Gen
Ген (юнонча: генос — уруғ, келиб чиқиш) — ирсиятнинг элементар бирлиги ва моддий асоси. Ген организм белги ва хусусиятларини наслдан наслга ўтказиш функсиясини бажаради. Ген тушунчасини генетикага даниялик олим В. Иогансен (1909) киритган. Ген ДНК (баъзи вирусларда РНК) молекуласининг бир қисми бўлиб, тирик ҳужайра оқсилларидан бирининг тузилишини белгилаб беради ва шу оқсиллар орқали айрим белги ёки хоссаларнинг ривожланишини таъминлайди. Организмнинг турга хос ва индивидуал хусусиятлари тўғрисидаги жами генетик ахборот, яъни генлар йигиндиси — генотипа" бўлади. Барча организмлар, жумладан бактерия ва вирусларнинг ирсияти гендаги нуклеотидларнинг ДНКда жойлашиши тартибига ва уларнинг сонига боғлиқ. Юксак ривожланган организмларда ген махсус нуклеопротеид тузилмалар — хромосомалар таркибига киради. Геннинг асосий функсияси фермент ва б. оқсиллар синтезини ҳужайра РНКси иштирокида белгилаб беришдир. Унинг бу функсияси кимёвий тузилишига боглик. Геннинг тузилиши ўзгарганда ҳужайралардаги муайян биокимёвий жараёнлар бузилади, натижада мавжуд жараёнлар ёки белгилар кучаяди, сусаяди ёки йўқолиб кетади. Мас, инсон кўзининг қора ёки мовий, атиргулнинг қизил ёки оқ ранги, пахта толасининг узун ёки қисқа булиши, қишлоқ хўжалиги ҳайвонларининг маҳсулдорлиги ва экинларнинг ҳосилдорлиги, шунингдек тирик мавжудотларда бошқа турли морфологик, физиологик, биокимёвий белги ва аломатларнинг юзага келиши ҳамда тегишли хусусиятларга эга бўлиши махсус генларнинг таъсирига боғлиқ. Организмда белгилар кўп, уларнинг ривожланишини таъмин этувчи генлар сони янада кўп, чунки аксарият белгиларнинг ривожланишини кўп генлар таъмин этади. Мас, инсонда 10000 га яқин ген мавжуд. Ген мутациялар натижасида ўзгариши мумкин. Бир жуфт нуклеотиднинг бошқа бир жуфт нуклеотид билан алмашиниши, нуклеотидларнинг камайиши, икки баравар ортиши ёки ўрин алмашиниши ана шундай узгаришга сабаб бўлади. Мутация туфайли организмларда фенотипик тафовутларни келтириб чиқарадиган ген, яъни аллеллар пайдо бўлади, улар ўзининг бирор таъсири жиҳатидан бошқасига қараганда устун туриши (доминант аллел), бирор таъсиротни юзага чиқармайдиган бўлиши (ресессив аллел) мумкин. Табиий шароитда, инсон иштирокисиз, атроф муҳит омиллари таъсирида организмларда ирсий ўзгарувчанлик, яъни спонтан мутация келиб чиқади. Бундай ирсий ўзгарувчанлик организмлар эволюцияси жараёни учун манба бўлади. Сунъий шароитда радиация нурлари ва кимёвий моддалар таъсир эттириш усули билан ирсий ўзгарувчанликни тезроқ ва кўплаб олиш мумкин. Мутагенезнинг бу хилини экспериментал ёки индуксион мутагенез деб аталади. Унинг кашф этилиши генетиканинг муҳим ютуғи бўлиб, селексияда катта амалий аҳамият касб этади. Организм ва ҳужайранинг ирсий хоссалари тегишли генларга боғлиқ. Улар орасидаги муносабатлар жуда мураккаб бўлиб, бир белгининг пайдо булишига бир неча ген таъсир кўрсатиши (полимерия) ёки кўпгина белгиларнинг пайдо бўлиши битта генга боғлиқ бўлиши ҳам мумкин (яна қ. Генетик код, Ирсиятнинг хромосома назарияси).Генетик код-универсал.
Адабиётлар
- ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
- Инге-Вечтомов С.Г, Генетика с основами селексии, М., 1989; Тўрақулов ё. Ҳ., Молекуляр биология, Т., 1994. Жўра Мусаев.
…ГЕН (юн. генес — келиб чиқиши, асли, туғма) — қўшма сузнинг таркибий қисми бўлиб, бирон нарсадан ҳосил булиш ёки келиб чиқишни кўрсатади (мас, кансероген).
| Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак. |