Ziyosfera

Nemis tili: Versiyalar orasidagi farq

UzWikidan yoʻnaltirish sahifasi import qilindi
Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi (OʻZME) loyihasidan 100% asl holatida import qilindi.
#YOʻNALTIRISH [[Nemis tili]]
{{Til
|nom= Nemis tili
|milliy nom= -{Deutsch, die deutsche Sprache}-
|mamlakatlar= [[Germaniya]], [[Belgiya]], [[Shveysariya]], [[Luksemburg]], ...
|biluvchilar= 200 million
|o'rin= 4
|til oilasi= [[Hind-yevropa tillari|Hind-yevropa]]
|rasmiy= [[Germaniya]], [[Belgiya]], [[Shveysariya]], [[Luksemburg]], ...
|yozuv= [[lotin alifbosi|lotin]]
|iso1= de
|iso2= ger (B); deu (T)
|iso3= deu
|turkumlanishi = Turkumlanishi
|til_kodlari = Til kodlari
|xarita=Legal status of German in the world.svg}}
[[File:Legal status of German in Europe.svg|frameless|right]]
 
'''Nemis tili''' yoki '''Olmon tili''' ({{lang-de|Deutsch}}) — [[Hind-yevropa tillari]] oilasidagi german tillari guruhiga mansub til. [[Idish]] tiliga yaqin. GFR, Avstriya Respublikasi, Shveysariya Konfederatsiyasi (qisman), Lyuksemburg Gersogligi (qisman), Belgiya Qirolligining rasmiy tili. Rossiya Federatsiyasida, Shim. va Jan. Amerikaning bir kancha mamlakatlarida ham tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 110 million kishidan ortiqrokdir. Nemis tili frank, saks, turing, alemann, bavar singari gʻarbiy german kabilalari shevalari asosida tarkib topgan va quyi nemis, oʻrta nemis va jan. nemis lahjalariga, har bir lahja guruhi esa gʻarbiy va shar-qiy guruhchalarga ajraladi. Nemis tilining taraqqiyot tarixida milliy tilgacha boʻlgan (<nowiki>XVI</nowiki> asrgacha) va milliy til (<nowiki>XVIII</nowiki> asrdan) davrlari farqlanadi; <nowiki>XVI—XVII</nowiki> asrlar oʻtish davri hisoblanadi. Hozirgi ada-biy til meʼyorlarining shakllanishi asosan <nowiki>XVIII</nowiki> asr oxirida tugallanib, bu davrda grammatik tizim va imlo barqarorlashgan.
 
Hozirgi Nemis tili fonologik tizimida monoftong va diftonglar 45 foizni tashkil etadi (16 unli fonema va 3 diftong); undoshlar tizimi 18 undosh fonema va 2 qorishiq tovushdan iborat. Barcha fonemalar hosil boʻlish oʻrni, usuli va talaffuzi jihatidan oʻzaro farqdanadi, muayyan oʻziga xosliklarga ega. Gramatik qurilishi analitiksintetik xususiyat bilan ajralib turadi. Mas, otlarda jins va kelishik shakllari, asosan, analitik tarzda, son kategoriyasi esa sintetik tarzda ifodalanadi. Bu holat boshqa soʻz turkumlaridagi shakllar ifodasida ham ku-zatiladi. Gapning asosiy turi feʼl markazli ran. Yasama, qoʻshma feʼllardan ifodalangan kesim qismlarining ran tarkibida distant holatda qoʻllanishi Nemis tilining aloqida xususiyati hisoblanadi.
 
Soʻz yasash vositalari tizimi yaxshi rivojlangan; soʻz qoʻshish bilan ot (asosan, termin) yasalishi keng qoʻllanadi. Lugʻat tarkibida asl nemischa soʻzlar qatori lotin, fransuz, italyan, ingliz va boshqa tillardan oʻzlashgan soʻzlar ham koʻplab uchraydi. Yozuvi lotin grafikasiga asoslangan.
 
Adabiy Nemis tilining Avstriya va Shveysariyadagi variantlari Germaniyadagi variantidan adabiy tildan turlicha foydalanish va uning lahjalar hamda soʻzlashuv tiliga munosabati nuqtai nazaridan oʻzaro farqdanadi.<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. [[Toshkent]], 2000-yil</ref>
 
== Alifbo ==
 
{| class="wikitable"
|'''a'''
|[a:]
|-
|'''b'''
|[be:]
|-
|'''c'''
|[tse:]
|-
|'''d'''
|[de:]
|-
|'''e'''
|[e:]
|-
|'''f'''
|[εf]
|-
|'''g'''
|[ge:]
|-
|'''h'''
|[ha:]
|-
|'''i'''
|[i:]
|-
|'''j'''
|[jοt]
|-
|'''k'''
|[ka:]
|-
|'''l'''
|[εl]
|-
|'''m'''
|[εm]
|-
|'''n'''
|[εn]
|-
|'''o'''
|[o:]
|-
|'''p'''
|[pe:]
|-
|'''q'''
|[ku:]
|-
|'''r'''
|[εr:]
|-
|'''s'''
|[εs]
|-
|'''t'''
|[te:]
|-
|'''u'''
|[u:]
|-
|'''v'''
|[fau:]
|-
|'''x'''
|[iks]
|-
|'''y'''
|[ypsilεn]
|-
|'''z'''
|[tsεt]
|}
[[Tasvir:Historical German linguistical area.PNG|thumb|left|Nemis tili, 1929]]
[[Tasvir:DUDEN Universal Wörterbuch 1983 a.jpg|thumb|left|200px|''Duden Universal Wörterbuch'' ([[lugʻat]])]]
{{clear}}
 
=== Eslatma ===
Nemis tilida otlar har doim katta harfda yoziladi.
== Manbalar ==
{{manbalar}}
 
== Havolalar ==
* [http://neise.0rq.in/776-alman-danisiq-kitabcasi Nemischa soʻzlashgich] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20141117182912/http://neise.0rq.in/776-alman-danisiq-kitabcasi |date=2014-11-17 }}
{{OʻzME}}
 
[[Turkum:Nemis tili]]
[[Turkum:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi]]

$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi

Nemis tili
Milliy nomi Deutsch, die deutsche Sprache
Mamlakatlar Germaniya, Belgiya, Shveysariya, Luksemburg, ...
Rasmiylik holati Germaniya, Belgiya, Shveysariya, Luksemburg, ...
Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 200 million
Turkumlanishi
Til oilasi Hind-yevropa
Alifbosi lotin
Til kodlari
ISO 639-1 de
ISO 639-2 ger (B); deu (T)
ISO 639-3 deu

Nemis tili yoki Olmon tili (olmoncha: Deutsch ) — Hind-yevropa tillari oilasidagi german tillari guruhiga mansub til. Idish tiliga yaqin. GFR, Avstriya Respublikasi, Shveysariya Konfederatsiyasi (qisman), Lyuksemburg Gersogligi (qisman), Belgiya Qirolligining rasmiy tili. Rossiya Federatsiyasida, Shim. va Jan. Amerikaning bir kancha mamlakatlarida ham tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 110 million kishidan ortiqrokdir. Nemis tili frank, saks, turing, alemann, bavar singari gʻarbiy german kabilalari shevalari asosida tarkib topgan va quyi nemis, oʻrta nemis va jan. nemis lahjalariga, har bir lahja guruhi esa gʻarbiy va shar-qiy guruhchalarga ajraladi. Nemis tilining taraqqiyot tarixida milliy tilgacha boʻlgan (XVI asrgacha) va milliy til (XVIII asrdan) davrlari farqlanadi; XVI—XVII asrlar oʻtish davri hisoblanadi. Hozirgi ada-biy til meʼyorlarining shakllanishi asosan XVIII asr oxirida tugallanib, bu davrda grammatik tizim va imlo barqarorlashgan.

Hozirgi Nemis tili fonologik tizimida monoftong va diftonglar 45 foizni tashkil etadi (16 unli fonema va 3 diftong); undoshlar tizimi 18 undosh fonema va 2 qorishiq tovushdan iborat. Barcha fonemalar hosil boʻlish oʻrni, usuli va talaffuzi jihatidan oʻzaro farqdanadi, muayyan oʻziga xosliklarga ega. Gramatik qurilishi analitiksintetik xususiyat bilan ajralib turadi. Mas, otlarda jins va kelishik shakllari, asosan, analitik tarzda, son kategoriyasi esa sintetik tarzda ifodalanadi. Bu holat boshqa soʻz turkumlaridagi shakllar ifodasida ham ku-zatiladi. Gapning asosiy turi feʼl markazli ran. Yasama, qoʻshma feʼllardan ifodalangan kesim qismlarining ran tarkibida distant holatda qoʻllanishi Nemis tilining aloqida xususiyati hisoblanadi.

Soʻz yasash vositalari tizimi yaxshi rivojlangan; soʻz qoʻshish bilan ot (asosan, termin) yasalishi keng qoʻllanadi. Lugʻat tarkibida asl nemischa soʻzlar qatori lotin, fransuz, italyan, ingliz va boshqa tillardan oʻzlashgan soʻzlar ham koʻplab uchraydi. Yozuvi lotin grafikasiga asoslangan.

Adabiy Nemis tilining Avstriya va Shveysariyadagi variantlari Germaniyadagi variantidan adabiy tildan turlicha foydalanish va uning lahjalar hamda soʻzlashuv tiliga munosabati nuqtai nazaridan oʻzaro farqdanadi.[1]

Alifbo

[tahrir | manbasini tahrirlash]
a [a:]
b [be:]
c [tse:]
d [de:]
e [e:]
f [εf]
g [ge:]
h [ha:]
i [i:]
j [jοt]
k [ka:]
l [εl]
m [εm]
n [εn]
o [o:]
p [pe:]
q [ku:]
r [εr:]
s [εs]
t [te:]
u [u:]
v [fau:]
x [iks]
y [ypsilεn]
z [tsεt]
Nemis tili, 1929
Duden Universal Wörterbuch (lugʻat)

Eslatma

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Nemis tilida otlar har doim katta harfda yoziladi.

Manbalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. ↑ OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]



"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/German_language?oldid=218165" dan olindi