Gannet sahifasining manbasini koʻrish

{{Avtomatik taksonquti
| kenja_turkum = Morus (qush)
| nomi = Gannet
| tasvir = Morus bassanus adu.jpg
| izoh = Shimoliy Gannet
}}
{| class="infobox biota" style="text-align: left; width: 200px; font-size: 100%"
! colspan="2" style="min-width:15em; text-align: center; background-color: rgb(235,235,210)" |Ilmiy tasnif <span class="plainlinks" style="font-size:smaller; float:right; padding-right:0.4em; margin-left:-3em;"></span>
|-
|Turkum:
|Chordata
|-
|Sinfi
|Aves
|-
|Tartibi:
|Suliformes
|-
|Oilasi:
|Sulidae
|-
|Jins:
|''Morus''<br /><br /><small>Louis Jean Pierre Vieillot|Vieillot, 1816</small>
|- style="text-align: center; background-color: rgb(235,235,210)"
|-
! colspan="2" style="text-align: center; background-color: rgb(235,235,210)" |Turlari
|-
| colspan="2" style="text-align: center" |''Pelecanus bassanus''<br /><br /><div style="font-size: 85%;">Linnaeus, 1758</div>
|-
! colspan="2" style="text-align: center; background-color: rgb(235,235,210)" |Sinonimlari
|-
| colspan="2" style="text-align: left" |
''Moris''
|}
[[Fayl:Muriwai_gannets.JPG|thumb| Yangi Zelandiyadagi Murivay koloniyasida gannetlar (''Morus serrator'')]]
'''Gannetlar''' — Sulidae [[Oila (biologiya)|oilasida]] '''''Morus''''' jinsini oʻz ichiga olgan dengiz qushlari, bubilar bilan chambarchas bogʻliq. „Gannet“ qadimgi inglizcha ''ganotdan'' olingan boʻlib, oxir-oqibat „gander“ kabi qadimgi germancha soʻzdan ham olingan. ''Morus'' [[Qadimgi yunon tili|qadimgi yunoncha]] ''moros'' soʻzidan olingan boʻlib, „ahmoq“ degan maʼnoni anglatadi, gannetlar va boobylar koʻpayish davridagi qoʻrquvning yoʻqligi koʻrsatilgan, bu ularni osongina oʻldirishga imkon beradi<ref name="job90">{{kitob manbasi|last=Jobling|first=James A|year=2010|title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names|url=https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling|publisher=Christopher Helm|location=London|isbn=978-1-4081-2501-4|page=[https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling/page/n260 260]}}</ref>.

Gannetlar — sargʻish boshli katta oq [[qushlar]]; qora uchli qanotlar; va uzoq tumshuqga ega. Shimoliy gannetlar Shimoliy [[Atlantika okeani|Atlantikadagi]] eng katta dengiz qushlari boʻlib, qanotlari 2 metr (6,6 fut)gacha kengaya oladi.Qolgan ikkita tur [[Janubiy Afrika (tabiiy oblast)|Afrika]] janubi, Avstraliya janubi va Yangi Zelandiya atrofidagi moʻtadil dengizlarda uchraydi.

Gannetlar balandlikdan dengizga shoʻngʻib, oʻljasini suv ostida taʼqib qilish orqali [[Baliqlar|baliq]] ovlaydi va bir qator moslashuvchanlikga ega:

* Ularning tashqi burun teshigi yoʻq; ular oʻrniga ogʻiz ichida joylashgan.
* Ularning teri ostida yuz va koʻkrak qafaslarida havo qoplari bor, ular pufakchali oʻram kabi ishlaydi va suv taʼsirini yumshatadi.
* Koʻzlarning holati durbin koʻrish uchun yuzdan yetarlicha oldinda joylashgan boʻlib, ularga masofani aniq baholashga imkon beradi.

Gannetlar 30 m (100 fut) balandlikdan shoʻngʻiydi va suvga tushganda 100 km / soat (60 milya) tezlikka erishadi, bu ularga havodagi qushlarga qaraganda ancha chuqurroqdan baliq ovlash imkonini beradi.

Gannetning koʻp miqdorda baliq isteʼmol qilish qobiliyati „gannet“ ning och ishtahasi boʻlgan odamning tavsifiga aylanishiga olib keldi.

== Juftlanish va uy qurish ==
[[Fayl:Gannet_up_close.jpg|thumb| Bonaventure orolining koloniyasidagi shimoliy gannet]]
[[Fayl:Gannet,_Bempton_Cliffs,_Yorkshire_(geograph_4621592).jpg|thumb| Gannet, Bempton Cliffs, Yorkshire]]
Gannets orollar va qirgʻoqlarda [[Qushlar bozori|mustamlakachilar]] boʻlib, odatda bitta boʻr-koʻk tuxum qoʻyadi. Ularda zoti boʻlaklari yoʻq va tuxumlarini isitish uchun toʻrli oyoqlaridan foydalanadilar<ref>{{jurnal manbasi|title=Brood-patches and the physiology of incubation|last=Tucker, B.W.|journal=British Birds|volume=37|issue=2|pages=22–28|url=https://britishbirds.co.uk/wp-content/uploads/article_files/V37/V37_N02/V37_N02_P022_028_A005.pdf|qaralgan sana=2022-06-20|arxiv-sana=2020-07-31|arxiv-url=https://web.archive.org/web/20200731210446/https://britishbirds.co.uk/wp-content/uploads/article_files/V37/V37_N02/V37_N02_P022_028_A005.pdf|url-status=dead}}</ref>. Ular taxminan 5 yoshda yetuklikka erishadilar. Bir yoshli qushlar butunlay qora rangga ega va keyingi oʻsgan patlari oq rangi koʻpayadi.

=== Shimoliy gannetlar ===
Shimoliy gannetlar uchun eng muhim uya [[Birlashgan Qirollik|Buyuk Britaniya]] boʻlib, dunyo gannet aholisining uchdan ikki qismi yashaydi. Ular asosan Shotlandiyada, shu jumladan [[Shetlend orollari|Shetland orollarida]] yashaydi. Dunyoning qolgan shimoliy gannet populyatsiyalari Kanada, Irlandiya, [[Farer orollari]] va [[Islandiya|Islandiyada]], oz soni Fransiyada (ular koʻpincha [[Biskay qoʻltigʻi|Biskay koʻrfazida]] uchraydi), [[Normandiya orollari|Kanal orollarida]], Norvegiyada va bitta koloniyada uyalarini tashkil qiladi. Eng yirik shimoliy gannet koloniyasi Shotlandiyaning Fort-of-Firtdagi Bass qoyasida joylashgan; 2014-yilda bu koloniyada 75 000 juft qush boʻlgan<ref>
{{veb manbasi|url=http://www.scotsman.com/news/environment/scotland-s-gannet-population-soars-across-country-1-3720868|sarlavha=Scotland's gannet population soars across country|ism=Alistair|muallif=Munro|sana=18-mart 2015-yil|nashriyot=The Scotsman|qaralgan sana=21-iyul 2017-yil}}
</ref>. Lyuis oroli sohilidagi Sulasgeir, St. Kilda, Pembrokeshiredagi Grassholm, Yorkshirening Sharqiy Ridingdagi Bempton qoyalari, Sceilig Bheag, Irlandiya va Bonaventure oroli, [[Quebec (provinsiya)|Kvebek]] ham muhim shimoliy-gannet naslchilik joylari hisoblanadi.

== Sistematika va evolyutsiya ==
[[Fayl:Gannet4.jpg|thumb| Keltlar dengizidagi Gannet — Irlandiya]]
Hozirda uchta gannet [[Tur (biologiya)|turi]] odatda ''Morus'' jinsida, Abbottning bubi ''Papasulada'' va qolgan bubilar ''Sulada'' joylashgan. Biroq, baʼzi rasmiylar ''Sula'' shahridagi barcha toʻqqiz sulid turini tugʻma deb hisoblash kerak, deb oʻylashadi. Bir vaqtlar turli xil gannet turlari yagona tur deb hisoblangan.
{| class="wikitable"
!Rasm
! Ilmiy ism
! Umumiy ism
! Tarqatish
|-
|[[Fayl:Morus bassanus167.jpg|none|thumb|150x150px]]
| ''Morus bassanus''
| Shimoliy gannet (shuningdek, „solan gʻoz“ sifatida ham tanilgan)
| Koʻrfaz oqimi taʼsiri ostida boʻlgan sohillarda Shimoliy Atlantika
|-
|[[Fayl:Muddy gannet chick. Cherry Kearton's Penguin Island. Lambert's Bay. May 1960 (35046721973).jpg|center|thumb]]
| ''Morus capensis''
| Cape gannet
| Janubiy Afrika Namibiya yaqinidagi uchta orolda va Janubiy Afrika yaqinidagi uchta orolda
|-
|[[Fayl:Morus serrator - Derwent River Estuary.jpg|center|thumb]]
| ''Morus serrator''
| Avstraliya ganneti
| Yangi Zelandiya, Viktoriya va Tasmaniya qirgʻoqlari
|-
|}
Koʻpchilik qazilma gannetlar kech [[Miotsen boʻlimi|Miyosen]] yoki [[Pliotsen]] davriga tegishli boʻlib, dengiz qushlarining xilma-xilligi bugungi kunga qaraganda ancha yuqori edi. Pleystotsen oxirida turlarning kamayishi sababi aniq emas; dengiz sutemizuvchilari tarqalishi tufayli kuchaygan raqobat sabab boʻlgan boʻlishi mumkin.

''Morus'' jinsi fotoalbomlarda ''Sula'' ga qaraganda ancha yaxshi hujjatlashtirilgan, ammo bugungi kunda ikkinchisi haqida maʼlumot koʻproq. Sabablari aniq emas; Koʻkraklar, ehtimol, soʻnggi Pliotsendagi ekologik oʻzgarishlar bilan bogʻliq muammolarni hal qilish uchun toʻgʻri joylarda paydo boʻlish uchun yaxshiroq moslashgan yoki shunchaki „omadli“ boʻlgan yoki yana koʻplab qazilma koʻkraklar hali ham kashf etilishini kutishlari mumkin edi. Shunisi eʼtiborga loyiqki, gannetlar bugungi kunda mo<nowiki>''</nowiki>tadil okeanlar bilan cheklangan, bubilar esa tropik suvlarda ham uchraydi, holbuki, tarixdan oldingi gannet turlarining bir nechta turlari bugungi kundagilarga qaraganda koʻproq ekvatorial tarqalishga ega edi.

Gannetlarning turlari:

* ''Morus loxostylus'' (AQShning erta mioseni) — ''M. atlanticusni oʻz ichiga oladi.''
* ''Morus olsoni'' (Ruminiya, Oʻrta Miocene)
* ''Morus lompocanus'' (LOMPOC, AQSh)<ref name="condor">{{jurnal manbasi|last=Miller, Loye|date=September–October 1961|title=Birds from the Miocene of Sharktooth Hill, California|journal=Condor|volume=63|issue=5|pages=399–402|url=http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/condor/v063n05/p0399-p0402.pdf|doi=10.2307/1365299|jstor=1365299|seperator=}}</ref>.
* ''Morus magnus'' (Kaliforniya)
* ''Morus peruvianus'' (Peru)
* ''Morus vagabundus'' (Kaliforniya Temblor kech mioseni)<ref name="condor" />.
* ''Morus villetti'' (Kaliforniya shtati kech mioseni) — avval ''Sulada''<ref name="condor" />.
* ''Morus'' sp. (Sharktooth tepaligidagi Temblor kech miosen, AQSh: Miller, 1961) — ehtimol ''M. magnus''
* ''Morus'' sp. 1 (Li Krik konining kech miosen/erta Pliosen, AQSh)
* ''Morus'' sp. 2 (Li Krik konining kech miosen /erta Pliosen, AQSh)
* ''Morus peninsularis'' (erta pliotsen)
* ''Morus recentior'' (Kaliforniya Oʻrta Pliosen, AQSh)
* ''Morus reyanus'' — Del Rey gannet (AQShning kech Pleystotseni)<ref name="condor" />.

== Madaniy manbalar ==
Buyuk Britaniyaning koʻp joylarida „[[wiktionary:gannet|gannet]]“ atamasi doimiy ravishda koʻp miqdorda oziq-ovqat isteʼmol qiladigan odamlarga nisbatan qoʻllanadi, ayniqsa jamoatda<ref>{{veb manbasi|url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/gannet|sarlavha=Gannet: definition of gannet in Oxford dictionary (British & World English)|sana=6-iyul 2014-yil|access-date=20-iyun 2022-yil|archive-date=3-iyun 2016-yil|archive-url=https://web.archive.org/web/20160603004739/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/gannet}}</ref>.

Yosh gannetlar tarixan oziq-ovqat manbai sifatida ishlatilgan, bu anʼana hali ham Shotlandiyaning Ness shahrida qoʻllanadi, u yerda ular „guga“ deb ataladi. Anʼanaviy kitlarni yigʻishning davom etishi misollari singari, gannet joʻjalarini zamonaviy ovlash „Buyuk Britaniya va [[Yevropa Ittifoqi]] qonunlarida dengiz qushlarini oddiy himoya qilishdan ozod qilish“ davom etishi kerakligi haqida katta bahs-munozaralarga olib keladi. Hozirda Ness ovi yiliga 2000 ta joʻja bilan cheklangan va hech boʻlmaganda temir davriga borib taqaladi. Ov barqaror hisoblanadi, chunki 1902-yildan 2003-yilgacha Shotlandiyada gannetlar soni 30 000 dan 180 000 gacha keskin oshgan<ref>{{veb manbasi|url=https://www.theguardian.com/uk-news/scotland-blog/2014/jan/27/scotland-conservation-gugahunt|sarlavha=The Hebridean guga hunt is 'ancient and sustainable', not a crime|ish=TheGuardian.com|sana=6-iyul 2014-yil}}</ref><ref>{{veb manbasi|url=https://www.bbc.com/news/uk-scotland-highlands-islands-25527432|sarlavha=BBC News – Gaga for guga: Ten things on Scottish island delicacy|sana=6-iyul 2014-yil}}</ref>.

== Manbalar ==
{{Manbalar}}