Gannet
Ганнетлар — Сулидаэ оиласида Морус жинсини ўз ичига олган денгиз қушлари, бубилар билан чамбарчас боғлиқ. „Ганнет“ қадимги инглизча ганотдан олинган бўлиб, охир-оқибат „гандер“ каби қадимги германча сўздан ҳам олинган. Морус қадимги юнонча морос сўзидан олинган бўлиб, „аҳмоқ“ деган маънони англатади, ганнетлар ва бообйлар кўпайиш давридаги қўрқувнинг йўқлиги кўрсатилган, бу уларни осонгина ўлдиришга имкон беради[1].
| Ганнет | |
|---|---|
|
Шимолий Ганнет | |
| Кенжа туркум: | Морус (қуш) |
| Илмий тасниф | |
|---|---|
| Туркум: | Чордата |
| Синфи | Авес |
| Тартиби: | Сулиформес |
| Оиласи: | Сулидаэ |
| Жинс: | Виэиллот, 1816 |
| Турлари | |
| Пелеcанус бассанус Линнаэус, 1758
| |
| Синонимлари | |
|
Морис | |
Ганнетлар — сарғиш бошли катта оқ қушлар; қора учли қанотлар; ва узоқ тумшуқга эга. Шимолий ганнетлар Шимолий Атлантикадаги энг катта денгиз қушлари бўлиб, қанотлари 2 метр (6,6 фут)гача кенгая олади.Қолган иккита тур Африка жануби, Австралия жануби ва Янги Зеландия атрофидаги мўтадил денгизларда учрайди.
Ганнетлар баландликдан денгизга шўнғиб, ўлжасини сув остида таъқиб қилиш орқали балиқ овлайди ва бир қатор мослашувчанликга эга:
- Уларнинг ташқи бурун тешиги йўқ; улар ўрнига оғиз ичида жойлашган.
- Уларнинг тери остида юз ва кўкрак қафасларида ҳаво қоплари бор, улар пуфакчали ўрам каби ишлайди ва сув таъсирини юмшатади.
- Кўзларнинг ҳолати дурбин кўриш учун юздан етарлича олдинда жойлашган бўлиб, уларга масофани аниқ баҳолашга имкон беради.
Ганнетлар 30 м (100 фут) баландликдан шўнғийди ва сувга тушганда 100 км / соат (60 миля) тезликка эришади, бу уларга ҳаводаги қушларга қараганда анча чуқурроқдан балиқ овлаш имконини беради.
Ганнетнинг кўп миқдорда балиқ истеъмол қилиш қобилияти „ганнет“ нинг оч иштаҳаси бўлган одамнинг тавсифига айланишига олиб келди.
Жуфтланиш ва уй қуриш


Ганнец ороллар ва қирғоқларда мустамлакачилар бўлиб, одатда битта бўр-кўк тухум қўяди. Уларда зоти бўлаклари йўқ ва тухумларини иситиш учун тўрли оёқларидан фойдаланадилар[2]. Улар тахминан 5 ёшда етукликка эришадилар. Бир ёшли қушлар бутунлай қора рангга эга ва кейинги ўсган патлари оқ ранги кўпаяди.
Шимолий ганнетлар
Шимолий ганнетлар учун энг муҳим уя Буюк Британия бўлиб, дунё ганнет аҳолисининг учдан икки қисми яшайди. Улар асосан Шотландияда, шу жумладан Шетланд оролларида яшайди. Дунёнинг қолган шимолий ганнет популяциялари Канада, Ирландия, Фарер ороллари ва Исландияда, оз сони Франсияда (улар кўпинча Бискай кўрфазида учрайди), Канал оролларида, Норвегияда ва битта колонияда уяларини ташкил қилади. Энг йирик шимолий ганнет колонияси Шотландиянинг Форт-оф-Фиртдаги Басс қоясида жойлашган; 2014-йилда бу колонияда 75 000 жуфт қуш бўлган[3]. Люис ороли соҳилидаги Суласгеир, Ст. Килда, Пемброкеширедаги Грасшолм, Ёркширенинг Шарқий Ридингдаги Бемптон қоялари, Сcеилиг Бҳеаг, Ирландия ва Бонавентуре ороли, Квебек ҳам муҳим шимолий-ганнет наслчилик жойлари ҳисобланади.
Систематика ва эволюция

Ҳозирда учта ганнет тури одатда Морус жинсида, Абботтнинг буби Папасулада ва қолган бубилар Сулада жойлашган. Бироқ, баъзи расмийлар Сула шаҳридаги барча тўққиз сулид турини туғма деб ҳисоблаш керак, деб ўйлашади. Бир вақтлар турли хил ганнет турлари ягона тур деб ҳисобланган.
Кўпчилик қазилма ганнетлар кеч Миёсен ёки Плиоцен даврига тегишли бўлиб, денгиз қушларининг хилма-хиллиги бугунги кунга қараганда анча юқори эди. Плейстоцен охирида турларнинг камайиши сабаби аниқ эмас; денгиз сутемизувчилари тарқалиши туфайли кучайган рақобат сабаб бўлган бўлиши мумкин.
Морус жинси фотоалбомларда Сула га қараганда анча яхши ҳужжатлаштирилган, аммо бугунги кунда иккинчиси ҳақида маълумот кўпроқ. Сабаблари аниқ эмас; Кўкраклар, эҳтимол, сўнгги Плиоцендаги экологик ўзгаришлар билан боғлиқ муаммоларни ҳал қилиш учун тўғри жойларда пайдо бўлиш учун яхшироқ мослашган ёки шунчаки „омадли“ бўлган ёки яна кўплаб қазилма кўкраклар ҳали ҳам кашф этилишини кутишлари мумкин эди. Шуниси эътиборга лойиқки, ганнетлар бугунги кунда мо''тадил океанлар билан чекланган, бубилар эса тропик сувларда ҳам учрайди, ҳолбуки, тарихдан олдинги ганнет турларининг бир нечта турлари бугунги кундагиларга қараганда кўпроқ экваториал тарқалишга эга эди.
Ганнетларнинг турлари:
- Морус лохостйлус (АҚШнинг эрта миосени) — М. атлантиcусни ўз ичига олади.
- Морус олсони (Руминия, Ўрта Миоcене)
- Морус ломпоcанус (ЛОМПОC, АҚШ)[4].
- Морус магнус (Калифорния)
- Морус перувианус (Перу)
- Морус вагабундус (Калифорния Темблор кеч миосени)[4].
- Морус виллетти (Калифорния штати кеч миосени) — аввал Сулада[4].
- Морус сп. (Шарктоотҳ тепалигидаги Темблор кеч миосен, АҚШ: Миллер, 1961) — эҳтимол М. магнус
- Морус сп. 1 (Ли Крик конининг кеч миосен/эрта Плиосен, АҚШ)
- Морус сп. 2 (Ли Крик конининг кеч миосен /эрта Плиосен, АҚШ)
- Морус пенинсуларис (эрта плиоцен)
- Морус реcентиор (Калифорния Ўрта Плиосен, АҚШ)
- Морус реянус — Дел Рей ганнет (АҚШнинг кеч Плейстоцени)[4].
Маданий манбалар
Буюк Британиянинг кўп жойларида „ганнет“ атамаси доимий равишда кўп миқдорда озиқ-овқат истеъмол қиладиган одамларга нисбатан қўлланади, айниқса жамоатда[5].
Ёш ганнетлар тарихан озиқ-овқат манбаи сифатида ишлатилган, бу анъана ҳали ҳам Шотландиянинг Несс шаҳрида қўлланади, у ерда улар „гуга“ деб аталади. Анъанавий китларни йиғишнинг давом этиши мисоллари сингари, ганнет жўжаларини замонавий овлаш „Буюк Британия ва Европа Иттифоқи қонунларида денгиз қушларини оддий ҳимоя қилишдан озод қилиш“ давом этиши кераклиги ҳақида катта баҳс-мунозараларга олиб келади. Ҳозирда Несс ови йилига 2000 та жўжа билан чекланган ва ҳеч бўлмаганда темир даврига бориб тақалади. Ов барқарор ҳисобланади, чунки 1902-йилдан 2003-йилгача Шотландияда ганнетлар сони 30 000 дан 180 000 гача кескин ошган[6][7].
Манбалар
- ↑ Жоблинг, Жамес А. Тҳе Ҳелм Диcтионарй оф Сcиэнтифиc Бирд Намес. Лондон: Чристопҳер Ҳелм, 2010 — 260-бет. ИСБН 978-1-4081-2501-4.
- ↑ Туcкер, Б.W. „Броод-патчес анд тҳе пҳйсиологй оф инcубатион“ (ПДФ). Бритиш Бирдс. 37-жилд, № 2. 22–28-бет. 2020-07-31да асл нусхадан (ПДФ) архивланди. Қаралди: 2022-06-20.
- ↑ Мунро. „Сcотланд'с ганнет популатион соарс аcросс cоунтрй“. Тҳе Сcоцман (18-март 2015-йил). Қаралди: 21-июл 2017-йил.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 Миллер, Лое (Септембер–Оcтобер 1961). „Бирдс фром тҳе Миоcене оф Шарктоотҳ Ҳилл, Cалифорниа“ (ПДФ). Cондор. 63-жилд, № 5. 399–402-бет. дои:10.2307/1365299. ЖСТОР 1365299.
{{cите магазине}}: Андозада ҳеч қандай қиймат берилмаган (бўш) номаълум параметр мавжуд:|сеператор=(ёрдам) - ↑ „Ганнет: дефинитион оф ганнет ин Охфорд диcтионарй (Бритиш & Wорлд Энглиш)“ (6-июл 2014-йил). 3-июн 2016-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 20-июн 2022-йил.
- ↑ „Тҳе Ҳебридеан гуга ҳунт ис 'анcиэнт анд сустаинабле', нот а cриме“. ТҳеГуардиан.cом (6-июл 2014-йил).
- ↑ „ББC Неwс – Гага фор гуга: Тен тҳингс он Сcоттиш исланд делиcаcй“ (6-июл 2014-йил).


