Tektonika

Тектоника (юнонча: тектоникос — қурилишга оид), геотектоника — геологиянинг бўлими; Ер пўсти (литосфера)нинг структураси, ҳаракати, деформацияси ва ривожланиши, Ернинг бутунича ривожланиши билан боғлиқлиги тўғрисидаги фан (қаранг: Тектоник ҳаракатлар, Тектоник деформациялар). Т.нинг асосий вазифаси Ер пўстининг ҳозирги структураси, ундаги турли тоғ жинсларининг жойлашиши ва ётиш шароитлари, турлича (кичик бурмалар ва синиқлардан тортиб қитъа ва океанларгача) структура элементларининг қонуниятли уйғунлигини ўрганишдан иборат. Т. геологиянинг кўп соҳалари, айниқса структуралар геологияси, стратиграфия, петрография, литология, палеогеография, фойдали қазилмалар ҳақидаги таълимот билан боғлиқ. Т.да бир неча илмий юналишлар мавжуд. Умумий ёки морфологик Т. (структуралар геологияси деб ҳам аталади) — литосферанинг турли структура элементларини ўрганади. Регионал Т. — Ер пўстининг айрим участкалари ёки литосферадаги структура шаклларининг тарқалишини ўрганади. Тарихий Т. — тектоник ҳаракатлар ва Ер пусти айрим структура элементларининг шаклланиши ва умуман структураларни ўрганади, тараққиётнинг асосий этап ва босқичларини белгилайди, унинг умумий қонуниятларини аниклайди. Фациялар ва қатламлар қалинлигини анализ қилиш йўли билан турли типдаги чўкинди жинслар (фациялар)ниж майдон бўйлаб тақсимланиши, турли кесмалар ва қатламлар қалинлигининг ўзгариши ўрганилади. Формацией анализ муайян тектоник шароитда ҳосил бўлган тог жинслари формациясининг майдонда жойлашиши ва вақтини (кесма бўйича) аниқлайди. Ҳажм методи ёрдамида Ер пусти тараққиётининг турли этап ва босқичларида ҳосил бўлган тог жинслари йирик комплексларининг ҳажмлари аниқланади ва қиёсланади. Чўкинди ва метаморфик қатламлар кесмаларидаги танаффуслар ва номувофиқликлар анализи текнотик ҳаракатлар фаоллиги ошган фазаларни белгилаҳдан иборат. Регионал ва тарихий Т. материалларидан тектоник хариталар тузишда фойдаланилади. Генетик ёки назарий Т. Ер пусти ва унинг структураси тараққиёти умумий назариясини яратиш мақсадида уларнинг регионал ва тарихий Т. томонидан аниқланган тараққиет қонуниятларини умумлаштиради. Бунда турли методлар ва, биринчи навбатда, структура анализи методи қўлланади. Бунда силжиш ва бошкалар билан боғлиқ бурма, ёриқ, дарзлик, узилмалар каби тектоник бузилишларнинг ҳосил бўлиш шароитлари ва кетмакетлиги қандай бўлгани аниқланади. Қиёсий Т. методи бир синфга мансуб структура элементларининг типоморф хусусиятларини ва уларнинг тараққиёт изчиллигини аниқлаш учун имкон борича уларнинг кўпини қиёсий ўрганишдан иборат. Турли типдаги структуралар генезисини ўрганишда тобора кўпроқ аҳамият касб этаётган экспериментал метод кўпинча ўртача ва майда структура шаклларини ўхшашлик тамойилига асосан физик моделлаш билан шуғулланади. Т.нинг янги соҳаси — тектонофизиканиит тараққиёти генетик Т. масалаларини ишлаб чиқишга таъсир кўрсатмоқда. Неотектоника Ер тарихининг энг янги (неогенантропоген) даврига оид тектоник ҳаракатларни ва бу даврда ҳосил бўлган структураларни ўрганади. Ҳозирги тектоник ҳаракатларни ўрганишда махсус методика (асосан, инструментал геодезик методлар) қўлланади. Т. билан сейсмологиянинг бир-бирига туташиб, бирбирини тулдиришидан сейсмотектоника вужудга келди. Т. фойдали қизилмаларни қидирув ва разведка ишларини рационал юналтиришга имкон беради.

Тектоника тараққиётининг асосий этаплари ва ҳозирги ҳолати

Антик даврдаёқ ер юзасида сокинлик ҳукм сурмаслиги, баландликлар ва пастликлар (кўтарилмалар ва ботиқлар) борлиги маълум эди. Ўртаосиёлик буюк олим Беруний денгизлар туби кутарилиб қуриқликка айланиши ва аксинча қуруклик чукиб денгизга айланиши, Ер пустида огирликнинг мувозанатлашиб туриши ҳақида аниқ фикрлар билдирган. У тогларнинг пайдо булиши ва йўқ бўлиб кетиши табиий омиллар натижасида рўй бериши ҳақидаги назарияни яратди. Уйғониш давриря Леонардо да Винчи ва бошқа олимлар денгиз сатҳидан анча баланд бўлган жойларда тошқотган денгиз чиғанокларининг топилиши қуруқликнинг кўтарилишидан далолат беради деган хулосага келганлар. ХВИИ асрда Н. СҒяенонинг фикрича, чўкинди тоғ жинслари катламлари дастлаб горизонтал ҳолда жойлашган, кейинчалик турли ҳаракатлар натижасида қия ҳолатга келган ва бурмаланган. ХВИИИ асрнинг 2ярмида М.В.Ломоносов ва Ж. Геттон асарларида Ер пўсти тараққиётида вертикал ҳаракатлар — кутарилишлар ва чўкишлар етакчи рол ўйнайди дейилган. Бу ғоя ХИХ асрда немис олимлари Л. Бух, А. Гумболдт, Б. Штудер ишларида янада ривожлантирилган; бу олимлар "кўтарилиш кратерлари" ҳақидаги дастлабки илмий тектоник гипотезани шакллантирганлар. Бу гипотеза Россияда Д. И. Соколов ва Г.В.Абих (Кавказ бўйича) томонидан қувватланган эди. ХИХ аср ўрталаридан кон саноати тараққий этиши билан Ер пўстидаги бурмалар ва узилмалар систематикаси бўйича тадқиқот олиб борилиб, дастлабки хулосалар швейсариялик геолог А. Гейм ва франсуз геологи Э. де Маржерининг (1888) структура терминларида келтирилган. Турли ёшдаги бурмали зоналар ер юзаси бўйилаб нотекис жойлашганлиги геосинклиналпар назарияси (Америка олимлари Ж. Холл, 1859; Ж. Дена, 1873; франсуз геологи М. Бертран, 1887) билан изоҳланади. Платформалар, харакатлар ва Ер пўстидаги деформациялар ҳақидаги таълимотни ишлаб чиқишда Н. А. Головкинский, А. П. Карпинский каби рус олимлари салмокди ҳисса қўшдилар. ХИХ аср охири — ХХ аср бошларида Ернинг тараққиёти ҳақида янги фикрлар пайдо бўлди, лекин уларнинг биронтаси ҳам ягона фикр сифатида кўпчилик томонидан қабул қилингани йўқ. Пулсацион гипотеза тарафдорлари (У.Х.Бачер, рус геологлари М.А. Усов ва В. А. Обручев, 1940) контраксион гипотеза камчиликларини тулдиришга уриниб, Ер бир сиқилиб бир кенгайиб турган деган фикрни билдирдилар. Ернинг кенгайиши ҳақидаги гипотеза 1920—30 йилларда намоён бўлди. Бу гипотезани Б. Линдеман (1927), немис олими О. Хилгенберг (1933), венгер геофизиги Л. Эдед (1946) ривожлантирдилар. Австриялик геолог О. Амферер (1906) ва бошқа тадқиқотчилар Ер мантияси, пуст остидаги конвексион оқимлар Ер пўстидаги тектоник деформациялар манбаидир, деган гояни илгари сурдилар. 1940-йил В. В. Белоусов радиомиграция гипотезасини яратди. Унга биноан, тектоник жараёнларни асосий манбаи радиоген иссиқлиқдир. А. Вегенер (1912) бутунлай ўзгачадрейфлар гипотезаси билан чиқди. Океан плиталарининг заминига эриган вулкан тоғ жинсларининг чўкиши ва сурилаётган плитанинг чеккаларини бирмунча кўтарилиши натижасида тоғ тизмалари, океан ороллар ёйи зонаси ҳосил бўлади. Алеут ва Курил о.лари, Япония, Индонезия, Филиппин ва бошқа материклар шундай пайдо бўлган. Уларнинг океанга караган қисмларида океан литосфера плиталарининг чўкиш чизиғида жойлашадиган океан новлари ҳосил бўлади. Океан плиталарининг чеккалари чўкаётганида чўкиндиларни ўзлари билан новга олиб кетадилар. Бунда чўкиндиларнинг бир қисми плита билан пастга кетиб, бир қисми континентларни ёки ороллар ёйи зонасининг чеккасига кириб тоғ тизмаларини ҳосил қилади. Континентлар ортилган 2 калин плиталар бир-бирига чети билан таяниб, катта букилма ҳосил қилади. Букилманинг кўтарилаётган қисмида астасекин тоғлар, чўкаётган қисмида "тоғ илдизлари" вужудга келади (мас., ҳозирги континентларда жойлашган Шимолий Помир, Тяншан, Копетдоғ ва бошқалар). Литосферанинг асосий олтита улкан плиталаридан ташқари майда плиталари ҳам бор. Бу Арабистон ярим орол ва унинг шим. қисмида жойлашган Эрондаги Загрос тог тизмасидир. Шундай қилиб, назарий Т. ва Ер пусти палахсалари горизонтал юналишда озмикўпми сурилиб туради деган фиксизмдан фаркли ўлароқ, янги оқим — мобилизм дунёга келди. Токембрий геологияси ва геохронологиясини ишлаб чиқишдаги мувафаққиятлар Ер пўсти тараққиёти илк босқичлари хусусиятларини аникдашга имкон берди (Е. В. Павловский ва бошқалар). ХХ асрнинг 60й.ларида Ер пўсти юқори мантия тузилишини геофизик усуллар билан ўрганиш натижасида эришилган муваффақиятлар билан боғлиқ ҳолда Т. тараққиётида янги давр бошланди. Мантияда кам ёпишқоқ астеносфера қатлами борлиги тасдикланади: океанларни ўрганиш натижасида дунё океан ости тоф тизмалари системаси ва уларни мураккаблаштирган рифтлар, шунингдек бу тизмалар бўйлаб чўзилган магнит аномалиялари кашф этилди, қад. геологик даврлар магнит майдонини ориентирлаш методи ишлаб чиқилди. Мобилистик тасаввурларнинг янгича куринишлари пайдо бўлди (Пейве ва бошқалар), Ер моддаси дифференсияси гипотезаларини соф фиксистик ёки мобилистик асосда ишлаб чиқиш давом этди.