Girih sahifasining manbasini koʻrish

'''Girih''' (fors. — muammo, tugun, chigal) — murakkab handasiy naqsh; meʼmorlik va badiiy hunarmandchilikda keng ishlatiladi. Naqsh asosi [[uchburchak]], [[toʻrtburchak]], murabba, [[aylana]] va [[yoy]] shaklli taqsimlardan tashkil topadi. Handasiy jihatdan  girihni tahlil etish, chizib chiqish, yangi turlarini ijod etish maxsus tayyorgarlik va mahoratni talab qiladi.  Girihlar yaratilish davrida sodda boʻlib, keyinchalik takomillashib, murakkablashib borgan.  Girih qancha murakkab mujassamotga ega boʻlmasin, uning qulay tomoni ham bor: har qanday  girih takrorlanuvchi maʼlum boʻlak (taqsim)larga ajraladi. Taqsimlar takrorlangan sari goʻzal, jozibador boʻlib boradi. Shu tufayli baʼzi sodda  girihlardan tashkil topgan murakkab  girihni qayta parchalab, bir necha sodda va mustaqil  girih yasash, ikki  girihni bir-biriga chatishtirib uchinchi xil  girih yaratish mumkin. Shakllariga qarab  girihlar turlicha nomlanadi: taqsim asosida 5 va 10 qirrali yulduz boʻlsa "5 va 10 qirrali  girih", pargar yordamida chizilgan egri chiziqlardan yasalsa "Pargari  girih" va hokazo.

Saqlanib qolgan meʼmoriy obidalar, roʻzgʻor buyumlari ([[barkash]], [[obdasta]], [[lagan]], sopol idishlar, [[gilam]], palak va b.), [[zardoʻzlik]], kitob bezaklarida  girih naqshi koʻp uchraydi. Ayniqsa meʼmoriy bezaklar orasida  girih yetakchi ([[islimiy]] naqsh ikkinchi) oʻrinni egallaydi. Meʼmoriy yodgorliklardagi  girihlarni yasash kalitini topish koʻpincha ancha mashaqqatli mehnatni talab etadi. Naqqosh, girihshunos usta Z.Bositxonov koʻpgina (300 dan ortiq)  girihlarni tiklagan va ularni qurish yoʻllarini topgan, yangilarini yaratgan.

Girihning qachon, qayerda vujudga kelganligi nomaʼlum. Hoz. [[Oʻzbekiston]] hududidagi meʼmoriy obidalardan xususan <nowiki>X</nowiki> asrda [[Arabota maqbarasi]] (Samarqand viloyati), [[Mir Said Bahrom maqbarasi|Mirsaid Bahrom]] (Karmana), [[Raboti Malik|Raboti Malik karvonsaroyi]] (Navoiy), [[Juma masjid (Xiva)|Juma masjidi]] (Xiva), <nowiki>XII</nowiki> asrda [[Afrosiyob]] (Samarqand), [[Termizshohlar saroyi|Termizshohlar saroy]]<nowiki/>i, [[Masjidi Kalon|Masjidi kalon]] (minorasi, <nowiki>XII</nowiki> asr, Buxoro), <nowiki>XV—XVI</nowiki> asrlarda [[Xoja Ahmad Yassaviy maqbarasi|Xoʻja Ahmad Yassaviy majmuasi]] (Turkiston), [[Registon maydoni]]<nowiki/>dagi [[Ulugʻbek madrasasi (Samarqand)|Ulugʻbek]], [[Sherdor madrasasi|Sherdor]], [[Tillakori madrasasi|Tillakori]] madrasalari, [[Bibixonim jome masjidi|Bibixonim masjidi,]] [[Shohizinda|Shohizinda ansambli]]<nowiki/>dagi koʻpgina binolar (Samarqand), [[Koʻkaldosh madrasasi (Toshkent)|Koʻkaldosh]], [[Baroqxon madrasasi|Baroqxon]] madrasalari, [[Zangiota majmuasi|Zangiota]] maqbarasi (Toshkent), [[Xudoyorxon oʻrdasi|Xudoyorxon saroyi]] hamda masjidlari (Qoʻqon) bezaklarida  girih naqshi koʻplab uchraydi.

<nowiki>X—XI</nowiki> asrlarda faqat ganchda, <nowiki>XII</nowiki> asrda sopol buyumlar va gʻisht qalamalarida, <nowiki>XIV</nowiki> asrdan [[koshin]], [[parchin]], yogʻoch, tosh va rangli naqshlarda uchraydi. <nowiki>XV</nowiki> asrga kelib sopolga oʻyilgan naqshlar yuzalariga sir berish rasm boʻldi.  Girihni ishlatish imkoniyatlari yana kengaydi.

<nowiki>XX</nowiki> asrda oʻzbekistonlik [[Usta Shirin Murodov]], Shamsiddin Gʻafurov, [[Mahmud Usmonov]] va boshqa ustalar binolarni bezashda qoʻllagan  girihlar oʻzining sodda va goʻzalligi, ajoyib va mukammalligi bilan ajralib turadi.  Girihning bunday namunalarini Toshkentdagi [[Navoiy teatri|Navoiy]], [[Muqimiy teatri|Muqimiy teatr]] binolari, [[Oʻzbekiston xalqlari tarixi muzeyi]], [[Xalqlar doʻstligi saroyi|Xalqlar Doʻstligi saroyi]], metro bekatlari va b. da koʻrish mumkin. Ayniqsa, Oʻzbekiston mustaqilligidan keyin barpo qilingan [[Temuriylar tarixi davlat muzeyi]], Buxoriy majmuasi, [[Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi|Oliy majlis]] binosi kabi yirik meʼmoriy inshootlar, jamoat (choyxona, mahalla guzarlari va b.) va xususiy binolar bezagida  girih naqshning asosiy turlaridan biriga aylandi.

Poʻlat Zohidov.

== Adabiyotlar ==
* [[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 <!-- Bot tomonidan yaratildi -->

{{chala}}