Georg Ioaxim fon Retik sahifasining manbasini koʻrish

{{Olim bilgiqutisi|ismi=Georg Ioaxim Retik|tasvir=[[File:Rheticus Canon doctrinae triangulorum.jpg|thumb|Retik]]|tugʻilgan_sanasi=<!-- {{tugʻilgan sanasi|Yil|Oy|Kun|1514|02|16|mf=y}} -->|vafot_sanasi=<!-- {{vafot sanasi|Yil|Oy|Kun|1576|12|05}} -->|vafot_joyi=[[Kassa]] [[Vengriya Qirolligi]] [[Gabsburg monarxiyasi]]|sohasi=Matematika va astronomiya|institutlar=[[Vittenberg universiteti]] 
(1536–42)
[[Leypsig universiteti]] (1542–51)|alma_mater=[[Vittenburg Universiteti]]|ilmiy_rahbari=Nikolay Kopernik|ilmiy_shogirdlari=Sebastyan Ditrix [de], Valentin Otto, Kaspar Peuser, Valentin Shtaynmets|mashhur_ishlari=Trigonometrik jadvallar bilan mashhur|vatani=[[Muqaddas Rim imperiyasi]]|tavallud kuni=[[1514]]-yil, [[16-fevral]]}}'''Georg Ioaxim Retik''' ({{Lang-de|Georg Joachim Rheticus}}; [[1514]]-[[16-fevral|yil 16-fevral]], Feldkirx, Avstriya arxgertsogligi - [[1574]]-[[4-dekabr|yil 4-dekabr]], [[Kassatsiya|Kassa]], Qirollik Vengriya, hozirgi [[Slovakiya]]) - [[Germaniya|nemis]] matematiki va astronomi edi. [[Nicolaus Copernicus|Nikolay Kopernikning]] asosiy asarini nashr etishda yordam bergan yagona shogirdi va uning merosining targʻibotchisi boʻlgan.
== Biografiya ==
Georg Ioaxim Izerin Avstriyaning Feldkirx shahrida shifokor Georg Izerin oilasida tugʻilgan. 1528-yilda otasi jodugarlik va bemorlarning uylarida muntazam oʻgʻirlik qilgani uchun qatl qilindilar <ref>Karl Heinz Burmeister: ''Georg Joachim Rhetikus. Künder des kopernikanischen Weltbildes'' // ''Alemannisches Jahrbuch 1968/69'', стр. 21.</ref>, buning natijasida oilasining familiyasidan mahrum boʻldi va italyan boʻlgan onasining qizlik familiyasi Tomasina de Porrisni qabul qildi, nemislashtirilgan "fon Lauchen" ({{Lang-it|porro}} va {{Lang-de|Lauch}} "koʻk piyoz" degan ma'noni anglatadi).

Georg Ioaximning oʻgay otasi Axilles Gasser shahar shifokori sifatida boʻlajak vorisini qobiliyatli bola sifatida yaxshi ta'lim olishiga yordam berdi. U dastlab Feldkirxda, keyin [[Zurich|Tsyurixda]] va nihoyat [[Lutherstadt Wittenberg|Vittenbergda]] tahsil oldi va u yerda "Retik" taxallusini oldi ({{Lang-la|Rheticus}} "Rhaetian") oʻz tugʻilgan hududining qadimgi nomi Retsiya nomidan olgan edi.

1536-yilda Retik san'at ustasi unvonini qoʻlga kiritadi. [[Martin Luther|Martin Lyuterning]] Vittenberg universitetida dars bergan hamkasbi, mashhur ilohiyotchi Melanxton uni Vittenbergga astronomiya va matematika fanlaridan talabalarga dars berish uchun taklif qiladi.
[[Fayl:Narratio_prima.jpg|thumb|Retikning "Birinchi hikoya" asari]]
1538-yilda Melanxton Retikka astronomik bilimlarini chuqurlashtirish uchun ikki yillik ta'til beradi. Retik taniqli nemis astronomlari atrofida boʻlishga harakat qiladi, qarindoshlari va otasi Gasserni ziyorat qiladi, soʻngra 1510-yillardan beri yangi astronomik tizimi qoʻlyozmalarda bir nechta ishonchli odamlar orasida tarqala boshlaydi, shuningdek, asarlari unda katta qiziqish uygʻotgan Kopernikni koʻrish uchun Fromborkga boradi. Kopernik bilan muloqot Retikda shunday taassurot qoldirdiki, u unga ta'tilga ajratilgan butun 2 yilni Fromborkda oʻtkazdi. 
[[Fayl:Rheticus_Opus_Palatinum_De_Triangulis.jpg|thumb|Trigonometriya boʻyicha asari]]
1540-yilda Retik [[Gdańsk|Danzigda]] [[Geliotsentrik sistema|geliotsentrik tizimning]] aniq ekspozitsiyasini ''"Narratio Prima"'' ("Birinchi hikoya") nomi bilan nashr etdi. Ushbu asar Kopernikning uch yildan soʻng nashr etilgan "Osmon sferalarining inqiloblari toʻgʻrisida" kitobiga kirish qismi vazifasini oʻtagan deb hisoblash mumkin. U Kopernik kitobining oʻzidan koʻra  ham katta muvaffaqiyatga erishdi: 16-asrda u toʻrt marta nashr qilindi.

Shu bilan birga, Retik Kopernikning oʻzi kitobini nashr etishga tayyorlashda Dyuk Albrextdan yordam soʻrashga muvaffaq boʻlgan. Buning oʻrniga, u Vittenbergda dars berishga qaytishga va'da berishi kerak boʻlgan. Bundan tashqari, Retik Kopernik kitobiga ilova qilingan trigonometrik jadvallarni alohida nashr ettiradi(XIII va XIV boblar).

1541-yilda Retik Vittenbergga qaytib keldi. Ta'tilining birinchi kunlaridayoq (1542) u Kopernik asarlarining chop etilishi qanday ketayotganini bilish uchun uning oldiga boradi. Oʻzining tinimsiz gʻayrati tufayli Kopernik oʻlimidan sal oldin (1543) oʻzining buyuk va mashhur  kitobining tayyor nusxasini olishga muvaffaq boʻladi.

1542-1545-yillarda Retik I.Kamerariya tavsiyasiga koʻra Leyptsig universitetida matematika kafedrasida  lavozim egalladi. Keyin u uch yil sayohat qiladi. 1548-yilda u [[Leipzig|Leyptsig shahriga]] qaytib keladi, ammo matematika boʻlimi band qilib boʻlingan edi va u ilohiyot fakultetining professori boʻldi.

[[1551]]-yil aprel oyida [[Praga]]da yashirinib, sodomizmda ayblanib, sirtqi oʻqishga koʻchiriladi. 1551-1552-yillarda [[Vena universiteti|Vena]] universitetida tibbiyot fakultetida tahsil oldi, 1554-yilda [[Krakov]]ga koʻchib oʻtdi. U Vengriyaning Kasse shahrida (hozirgi Slovakiyaning Koshitse shahri) vafot etgan.

Soʻnggi yillari  trigonometriya boʻyicha bir qator qoʻllanmalarni nashr ettirish, oxirgi ishi oʻn xonali trigonometrik jadvallar tugallanmagan boʻlib, uning shogirdi Valentin Otto (1596) tomonidan yakunlangan. Olim sharafiga quyidagi nomlar berilgan:

* ''Retikning'' oy krateri (0,03° shim., 4,92° E);
* [[Asteroid]] 15949 Retik (''Rhaeticus'', [[1998]]).

== Asosiy ishlari ==

* [https://web.archive.org/web/20070928074207/http://www.lindahall.org/services/digital/ebooks/rheticus/rheticus07.shtml ''Narratio prima''] ("Birinchi hikoya", [[Gdańsk|Gdansk]], 1540, Kopernik tizimining qisqacha xulosasi).
* ''Tabula chorographica auff Preussen und etliche umbliegende kreditor'' ([[Lutherstadt Wittenberg|Wittenberg]], 1541).
* ''De lateribus et angulis triangulorum'' (Kopernik bilan, [[Lutherstadt Wittenberg|Vittenberg]], 1542).
* ''Ephemerides novae'' (Leyptsig, 1550).
* ''Canon doctrinae triangulorum'' (Leyptsig, 1551 trigonometrik jadval).
* ''Opus Palatinum de triangulis'' (Neishtadt, 1596 vafotidan keyin, trigonometrik jadvallar).

== Manbalar ==
<references group="" responsive="1"></references>

== Adabiyot ==

* ''Berri, A.'' Astronomiyaning qisqacha tarixi, trans. Ingliz tilidan, 2-nashr, M. - L., 1946.
* [http://galileo.rice.edu/Catalog/NewFiles/rheticus.html Galileo loyihasi: Retikus, Jorj Ioaxim]

{{DEFAULTSORT:Retik}}
[[Turkum:1574-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:4-dekabrda vafot etganlar]]
[[Turkum:1514-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:16-fevralda tugʻilganlar]]
[[Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar]]
[[Turkum:Polshalik olimlar]]