Gonduras

Гондурас байрог'и

Гондурас, Гондурас Республикаси (Репúблиcа де Ҳондурас) – Марказий Америкадаги давлат. Шимолидан Кариб денгизи, жануби-ғарбдан Тинч океанининг Фонсека қўлтиғи ўраб туради. Майдони:112 088 км². Аҳолиси – 9 587 522 киши (2018). Пойтахти – Тегисигалпа шаҳри. Маъмурий жиҳатдан 18 департаментга, департаментлар округларга, округлар муниципияларга бўлинади.

Давлат тузуми

Гондурас – республика. Амалдаги конституцияси 1965-йил 5-июнда қабул қилинган; 1981- ва 1982-йилларда тузатишлар киритилган. Давлат ва ҳукумат бошлиғи – президент. У умумий тўғри ва яширин овоз бериш орқали овозларнинг оддий кўпчилиги билан 4 йил муддатга сайланади (иккинчи муддатга сайланиши мумкин эмас). Қонун чиқарувчи ҳокимияти бир палатали парламент – Миллий ассамблея.

Табиати

Соҳили анчагина парчаланган. Кариб денгизи ғарбий қирғоғи бўйлаб камбар, шарқий қирғоғи бўйлаб кенгроқ (80 км гача) пасттекислик, шимолишарқи бўйлаб эса ботқоқ пасттекислик (Москит соҳили) бор. Ҳондурас ҳудудининг 2/3 қисми 2865 м баландликкача бўлган тоғликлардан иборат бўлиб, кўпгина дарёларнинг водийлари алоҳида массивларни ҳосил қилади. Фойдали қазилмалардан кумуш, олтин, рангли металлар ва темир рудалари, сурма, боксит бор. Иқлими тропик пассат, пасттекислик ва водийларда иссиқ (январнинг ўртача температураси 22—26 °C), тоғликларда эса илиқ (10—24 °C). Тоғларнинг шамолга рўпара ён бағирларида йиллик ёғин 3000–5000 мм, жанубидаги водийларда қурғоқчил. Йирик дарёлари – Улуа, Агуан, Патука, Коко. Шимолида тоғлатерит, аксари ферралит тупрокли ерларда 600–700 м баландликкача доимий яшил сернам тропик ўрмонлар, ундан юқорида дуб, қарағай ўрмонлари (ҳудудининг 63 %) ва саванналар бор. Жанубидаги тоғ-қизил тупрокли ерларда сернам ўрмонлар, водийларда ксерофит буталар ўсади. Миллий боғлари: Ла-Тигра, Рио-Платено.

Аҳолиси

Аҳолисининг 90 % испан-индейс дурагайлари, 6 % индейслар, 2 % қора танлилар, 2 % Европа мамлакатларидан келиб қолганлар. Расмий тил – испан тили. Шаҳар аҳолиси – 41,1 %. Асосий дин – католик дини. Йирик шаҳарлари: Тегусигалпа, Сан-Педро-Сула, Ла-Сейба.

Тарихи

Қадим замонларда Ҳондурас ҳудудида индейс қабилалари яшаган. ХВИ асргача Ҳондурас ҳудуди Игуэрас ёки Ибуэрас деб аталган. Ҳондурасни 1502-йил Чристопҳер Cолумбус очган. 1524-йилдан уни испанлар босиб олишга киришди ва 1525-йилда тўла-тўкис ўзига бўйсундирди. ХВИ аср ўрталарида Ҳондурас Гватемала генерал-капитанлиги таркибига киритилди. Маҳаллий халқ испан заминдорлари ва кон эгалари томонидан қаттиқ жабр-зулмга дучор бўлди. Оғир меҳнатга бардош бера олмай қирилиб кетган индейслар ўрни Африкадан келтирилган қора танлов қулллар билан тўлдирилган. Ҳондурас халқи 1821-йил 15-сентабрда мустақилликка эришди. 1823—38-йилларда Марказий Америка Қўшма вилоятлари таркибида бўлди. 1824-йилда қуллик бекор қилинди. 1839-йил Ҳондурас республикасининг биринчи конституцияси қабул қилинган. Бу пайтда чет эл, айниқса, Буюк Британия ва АҚСҲ капитали Ҳондурас иқтисодиётига кира бошлади. Ҳондурас халқининг оғир меҳнат шароитига қарши кўтарган ғалаёнлари (1905, 1907, 1911, 1912), халқ кўзғолонлари АҚСҲ қўшинлари томонидан бостирилди. 1929—1933 йиллардаги иқтисодий танглик халқ аҳволини янада оғирлаштирди. Натижада 1931—1932-йилларда бир неча марта халқ қўзғолонлари бўлиб ўтди. ХХ аср бошларидан 80-йиллар охиригача Ҳондурасда диктаторлик режимлари ва ҳарбий хунталар ҳукмрошшк қилди. Ниҳоят, 1997-йил 30-ноябрда бўлиб ўтган сайловда ўрта ва майда ишбилармонларнинг Ҳондурас либерал партияси раҳбари Карлос Роберто Флорес Факуссе ғалаба қозонди ва Ҳондурас президента этиб сайланди; 1998-йил 27-январда вазифасини бажаришга киришди. Миллий байрами – 15 сентабр— Мустақиллик куни (1821).

Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари

Ҳондурас либерал партияси, 1891-йилда тузилган; Ҳондурас миллий партияси, 1891-йилда асос солинган; Янгиланиш ва миллий бирлик партияси, 1978-йилда тузилган; Христиан-демократик партия, 1977-йилда ташкил этилган; Ҳондурас коммунистик партияси, 1954-йилда тузилган. Ҳондурас меҳнаткашлари конфедерацияси, 1964-йилда ташкил этилган; Ҳондурас деҳқонлар миллий уюшмаси, 1962-йилда асос солинган; Ҳондурас меҳнаткашлари бирлашган федерацияси, 1981-йилда тузилган; Ҳондурас эркин касаба уюшмалари марказий федерацияси, 1957-йилда тузилган.

Хўжалиги

Гондурас – Лотин Америкасидаги қолоқ аграр мамлакатлардан бири. Иқтисодиётининг асоси – қишлоқ хўжалиги. Иқтисодий фаол аҳолининг ярмидан кўпроғи қишлоқ хўжалигида банд. Ялпи ички маҳсулотнинг 23 % ини қишлоқ, ўрмон хўжалиги ва балиқчилик, 19 % ини саноат беради. Асосий экинлари: банан, кофе, тамаки, шакарқамиш, шоли, пахта, маккажўхори, ловия, тариқ. Яйлов чорвачилиги ривожланган: қорамол, чўчқа, қўй, йилқи боқилади. Тропик дарахт ёғочлари тайёрланади. Балиқ овланади, Фонсека қўлтиғидан креветка тутилади.

Саноати

Саноати заиф ривожланган ва майда кончилик корхоналаридан иборат. Кумуш, қўрғошинрух рудалари, олтин қазиб олинади. Бир йилда ўртача 1,1 млрд. киловатт•соат электр энергия ҳосил қилинади. Озиқ-овқат, тўқимачилик, нефтни қайта ишлаш, селлюлоза-қоғоз корхоналари ҳам бор.

Транспорти

Темир йўлларнинг узунлиги – 996 км, автомобил йўллари узунлиги – 14,2 минг км. Тегусигалпа ва Сан-Педро-Сулада халқаро аэропортлар бор. Ҳондурас четга банан, кофе, ёғоч, денгиз маҳсулотлари, қанд-шакар, қалай, рух, кумуш чиқаради. Четдан машина ва асбоб-ускуна, озиқ-овқат, кенг истеъмол моллари, кимё саноати маҳсулотлари, ёқилғи, ўғит келтиради. Ташқи савдодаги асосий мижозлари: АҚСҲ, Германия, Япония. Пул бирлиги – лемпира.

Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари

7 ёшдан 12 ёшгача бўлган болаларга мажбурий таълим жорий қилинган. Бошланғич мактабда ҳам, ўрта мактабда ҳам ўқиш муддати – 6 йил. Қишлоқ хўжалиги, техника ва тижорат мактаблари бор. Тегусигалпа миллий университети, Ҳондурас академияси, география ва тарих академияси, география миллий институти, антропология ва тарих институти, бир қанча илмий жамиятлар, Миллий кутубхона, университет кутубхонаси, Тегусигалпада миллий музей мавжуд.

Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви

Гондурасда бир неча газета ва журналлар, жумладан, „Гасета“ (кундалик газета, 1830-йилдан), „Пренса“ („Матбуот“, кундалик газета, 1964-йилдан), „Трибуна“ („Минбар“, кундалик газатаси, 1977-йилдан), „Темпо“ („Вақт“, кундалик газетаси, 1970-йилдан) газеталари, „Комерсио“ („Савдо“, 1970-йилдан) журнал чиқади. Ҳондурас миллий радиоси 1976-йил, телекомпанияси 1959-йил тижорат компанияси тарзида тузилган.

Адабиёти

Адабиёти мустақиллик эълон қилингандан сўнг испан тилида ривожлана бошлади. ХИХ аср шоирлари Х. Т. Реес, Т. Агилус, Х. Сиснерос ва б. испан мумтоз адабиёти намуналарига эргашдилар. Ҳондурас адабиётидаги биринчи роман – „Анхелина“ни К. Гутеррос 1898-йилда яратди. ХИХ аср охири – ХХ аср бошларида атоқли адиб Ф. Турсиос модернизм руҳида роман ва шеърлар езди. Шоир А. Гилен Села ижтимоий муаммоларни қаламга олди, шоир ва ёзувчи Р. Э. Вале ватанпарварлик мавзуларида ижод қилди. Иккинчи жаҳон урушидан кейин К. Баррера, Х. Каркамо шеърларида, К. Исагирре, Р. Амадор романларида ижтимоий норозилик оҳанглари янгради.

Меъморлиги ва тасвирий санъати

Ҳондурасда ХВИ асрдан режа асосида шаҳарлар (Комаягуа, Тегусигалпа) қурила бошлади, уйлар бир қаватли бўлиб, ХХ аср ўрталаридагина айримлари замонавий услубда қурилди. ХИХ аср охирлари ва ХХ аср бошларида тарихий, турмуш кўринишлари мавзуларида манзара, портрет ишловчи маҳаллий рассомлар етишди (П. С. Сера, К. Сунига Фигероа). М. А. Руис, Х. А. Веласкес каби рассомлар халқ ҳаётини, Ҳондурас шаҳар ва қишлоқлари қиёфасини реалистик акс эттирдилар. Йирик реалист рассом А. Каналес ўз асарларида ишчи ва деҳқонлар ҳаётининг машаққат ва фожиаларини ёрқин кўрсатиб берди.