Gigiyena sahifasining manbasini koʻrish

[[Fayl:OCD_handwash.jpg|thumb|right|alt=Qoʻlini yuvayotgan odam|Qoʻlini yuvayotgan odam]]
'''Gigiyena''' ({{lang-el|ὑγιεινός}} — „sogʻlom“) — [[tibbiyot]]ning bir sohasi. Kishilar sogʻligʻiga turmush va mehnat sharoitlari taʼsirini oʻrganadi hamda kasalliklarning oldini olish, yashash uchun eng qulay sharoit yaratish, sogʻliqni saqlash va umrni uzaytirish chora-tadbirlarini ishlab chiqadi. Gigiyenaning bir necha sohalari mavjud. [[Aviatsion gigiyena]], [[harbiy gigiyena]], [[mehnat gigiyenasi]], bolalar va oʻsmirlar gigiyenasi (maktab gigiyenasi), [[shaxsiy gigiyena]], [[ijtimoiy gigiyena]], [[ovqatlanish gigiyenasi]], [[radiatsion gigiyena]] va hokazo. Gigiyena [[fiziologiya]], [[patofiziologiya]], [[epidemiologiya]], [[toksikologiya]], [[fizika]], [[kimyo]], shuningdek ijtimoiy-iqtisodiy fanlar bilan chambarchas bogʻlangan, chunki tabiiy omillar bilan birga jamiyatning iqtisodiy ahvoli ham kishi sogʻligʻiga taʼsir etadi. Ehtiyot va kundalik sanitariya nazorati asoslarini ilmiy asosda ishlab chiqish, kishilarning yashash va ishlash sharoiti hamda dam olishini sogʻlomlashtirish boʻyicha sanitariya tadbirlarini asoslab berish, bolalar va oʻsmirlar sogʻligʻini saqlash, sanitariya qonun-qoidalarini ishlab chiqish, oziq-ovqat mahsulotlari va uy-roʻzgʻor buyumlari sifatini sanitariya ekspertizasidan oʻtkazishda qatnashish gigiyenaning asosiy vazifalaridandir. Sogʻliqni saqlash va kasalliklarning oldini olish, unumli ish qobiliyatini taʼminlash va umrni uzaytirish uchun qulay sharoit yaratish maqsadida turar joylar va ishlab chiqarish korxonalari havosi, suv, oziq-ovqat mahsulotlari, kiyim-kechak va [[poyabzal]]larning gigiyenik normativlarini ishlab chiqish zamonaviy gigiyenaning eng muhim vazifalaridan biridir. Gigiyenaning amaliy tomonini maxsus boʻlim — [[sanitariya]] tashkil etadi. Gigiyenik tadqiqotlarda tashqi muhit ([[havo]], [[suv]], [[tuproq]]), oziq-ovqat mahsulotlari, [[qurilish materiallari]], kiyim-kechak va poyabzallarni fizik-kimyoviy jihatdan oʻrganish usullari, sanitariya statistikasidan foydalangan holda [[Bakteriologik laboratoriyalar|bakteriologik]], biokimyoviy, klinik va [[Dermografizm|demografik]] tekshirish usullari qoʻllanadi.

== Tarixi ==
Gigiyena eng qadimgi fanlardan hisoblanadi. Qadimgi [[Hindiston]] qonunlari majmuasida kiyim-kechakni almashtirish, teri va tishni parvarish qilish, oʻsimliklardan tayyorlangan ovqatlar yeyish zarur deb koʻrsatilar, ovqatga qaramlik taqiqlanar edi. [[Misr|Misrda]] aholi yashaydigan joylarni sogʻlomlashtirish uchun sanitariya tadbirlari amalga oshirilgan. Qadimgi [[Xorazm]] atrofidagi yirik obod shaharlarda hammomlar, toza suv olinadigan inshootlar boʻlgan. Qadimgi [[yunonlar]] shaxsiy gigiyenaga qatʼiy amal qilishgan. [[Gippokrat]] havo, iqlim va suvni odam sogʻligʻiga taʼsir etadigan muhim omillar deb atagan. [[Abu Ali ibn Sino]]ning gigiyenaga doir fikrlari, sogʻliqni saqdash qoidalari koʻp asrlar mobaynida amaliy qoʻllanma boʻlib kelmoqda, xususan, u havo va suv orqali tarqalib, kasallikka sabab boʻladigan qandaydir jonivorlar bor, deb faraz qilgan, suvni qaynatish yoki filtrlash kerak, degan talab esa ana shu farazga asoslangan. Gigiyena fani oldiga qoʻyilgan vazifa va talablarning ortishi, gigiyenik tekshirish usullarining murakkablashuvi gigiyena sohalarining mustaqil fan sifatida ajralib chiqishiga olib keldi. Ilmiy gigiyena XIX asrning Ikkinchi yarmidan rivojlana boshladi. Dastlab maktab gigiyenasi (hozirgi bolalar va oʻsmirlar gigiyenasi), kommunal gigiyena, ovqatlanish gigiyenasi va ijtimoiy gigiyena maydonga keldi. Ionlashtiruvchi nurlar ([[radiatsiya]]) ishlab chiqarilishi va tibbiyotda keng foydalanish xizmatchilarni radiatsiyadan saqlash va aholini nurlanish xavfidan muhofaza qilish tadbirlarini ishlab chiqish muammosini vujudga keltirdi. Bu masalalar bilan [[radiatsion gigiyena]] shugʻullanadi.

Oʻzbekistonda gigiyena fanining rivoji S N. Bobojonov, A. 3. Zoxdsov, Gʻ. M. Mahkamov, Q. S. Zoirov, R. U. Ubaydullayev, Gʻ. N. Nazirov, N. L. Romanchenko kabi olimlar nomi bilan bogʻliq. Hozirgi kunda kommunal gigiyena sohasida T. I. Iskandarov, Sh. T. Otaboyev, M. T. Tohirov, N. S. Tojiboyeva, I. I. Ilinskiy, A. H. Komiljonov, I. A. Usmonovlar; mehnat gigiyenasi sohasida N. M. Demidenko, O. I. Ishoqov, O. R. Azizxoʻjayev; umumiy gigiyena boʻyicha L. A. Panomareva, Sh. T. Iskandarova; oziq-ovqat gigiyenasi sohasida N. Q. Boboxoʻjayev, B. A. Doʻschonov, Sh. S Bahriddinov, A. S Xudoyberdiyev; bolalar va oʻsmirlar gigiyenasi boʻyicha S. S. Solixoʻjayev, M. N. Ismoilov, gigiyena T. Shayxova, R. X. Xolmetov; zaharli kimyoviy moddalar gigiyenasi va toksikologiyasi boʻyicha gigiyena T. Iskandarova, A. U. Sodiqovlar; ijtimoiy gigiyena sohasida D. A. Asadov, N kabilar ish olib bormoqda.

M. Mahmudova, A. S. Bobojonov, T. U. Oripova, Sh. Sh. Shovahobov, U. Karimov, B. M. Mamatqulov va boshqa ilmiy tadqiqot ishlari olib boradi. Oʻzbekistonda sanitariya, gigiyena va [[kasb kasalliklari]] ilmiy tadqiqot institutida, tibbiyot institutlari hamda Toshkent vrachlar malakasini oshirish institutining gigiyena kafedralarida gigiyenaning turli sohalari boʻyicha tadqiqot ishlari olib boriladi.

== Adabiyotlar ==
* [[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000.
* Mahmudova N. M., Ijtimoiy gigiyenadan qoʻllanma, Toshkent, 1993.
* Otaboyev Sh. T., Iskanderov T. I., Kommunal gigiyena, Toshkent, 1993.

{{med-stub}}

[[Turkum:Tibbiyot]]
[[Turkum:Tibbiyotga oid mutaxassisliklar]]
[[Turkum:Umumiy gigiyena]]
[[Turkum:Radiatsion gigiyena‎]]