида йилига 500–800 мм ёғингарчилик, шамол ёнбағирларида эса 2500 мм гача тушади.
Иккита ёмғирли мавсум мавжуд: биринчиси апрелдан июнгача, иккинчиси сентябрдан ноябргача давом этади. Қолган вақтларда ҳаво қуруқ ва иссиқ бўлиб қолади. Вайрон қилувчи тропик бўронлар, асосан, июн ва сентябр ойлари орасида тез-тез содир бўлади.
Ўрмонларнинг кесилиши атроф-муҳитга салбий таъсир кўрсатади, бу эса бир вақтлар унумдор тупроқларнинг ҳалокатли эрозиясига олиб келди. Ёғоч ёқилғи сифатида ва энгил саноат учун хом ашё сифатида ишлатилади.
Флора
Қурғоқчилик ва шўрланишга чидамли ўсимликлар устунлик қилади. Текисликлар ва пасттекис ён бағирлари кактуслар билан банд бўлиб, кўпинча ўрмонлар, бута сутли ўтлар, месқуитега ўхшаш дарахтлар ва сабал палма чакалакларини ҳосил қилади . Соҳилнинг баъзи қисмлари мангров ботқоқлари, ички водийлари эса қарағай дарахтлари бўлган саванналар билан қопланган. Намроқ жойларда — асосан жанубда — тропик тропик ўрмонларга хос дарахтлар (акажоу, маҳоганй, далбергиа, зантҳохйлум, гуаиаcум), тоғларда — қарағай дарахтлари ўсади. Ёввойи авокадолар ўсади, апелсин ва манго ўсади .
Ҳайвонот дунёси
Ҳашаротларнинг кўп турлари мавжуд, аммо йирик сутемизувчилар йўқ (каламушларни йўқ қилиш учун киритилган агоутлар ва монгуслар мавжуд) ва илонлар кам. Ўрдаклар ва ёввойи каптарларнинг тўрт нави кенг тарқалган. Судралиб юрувчилар тимсоҳларнинг учта турини, кўплаб майда калтакесакларни ўз ичига олади. Соҳил сувлари балиқ, денгиз тошбақалари ва қисқичбақаларга бой.
Аҳолиси
Аҳолисининг 99% дан кўпроғи — гаитилар. ХВИ—ХВИИИ асрларда Африкадан келтирилган қулларнинг авлодларидир (90% негрлар, қолганлари мулатлар). Аҳолининг 30,3% шаҳарларда яшайди. Давлат тили — франсуз тили, лекин аҳолининг деярли ҳаммаси гаити креол тилида гаплашади. Расмий дин — католик дини. Йирик шаҳарлари — Порт-о-Пренс, Кап-Аитен, Гонаив, Леке.
• Аҳолиси: 9,2 миллион (2010-йил июл ҳолатига кўра).
• Йиллик ўсиш — 1,8%.
• Ҳар бир аёлга туғилиш 3,7 ни ташкил қилади.
• Ўртача умр кўриш 61 ёш (эркаклар учун 59 ёш, аёллар учун 62 ёш).
• Гўдаклар ўлими 1000 кишига 58 ни ташкил қилади.
• Иммунитет танқислиги вируси (ОИВ) билан касалланиш 2,2% ни ташкил қилади (2007-йил ҳисоби).
• Этно-ирқий таркиби: негроидлар — 95%, мулатлар ва кавказлар — 5%.
• Тиллар: франсуз ва гаити креоли (иккаласи ҳам расмий).
• 2020-йил учун динлар қуйидагича тақсимланган: 87% — насронийлик , 10,7% — атеистлар , 2,1% — халқ эътиқодлари (асосан вуду).
• Саводхонлик: 53% (2003-йил баҳоси).
Аҳолининг 58% оч (Лотин Америкасида 1-ўрин, дунёда 1-ўрин Конгода 75% оч).
Тарихи
ХВ аср охиригача бу оролда индейс қабилалари яшаган. 1492-йил Христофор Колумб экспедицияси оролни кашф этиб, уни Эспанола деб атаган. ХВИИ асрда Сан-Кристобал оролга (Гаити орол яқинида) жойлашиб олган франсуз қароқчи авантюристлари секин-аста Эспаноланинг ғарбий кисмини эгаллаган. ХВИИ аср охиридан Гаити Франсияга қарам ҳудудга айланиб, Сан-Доминго деб аталган. Маҳаллий халқ оқ танлилар билан тенг ҳуқуққа эга бўлиш мақсадида 1791-йил қўзғолон кўтарди. Франсия мустамлакачиларига қарши кўтарилган қўзғолон раҳбари Ф. Д. Туссен-Л увертюр узоқ муддатли жанглардан сўнг оролдан франсуз, шунингдек инглиз ва испан мустамлакачиларини ҳам қувиб чиқарди.
1801-йил Сан-Домингода қулдорлик бекор қилинди, шу йили ассамблея чақирилди, конституция қабул қилиниб, Ф. Д. Туссен- Л увертюр Сан-Домингонинг умрбод ҳокими килиб сайланди. 1802-йил Франсия оролни ўзига қаратишга ҳаракат қилиб кўрди. Аммо 1803-йил Верте яқинидаги жангда мағлубиятга учради. 1804-йил 1 январда Мустақиллик декларацияси эълон қилинди. Лотин Америкасида биринчи бўлиб мустақилликка эришган бу давлат яна ўз номи билан Гаити деб атадди. 1806-йилги конституцияга биноан, Гаити республика деб эълон қилинди. 1822-йил оролнинг шарқий (испан) қисми Гаитига қўшиб олинди. Гаитининг шарқий (собиқ испан) қисми 1844-йил ажраб чиқиб, мустақил давлат — Доминикана Республикаси тузилди. ХИХ аср охиридан Гаитига АҚСҲ капитали кириб кела бошлади. 1915-йил сентабрда имзоланган битимга мувофиқ АҚСҲ Гаити молиясини ўз назоратига олиб, мамлакатни АҚСҲ протекторатига айлантирди. Мамлакатда авж олган миллий озодлик ҳаракати оқибатида АҚСҲ 1934-йилда Гаитидан ўз аскарларини олиб чиқди. Иккинчи жаҳон уруши даврида Гаити АҚСҲнинг ҳарбий ва хом ашё таъминоти базасига айланди. 1957-йил октабр сайлови натижасида ҳокимият тепасига диктатор Ф. Дювале келди. У барча илғор ташкилотларни тақиқлади. 1964-йил Дювале ўзини „умрбод президент“ ва „Гаити миллатининг отаси“ деб эълон қидди. У ва унинг сулоласи 1986-йил бошларигача мамлакатни бошқарди. Диктатура ағдарилгач, мамлакатдаги сиёсий ҳолат беқарор бўлиб турди. 1990-йилда сайланган президент Ж. Б. Аристид 1991-йил сентабр ҳарбий тўнтариш натижасида лавозимидан четлатилиб, мамлакатдан ҳайдаб юборилди; 1994-йилда у яна лавозимига тикланди. 1995— 2000-йилларда мамлакат президенти Рене Превал, 2000-йилдан яна Ж. Б. Аристид. Гаити— 1945-йилдан БМТ аъзоси. Миллий байрами — 1 январ — Мустақиллик куни (1804).
Сиёсий партиялари ва касаба уюшмаларни
Гаитида демократияни тиклаш ҳаракати, 1986-йилда тузилган партия; Демократия ва ўзгаришлар миллий фронти, 1990-йил тузилган; Гаити коммунистлари бирлашган партияси, 1968-йил ташкил этилган; „Лаваляс фамий“ партияси, 1996-йил тузилган; Инқилобий илғор миллий партия, 1986-йил ташкил этилган; Гаити христиандемократик партияси, 1978-йил тузилган; Гаити меҳнаткашлари мухтор касаба маркази, 1980-йил тузилган; Гаити ишчилари миллий иттифоқи, 1951-йил ташкил этилган.
Хўжалиги
Гаити— Лотин Америкасида иқтисодий жиҳатдан энг қолоқ мамлакатлардан бири. Ялпи ички маҳсулотда қишлоқ хўжалигининг улуши 34%, саноатнинг улуши 13,2% ни ташкил этади.
Қишлоқ хўжалигида асосий экин — кофе; агава, шакарқамиш, пахта, ситрус экинлар, банан, маккажўхори, шоли, тамаки ҳам экилади. Тоғларида яйлов чорвачилиги ривожланган; қорамол, эчки, қўй боқилади. Денгиз жониворлари овланади. Тоғларда қимматбаҳо ёғоч тайёрланади.
Энергетика четдан келтириладиган нефт асосида ишлайди. Бир йилда ишлаб чиқариладиган электр энергия 359 млн. кВт-соат. Ер ости бойликларидан боксит, мис қазиб чиқарилади. Озиқовқат ва енгил саноат корхоналари, қандшакар заводлари, сизал (агава япроғидан олинадиган луб тола)ни дастлабки ишлаш ф-калари, совунгарлик, шоли оқлаш ва б. корхоналар бор. Пойтахт яқинида дори-дармон ишлаб чиқарувчи фармацевтика заводи, семент корхоналари жойлашган. Мирагон яқинида глинозём, алюминий оксиди заводи бор. Асосий саноат маркази ва денгиз порти — Порт-о-Пренс шаҳри. Темир йўллар узунлиги— 376 км, автомобил йўллари узунлиги— 4 минг кмга яқин, жумладан қаттиқ қопламали йўллар — 1,5 минг км. Халқаро аэропорти бор. Четга, асосан кофе, боксит, сизал ва қанд чиқарилади. Четдан нефт маҳсулотлари, газлама, озиқ-овқат, турли машиналар келтирилади. Савдо-сотиқдаги асосий мижози — АҚСҲ. Пул бирлиги — гурд.
Маорифи, маданий-маърифий ва илмий муассасалари
Гаитида 7—12 ёшдаги болалар учун пулсиз мажбурий бошланғич таълим жорий қилинган бўлсада, аҳолининг кўпчилиги (62%) саводсиз. 6 йиллик бошланғич, 7 йиллик ўрта мактаблар, 3 йиллик ҳунар-техника, қишлоқ хўжалиги билим юртлари ва бошқа мактаблар, бир қанча коллежлар бор. 3—6 ёшли болалар учун мактабгача тарбия муассасаларининг аксарияти хусусийдир. Порт-о-Пренсда университет ва 3 олий техника мактаби, Миллий кутубхона (1940), Миллий музей (1938), Гаити халқлари музейи (1949), Бадиий марказ (1944) бор.
Илмий тадқиқотлар муассасаларининг асосий қисми университет таркибида. Етакчи илмий тадқиқотлар муассасалари: Ижтимоий фанлар соҳасидаги тадқиқот маркази, этнология, эндокринология институтлари. Мамлакатдаги илмий ишларга Илмий тадқиқотлар миллий кенгаши умумий раҳбарлик қилади.
Матбуоти, радио ва телевидениеси
Гаитида бир қанча газета ва журналлар нашр этилади. Йириклари: „Матен“ („Тонг“, кундалик газ., 1908-йилдан), „Монитер“ („Мураббий“, ҳафтада 2 марта чиқадиган расмий газ.), „Нувеллист“ („Хабарчи“, кундалик кечки газ., 1898-йилдан), „Букан“ („Гулхан“, онда-сонда чиқадиган газ., 1969-йилдан); Гаити матбуот агентлиги — ГАП ҳукумат ахборот агентлигидир (1981-йилда тузилган). Миллий алоқа кенгаши радио-эшиттириш хизмати ҳисобланади (1969-йил ташкил этилган). Мамлакатда 33 радио ва 5 телестансия бор. Жумладан, Гаити Миллий радиоси, „Радио Анти-Интер“, „Радио Метропол“ радиостялари, „Гаити миллий телекўрсатуви“ ҳукумат хизмати, Гаити телекўрсатуви тижорат хизмати мавжуд.
Адабиёти (франсуз тилида)
Фолклорида индейс ва Ғарбий Африка адабиётининг таъсири бор. ХВИИИ—ХИХ асрлар адабиётида Гаити халқларининг мустақиллик учун кураши ўз аксини топди. Гаити мустақилликка эришгандан сўнг поэзия ва драматургия, кейинроқ франсуз адабий оқимлари таъсирида романчилик, публицистика ривожланди. Миллий озодлик ҳаракатининг кучайиши (1915—34) натижасида Ж. Румен, Ж. Бриер, Э. Румер, Р. Камил каби шоир ва ёзувчилар ижодида миллий ифтихор, ижтимоий норозиликлар янгича мазмун ва услубда, қаҳрамонона образларда талқин этилди. Ж. Синеас, Т. Филипп, Пер Марселей ижодида оддий меҳнаткашлар ҳаёти акс этди.
Иккинчи жаҳон урушидан сўнг адабий жараёнда юксалиш юз берди. „Қора руда“ (1956), „Денгиз ҳайвонининг кундалиги“ (1964) шеърий тўпламлари (Р. Депестр), „Шудринг эгалари“ (Ж. Румен), „Тангри кулгуси“ (Э. Сент-Аман), „Нафрат уруғи“ (А. Лёспес), „Кўз очиб юмгунча“ (Ж. С. Алексис) романларида муҳим ижтимоий муаммолар қаламга олинди.
Меъморлиги ва тасвирий санъати
Гаитида индейсларнинг қад. маданият намуналари — қўдда ишланган турли сопол шакллар сақланган. 1808—16 йилларда Кап-Аитен яқинида Ла-Ферер қалъаси ва ХВИИИ аср франсуз саройларига ўхшаш Сан-Суси саройи, 1920-йилларда эса Порто-Пренсда Миллий сарой курилди. Негр ва мулатларнинг халқ ижоди (ёғоч ниқоблар, деворий расмлар) Гаити ҳаёти ва табиатини севиб, уни содда, бироқ рангдор расмлари билан тасвирловчи мустақил ўқиб ўрганган рассомлар (Ф. Обен, Э. Ипполит, Л. Пуассон) ижодига асос бўлди. Ёғоч ўймакорлари (Ш. Нормил, А. Лафонтан) негрлар ҳаётидан турли манзаралар яратганлар.
Яна қаранг
Адабиётлар
- ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
Ва