Qon yaratilishi

Одамларда гематопоэз.

Қон яратилиши ёки Гемопоэз — қон ҳужайраларининг ҳосил бўлиши, ривожланиши ва етилиши. Одамда ва сут эмизувчи ҳайвонларда қон яратувчи аъзоларни, умуртқасиз ҳайвонларда, асосан, бўшлиқлардаги суюқликлар ва қоннинг ўзида ёки гемолимфада ҳосил бўлади. Қон яратилиши узлуксиз жараён бўлиб, кўпчилик қон ҳужайраларининг қисқа ҳаётий сикли туфайли рўй беради.

Одам эмбрионида сариқлик халтачасидаги мезенхима ҳужайраларида қон яратувчи ҳужайра ҳосил бўлади; ҳомила 3 ойлигидан то туғилгунига қадар қон жигарда ва талоқда, 4 ойлигидан бошлаб эса бир вақтда кўмикда ҳам ҳосил бўла бошлайди, 4-ойдан бошлаб лимфа тугунларида лимфоцитлар шаклланади.

Ҳомилада қон ҳосил бўлиши (эмбрионал гемопоэз) — эмбрион ва ҳомила ривожланиши жараёнида қон ҳужайраларининг пайдо бўлиши ва шаклланиш жараёнидир. Бу жараён босқичма-босқич кечади ва турли анатомик тузилмалар билан боғлиқ.

Гемопоэзнинг дастлабки босқичи эмбрион ривожланишининг 2–3-ҳафталарида сариқ халтачада бошланади. Бу даврда асосан бирламчи эритроцитлар ҳосил бўлади. Кейинги босқичда, тахминан 5–6-ҳафталарда, қон ҳосил бўлиш жараёни жигар ва талоқда давом этади. Ҳомиланинг иккинчи триместридан бошлаб эса гемопоэзнинг асосий маркази суяк кўмиги ҳисобланади.

Ҳомилада қон ҳосил бўлиши туғилишгача давом этади ва туғилгандан сўнг гемопоэз асосан қизил суяк кўмигида амалга ошади.

Уч ойлик ҳомилада қизил қон таначаларн — мегалобластлар (ядроли йирик ҳужайралар) етилиб, йирик эритроцитлар (мегалоцитлар)га, сўнг эритробластларга айланади, улар аста-секин нормобластлар билан алмашинади. Янги туғилган бола ва катта ёшдаги соғлом организмда бўладиган эритроцитлар ана шу нормобластлардан вужудга келади.

Барча етилган қон ҳужайралари бирбиридан фарқланса ҳам ягона бошланғич (устун) қон яратувчи ҳужайралардан вужудга келади.

Кўмикдаги бошланғич қон ҳужайраларининг етилиб қоннинг етук шаклли элементларга айланиши қон ҳосил қилувчи аъзоларда содир бўлади. Қон ўзанига (томирдаги қон оқимига) қоннинг барча функсиясини бажара оладиган етук ҳужайралар тушади.

Соғлом организмдаги қон таркиби ва қон яратиш аъзолари ўзаро динамик мувозанатда бўладиган яхлит битта системани ташкил қилади; емирилган қон ҳужайралари қон ҳосил қилиш аъзоларида узлуксиз янгиланиб туради. Қон яратилишидаги бундай мувозанат марказий ва вегетатив нерв системаси, гормонлар, витаминлар, шунингдек, махсус моддалар — гемопоэтинлар томонидан бошқарилади.

Қон йўқотганда, қонда кислород етишмаганда, яллиғланиш жараёнларида, инфексион касалликларда қонда эритроцитлар ёки лейкоцитлар ҳосил бўлиши кучаяди, бу организмнинг ҳимоя реаксиясидир; бундай ҳолат қоннинг реактив ўзгариши деб аталади. Қон ҳосил бўлишининг тезлашуви организмнинг ҳимоя реаксияси бўлганлиги сабабли киши соғайганда қон яратилиши ҳам нормаллашади. Айрим касалликларда (организмда темир моддаси, витамин В|2этишмаганда, талоқ касалланганда, меъда олиб ташланганда, заҳарли моддалардан заҳарланганда) қон ҳосил бўлиши сусаяди, камқонлик рўй беради. Бундан ташқари, кўмикда турли патологик жараёнлар пайдо бўлиши мумкин, бунда, асосан, қонда ёш (етилмаган) шаклли элементлар кўпаяди.