Гулистон тинчлик шартномаси (форсча: عهدنامه گلستان‎‎) — Россия империяси ва Қажар Форс ўртасида 12 йилда имзоланган шартнома, 1804-1813-йиллардаги рус-форс уруши тугагандан сўнг йил Гулистон (Қорабоғ) қишлоғида имзоланган.

Шартномани Россия империяси номидан генерал-лейтенант Н. Ф. Ртишев ва Форс номидан — Мирзо (ташқи ишлар вазири) Абул-Ҳасанхон (форс форсча: میرزا ابوالحسن خان‎‎) имзолаган.

Тарихи

Англия-Россия уруши тугагандан сўнг ва 1812-йил июл ойида Россия ва Англия ўртасида тинчлик шартномаси имзолангандан сўнг инглиз дипломати, элчиси ва Англиянинг Форс судидаги мухтор вазири сер Гор Оусли мутлақо тескари вазифани олди — Россия ва Форс ўртасидаги музокараларда воситачилик қилади. Айнан у Гулистон шартномасини „бутун ҳолда“ (Статус қуо ад праэсентем) имзолаш ғоясини илгари сурган, бунда баҳсли ҳудудий масалаларга ойдинлик киритишни кейинги комиссиялар ҳал этиши керак, бу эса кейинчалик ҳудудий масалалар бўйича чексиз келишмовчиликларга сабаб бўлган. Яъни Россия ва Форс ўртасидаги масала[1].

Дастлабки музокаралар 1813-йилнинг ёзида Тбилисида бошланди. Форсдаги инглиз элчиси сер Гор Оусли воситачи сифатида иштирок этди.

1812-йил октабр ойида Асландузда форс қўшинлари шафқациз мағлубиятга учради ва ёш валиаҳд шаҳзода Аббос Мирзо деярли қўлга олинди. Шундан сўнг у тинчлик музокараларини қайта бошлаш илтимоси билан Россия бош қўмондони Ртишевга мурожаат қилди.

Шартлари

Гулистон сулҳ шартномаси тарафлар савдосида ҳуқуқий нормаларни белгилаб берди ва бу Россия (биринчи навбатда Кавказ минтақалари) билан Эрон ўртасидаги савдо кўламини ошириши кутилган эди. Бироқ, ушбу шартнома моддаларини қўллаш кечиктирилди ва 1755-йилги тақиқлаш тарифи ўз фаолиятини давом эттирди. Ушбу тариф бўйича Боку ва Астраханда экспорт қилинадиган товарларга 23 фоизлик бож жорий этилди. 1813-йилги Гулистон сулҳ шартномаси фақат 1818-йилда эълон қилинди, шундан сўнг Россия ва Эрон кенг кўламли савдо операцияларини бошлашга муваффақ бўлди[2].

Шартномага кўра Форс Доғистон, Картли, Кахети, Мегрелия, Имерети, Гурия, Абхазия, Шарқий Арманистоннинг ярми[3][4][5][6] , замонавий[7][8][9] Озарбайжон, бу ерда қуйидаги хонликлар жойлашган: Боку, Қорабоғ, Ганжа, Ширван, Шеки, Дербент, Қуба, Талишлар[10][11][12][13] ва кўпчиликнинг Россия империясига ўтишини тан олди.

Натижаси

Закавказиянинг салмоқли қисмининг Россияга қўшилиши Закавказиянинг насроний халқларини форс ва турк босқинчиларининг босқинларидан қутқариб қолди, феодал тарқоқликнинг босқичма-босқич барҳам топишига олиб келди ва Закавказиянинг иқтисодий ривожланишини юқори даражага кўтаришга ёрдам берди[14].

Форс Закавказиянинг йўқолишини қабул қилмади. Буюк Британия томонидан туртиб Форс шартнома шартларини қайта кўриб чиқишни талаб қила бошлади[15] ва Россияга қарши янги уруш бошлади, бу Форснинг мағлубияти ва Туркманчай тинчлик шартномасининг имзоланиши билан якунланди[16].

Манбалар

  1. ↑ „Обман зрения в Персии“ (к истории „Литературной газети“ А. А. Делвига и А. С. Пушкина)
  2. ↑ „Из истории русско-иранских отношений и дипломатической деятелности“. 2016-йил 4-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 7-июн.
  3. ↑ Георге А. Боурноутиан „Эастерн Армениа фром тҳе 17тҳ Cентурй то тҳе Руссиан Аннехатион“, . Тҳе Армениан Пеопле фром Анcиэнт то Модерн Тимес. Палграве Маcмиллан, 1997 — 103-бет. ИСБН 0312101686. 
  4. ↑ „Армениа“, Тҳе Охфорд Энcйcлопедиа оф Эcономиc Ҳисторй.. НЙ: Охфорд Университй Пресс, 2003 — 157-бет. ИСБН 9780195105070. 

  5. ↑ Георге А. Боурноутиан „Армениан“, . Ан Этҳноҳисториcал Диcтионарй оф тҳе Руссиан анд Совиэт Эмпирес. Wестпорт, Cонн.: Греэнwоод пресс, 1994 — 45-бет. ИСБН 9780313274978. 

  6. ↑ Леонард Ф. Wисе, Э. W. Эган. Кингс, Рулерс, анд Статесмен. НЙ: Стерлинг Публишинг Cомпанй, 2005 — 22-бет. ИСБН 9781402725920. 

  7. ↑ В. В. Бартолд. Сочинения. Том 2/1, с.703:
  8. ↑ Тҳе Патҳс оф Ҳисторй — Игор М. Диаконофф, Cонтрибутор Геофферй Алан Ҳоскинг, Публишед ин тҳе еар 1999, Cамбридге Университй Пресс, пг 100:
  9. ↑ Минорскй, В. „Āдҳарбайджāн (Азарбāйджāн).“ Энcйcлопаэдиа оф Ислам. Эдитед бй: П.Беарман, Тҳ. Бианқуис, C.Э. Босwортҳ, Э. ван Донзел анд W.П. Ҳеинричс. Брилл, 2007:
  10. ↑ Роналд Григор Сунй „Эастерн Арменианс ундер царист руле“, . Тҳе Армениан Пеопле фром Анcиэнт то Модерн Тимес. Палграве Маcмиллан, 1997 — 109—137-бет. ИСБН 0312101686. 
  11. ↑ Георге А. Боурноутиан „Эастерн Армениа фром тҳе 17тҳ Cентурй то тҳе Руссиан Аннехатион“, . Тҳе Армениан Пеопле фром Анcиэнт то Модерн Тимес. Палграве Маcмиллан, 1997 — 102-бет. ИСБН 0312101686. 
  12. ↑ Георге А. Боурноутиан. Армениа анд Империал Деcлине. Тҳе Ереван Провинcе, 1900–1914. Роутледге, 2018 — 6-бет. ИСБН 9781351062626. 

  13. ↑ Кузнецова Н.А.. Иран в первой половине ХИХ века. М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1983 — 40-бет. 

  14. ↑ Чолахян В.А. Армяно-иранские связи: общность древней духовной культуры и многообразие форм исторического взаимодействия двух народов // История и историческая память. — 2019. — С. 68—78.
  15. ↑ Кузнецова Н.А.. Иран в первой половине ХИХ века. М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1983 — 45-бет. 

  16. ↑ Ф. Каземзадеҳ „Ираниан релатионс wитҳ Руссиа анд тҳе совиэт Унион, то 1921“, . Тҳе Cамбридге Ҳисторй оф Иран. Вол. 7. Фром Надир Шаҳ то тҳе Исламиc Републиc. НЙ: Cамбридге Университй Пресс, 2008 — 338—340-бет. ИСБН 978-0-521-20095-0. 

Адабиётлар