Halay
Халай (туркча: алай „гуруҳ,“ „оломон“) – Туркиянинг миллий рақси. У мамлакатнинг турли ҳудудларида ижро этиладиган барча анъанавий айлана ва сафли рақсларни ўз ичига олади. Атама турклар, курдлар ва Кичик Осиё юнонлари (айниқса, Понтия юнонлари, Караманлидлар ва Каппадокия юнонлари) орасида кенг тарқалган.
Туркияда айланма ва сафли рақслар одатда тўй ва байрамларда ижро этилади. Анъанавий равишда уларга зурна ва довул жўр бўлади, баъзан эса раққосларнинг ўзлари қўшиқ айтиб рақсга тушади. Сўнгги йилларда анъанавий чолғу асбоблари ўрнига электрон асбоблар тобора кўпроқ ишлатилмоқда. Халай рақсида одатда раққослар доира ёки саф шаклида туриб, бир-бирининг бармоқлари, қўллари ёки елкаларидан ушлаб оладилар. Биринчи ва охирги раққослар мендил деб аталадиган рўмолчани ушлаб оладилар. Бу рақслар одатда секин темпда бошланиб, аста-секин тезлашади. Уларнинг номи, услуби ва мусиқий хусусиятлари шаҳар ёки қишлоққа қараб фарқ қилади[1].
Тарихи ва этимологияси
Тарихи
Ҳалай атамаси ХХ асрнинг бошларида Марказий Анадолуда (Каппадокия)да пайдо бўлган „Χαλάι“ (Кҳалáи) номли Понтия юнон халқ рақсидан келиб чиққан. Бу рақс Понтия юнон кончилари Шарқий Қора денгиз дан Ёзгат вилоятидаги Акдағмадени туманига кўчиб ўтганда юзага келган[2]. Рақснинг номи унга жўр бўлиб ижро этиладиган турк халқ қўшиғининг нақаротидан олинган. Бу эса ушбу Понтия юнонлари турк тилида сўзлашганлигини кўрсатган[3].
Бу секин, ярим доира шаклидаги рақс бўлиб, кучли эгилиш ҳаракатлари ва ритмик оёқ зарбалари билан ажралиб турган. Раққосалар ўнг оёқдан бошлаб, дастлабки уч қадамни диагонал бўйича ўнгга қўйишган. Тўртинчи қадамда оёқларни доира ўртасига узатиб, бешинчи қадамда чап оёқ билан орқага қадам ташлаб, оёқ учини ичкарига, товонни ташқарига қўядилар. Улар олтинчи босқичда тўртинчи босқич ҳолатига қайтиб, кейин скрипка, уд, зурна ва довул каби мусиқа асбоблари жўрлигида бир маромда ҳаракатланиб, кетма-кетликни такрорлашади[4].
Тез орада рақс Каппадокиядаги бошқа жамоалар орасида кенг танилган, улар бу атамани бутун мамлакат бўйлаб барча айлана ва саф шаклидаги халқ рақсларига нисбатан қўллай бошлаганлар. Кейинчалик вариантлар Сивас, Чорум, Кайсери вилоятларига ва Каппадокия шимолидаги бошқа ҳудудларга тарқалган, уларнинг ҳар бири асл рақснинг асосий тузилиши ва ритмини сақлаб қолган ҳолда ўзига хос [[маҳа хусусиятларни ривожлантирган[5].
Халайнинг тарихий ҳужжатлари ХХ аср бошларига тўғри келади. Ҳалай сўзининг маълум бўлган энг қадимги ёзма таърифи 1932-йилда Ҳамит Зüбейир Коşай ва Ишақ Иşıтман томонидан нашр этилган Анадилден Дерлемелер этнографик тўпламида келтирилган бўлиб, унда ҳалай Марказий Анатолияда зурна ва давул жўрлигидаги қўлда ижро этиладиган саф рақси сифатида таърифланган[6][7]. Бироқ, рақснинг ўзига ҳалай сифатида аниқ кўрсатилган олдинги ҳавола Дâрüлелҳан Кüллиятı: Анадолу Ҳалк Şаркıларı нинг 1928-йилги нашрида топилган бўлиб, унда Сивас вилоятидан бўлган Çэнбер (шунингдек, Çэмбер ёки Çэмберим деб ҳам аталади) халқ рақси ёзуви мавжуд[8].
Озарбайжонда Ялли минтақалар бўйлаб тарқалган ва кўпинча Нахичеванда ва Арманистонннинг Ераз жамоаси томонидан рақсга тушиб келишади. Нахичеванда унга Зурна ва Давул асбоблари томонидан чалинган куйлар жўр бўлишади, аммо Озарбайжоннинг бошқа жойларида кўпинча Ног'ора ва Зурна билан рақсга тушишади. Уларнинг аксарияти Қуба Яллиси, Şəрур Яллиси ва Қарабағ Яллиси каби рақсга тушадиган минтақа номини олишган. Бироқ, Гüнел Яллıсı ёки Кўçəри каби минтақа номини олмаган турлари ҳам бор. Нахичевансиз Озарбайжонда Ялли ё унутилган ё тўлиқ рақсга тушилмаган. Бироқ, у қайта тикланмоқда ва рақс мактабларида ўқитилмоқда. Нахичевандан ташқари энг кўп Ялли рақсга тушадиган икки вилоят Шамкир ва Евлах бўлган, сабаби Арманистондан Озарбайжонга озарбайжонларнинг биринчи тўлқини келган, кўпчилиги ўша вилоятларга борган. Озарбайжонда учта шаклга эга бўлган энг машҳури Кўчари бўлиб, у Нахичеван, Эрон Озарбайжони ва Ераз шакли билан бирга келган. Ялли Озарбайжонда узоқ вақтдан бери мавжуд бўлиб келган, чунки Гобустан миллий боғида тахминан 4500-йиллик петроглифлар мавжуд бўлган. Яллига баъзи зиёфатларда рақсга тушилган, аммо тўйларнинг аксариятида уни ижро этишган, одамлар Келин-куёв атрофида доира ҳосил қилишади. Бу озарбайжонлар, Озарбайжондаги курдлар, Эрон озарбайжонлари, Эраз ва Нахичеван аҳолисига тегишли. Ялли озарбайжон мусиқаси ва рақсининг бир қисми бўлиб, ушбу рақсни ўқитиш 1932-йилга бориб тақалади. Ялли Озарбайжон халқи ва Озарбайжонда яшовчи этник гуруҳлар учун муҳим рақс ҳисобланиб келинмоқда.
Этимологияси
Ҳалай туркча алай сўзидан олинган бўлиб, „гуруҳ,“ „оломон“ ёки „байрам“ деган маънони англатади ва бу контекстда „маросим ёки намойиш учун бир жойга тўпланган кўп сонли одамлар“ деган маънони беради[9]. Туркча алай Византия юнонча алáгион (αλάγιον) атамасидан келиб чиққан[10].
Севан Нисанян ўзининг Замонавий турк тилининг этимологик луғатида муқобил этимологияни таклиф қилиб, ҳалай „кўтариш“ деган маънони англатувчи курдча (Курманжи) ҳилдан сўзидан келиб чиққанлигини таъкидлаган[11][12]. Бироқ, 2022-йил 24-июлда Нисанян бу сўзнинг келиб чиқишини билмаслигини ошкор қилиб, бунга шубҳа билдирган[13].
Одатда туркча ҳалай номи билан танилган бўлса-да, халқ рақсининг бу тоифаси Туркиядаги бошқа этник гуруҳлар орасида ҳам турли номлар билан аталади: курд тилида говенд ёки дîлан, сурия тилида ḥиггā, озарбайжон тилида яллı ва арман тилида šурвпар[14].
Ҳалай рақсига мисоллар
Халаи (Кичик Осиё юнонлари рақсга тушади)[15]
Элазиг дик ҳалай (турклар ва курдлар рақсга тушишади)[манба керак]
Уч Аяк (турклар рақсга тушади) [16][17]
Каба (турклар рақсга тушади)[17]
Афшар (турклар рақсга тушади)[17]
Ҳалаби (турклар, курдлар ва араблар рақсга тушишади)[17]
Дунник (курдлар рақсга тушади)[манба керак]
Ялли (озарбайжонлар рақсга тушади)[манба керак]
Яна қаранг
• Оссурия халқ рақси
• Аттан (афғонлар рақсга тушади)
• Коло (Жанубий славянлар рақсга тушади)
Манбалар
- ↑ Ҳартонг2006">Жан Лауренс Ҳартонг. Мусиcал Термс Wорлдwиде: А Cомпанион фор тҳе Мусиcал Эхплорер. Семар Публишерс Срл, 2006 — 132–-бет. ИСБН 978-88-7778-090-4.
- ↑ ҳттпс://www.каллитехникистегипонтион.гр/%CФ%87%CЕ%Б1%CЕ%ББ%CЕ%АC%CЕ%Б9/
- ↑ „Ο Ποντιακός χορός Χαλάι του Ακ Νταγ Ματέν“ (эл). Понтос Неwс.
- ↑ „Χαλάι“ (эл). ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΗ ΣΤΕΓΗ ΠΟΝΤΙΩΝ.
- ↑ „Χορός Χαλάι | Τα Καραμανλίδικα του Φάνη“ (эл). Караманлидика.
- ↑ Коşай, Ҳамит Зüбейир; Иşıтман, İшак.. Анадилден Дерлемелер. Ҳакимиети Миллие Матбааси, 1932.
- ↑ „ҳалай“ (тр). Ниşанян Сöзлüк.
- ↑ Эрим, Бüşра. Дâрüлелҳан Нота Кüллийâтı: Анадолу Ҳалк Şаркıларı 6 ве 7 Нумаралı Дефтерлерин Гüнüмüз Тüркçэсине Çэвири Актарıмı, 2019 — 22-бет.
- ↑ "ҳалай". ҳалай. ҳттп://лугатим.cом/с/ҳалай.<!--->
- ↑ „алай“ (эн). Wиктионарй, тҳе фреэ диcтионарй.
- ↑ ҳттпс://www.нисанянсозлук.cом/келиме/ҳалай [баре УРЛ]
- ↑ „ҳилдан“ (эн). Wиктионарй, тҳе фреэ диcтионарй.
- ↑ Пазар Соҳбети 138 - 24 Теммуз 2022.
- ↑ „Ҳалай (Л*) – Wест Асиа/Эастерн Анатолиа“ (эн). Фолкданcе Фоотнотес.
- ↑ ΤΣΟΜΠΑΝΑΡ - Χορός Καππαδοκίας "Χαλάι"..
- ↑ Готтлиэб, Роберт. „Астаире то Зопй-Зопй“ (1998-йил 26-июл). Қаралди: 2013-йил 6-ноябр. „И финд ит диффиcулт то имагине сомеоне wитҳоут а предиспоситион то реад абоут суч маттерс ас Азербаижани фолк данcе (Оне тйпе оф яллй ҳас вариоус формс кноwн ас кочари, учаяг, телло, анд галадангалая; анотҳер тйпе ис а данcе михед wитҳ гамес cаллед газй-газй, зопй-зопй, анд чопу-чопу) броwсинг профитаблй тҳроугҳ Охфорд'с манй ҳундредс оф пагес оф суч информатион.“.
- ↑ 17,0 17,1 17,2 17,3 Şэнер, Др.Гüлтекин (11 Марч 2019). "ГАЗİАНТЕП ҲАЛК ДАНСИ ЭЗГİЛЕРİНДЕ МÜЗİКАЛ АНАЛİЗ". Мотиф Академи Ҳалк Билими Дергиси 12 (25): 91–104. дои:10.12981/маҳдер.520814. ҳттпс://дергипарк.орг.тр/тр/доwнлоад/артиcле-филе/668154. Қаралди: 4 Оcтобер 2021.Ҳалай]]