Halime Sultan
Ҳалима Султон — (туркча: Ҳалиме Султан, 1571 — 1623-йил) — Усмонлилар султони Меҳмед ИИИ нинг канизи, Усмонли султони Мустафо И нинг онаси. Ўғлининг икки ҳукмронлиги даврида у Валидаи Султон унвонларига эга бўлган.
| Шахсий маълумотлари | |
|---|---|
| Болалари |
о'г'иллари |
Келиб чиқиши
Ҳалима келиб чиқиши абхаз бўлган. Қизнинг бўлажак Султон Меҳмед ИИИ нинг ҳарамига киришининг аниқ санаси ва шароитлари маълум эмас. Ҳалиме ўша пайтда Манисанинг санжак-бейи бўлган Меҳмеднинг севимлисига айланди ва тахминан 1587-йилда ўзининг биринчи фарзанди Маҳмуднинг ўғлини дунёга келтирди.Кейин Ҳадича , Шоҳ ва Мустафо л. исмли фарзандларни дунёга келтирган. Меҳмеднинг Усмонли тахтига ўтирилишидан олдин ҳам Ҳалима яна бир ўғил, Мустафони ва бир қизни Шоҳ Султонни дунёга келтиради. Ҳалиманинг қизи 1622-йилда Султон Усмон ИИ нинг ўлдирилиши билан машҳур бўлган Садр Довут Пошонинг хотини бўлган. 1595-йилда Меҳмед султон бўлгандан кейин Ҳалима, Валида Сафия Султон ҳамма нарсани бошқарган Тоъпқопи саройини тугатади. 1603-йилда Ҳалиманинг тўнғич оъгли шаҳзода Маҳмуднинг қатл этилишида айнан Сафия муҳим рол ўйнаган: валида диний кўрувчининг Ҳалима Султонга юборган хабарини тўхтатиб қўйди, у Меҳмет ИИИ нинг 6 ой ичида ўлишини башорат қилган эди. Меҳмет ИИИ ўлгандан сўнг тўғич ўғли тахтга оътиради.Инглиз элчисининг эслатмаларига кўра, Маҳмуд "унинг отаси кекса султон, бувиси ҳукмронлиги остида ва давлат қулаб тушаётганидан хафа бўлган, чунки у онаси пулни яхши коърган. Маҳмуд фитна қилинаётганликда айбланиб бўғиб ўлдирилади.Султон Меҳмед ИИИ 1603-йилда вафот этди. Ҳалиманинг ёлғиз ўғлининг тақдири ғалати эди: империяда тартибни сақлаш учун („Фотиҳ қонуни“ деб аталган) тахтга ўтиргандан сўнг дарҳол унинг барча ака-укаларини қатл қилиш одати бор эди. Шундай қилиб, Меҳмед ИИИ буйруғи билан 1595-йилда унинг ўн тўққиз укаси отаси Султон Мурод ИИИ нинг ўғиллари қатл қилинди. Бироқ Меҳмед ИИИ вафотидан сўнг тахтга унинг ўн уч ёшли укаси Аҳмад пайдо бўлди ва у акасининг ҳаётини сақлаб қолишга қарор қилди. Бу қарор, эҳтимол, шароит босими остида қабул қилинган: чунки Мустафо руҳий касаллиги туфайли тахтга эгалик қилолмас эди. Аҳмаднинг қоидаларни тарк этишининг яна бир сабаби, Султон вафотидан сўнг, канизак Маҳфируздан бўлган Аҳмад И нинг тўнғич ўғли Шаҳзода Усмонни кўришни истамаган севимли канизи Кўсемнинг таъсири эди. Кўсем, Усмон тахтга ўтиргач, катта эҳтимол билан ўзининг ўгай акалари — Аҳмад ва Кўсемнинг ўғилларини қатл этишига ишонган. Бундай иш қисман 1621-йилда, ўғли Умар туғилгандан сўнг, Усмон ИИ укаси Меҳмедни қатл қилганда амалга оширилди. 1617-йилда Аҳмад И вафотигача Мустафо саройда қамоқда эди. Кафелар (қафас) — Султон саройи ҳудудидаги кичик айвон (кешке) бўлиб, унда Шаҳзода қўриқчиларнинг доимий назорати остида ташқи дунёдан ажратилган эди. Ҳалима эски саройга юборилди ва у ерда унга султоннинг беваси сифатида нафақа бериладиган бўлинади.
Волидаи Султон
Биринчи ҳукмронлик
1617-йил ноябрда Аҳмад И вафот этади. Аҳмад И нинг ўлими Усмонлилар империясида илгари ҳеч қачон юзага келмаган муаммога олиб келади: Тўпқопи шаҳрида яшаган бир неча шазодалар тахтга чиқиш ҳуқуқига эга бўлди. Ҳовли бўлинади. Шайхулислом Хўжасадеттинзода Меҳмет Эсат афанди ва Истанбулда йўқлигида унинг ўрнига Софу Меҳмед Пошо бошчилигидаги фраксиялардан бири ёш соғлом жияни Усмондан кўра катта ва айни пайтда ақли заиф ўғил Ҳалимани тахтда кўришни афзал кўрди. Софу Меҳмед аҳоли орасида норозилик туғдирмаслик учун Усмоннинг ҳали тахтни бошқаришга ёшлигини таъкидлайди. Қора амалдорлар бошлиғи Мустафо оға, айнан шахзоданинг руҳий соғлиғига ишора қилиб, эътироз билдиради. Аммо унинг эътирозлари инобатга олинмайди ва Мустафо тахтга кўтарилди. Ҳалима эски саройдан чақирилиб, ҳақиқий султон деб эълон қилинди. Кўп ўтмай Мустафонинг ўзи ҳукмронлик қила олмаслиги маълум бўлди ва Ҳалима ҳукумат жиловини ўз қўлига олади. Ҳалима ўзидан олдингиларга қараганда кўпроқ кучга эга эди. Унинг ҳукмронлигида янги валидаи вазир Дамат Халил Пошо ёрдамига таянган. Штатдаги ишлар кўпчиликка маъқул келмади ва 1618-йилда сарой гуруҳларидан бири Мустафо И ни тахтдан ағдариб, унинг жияни Усмон ИИ ни тахтга ўтқазди. Мустафо яна қафасга, Ҳалима эса Эски Саройга кетадиМанба хатоси: Cлосинг </реф> миссинг фор <реф> таг. 20-майда Едикуле қал’асига жойлаштирилган Усмон ИИ Қора Довуд томонидан қаттиқ калтакланиб, бўғиб ўлдирилган. Ўлдирилган Усмоннинг бир қулоғи ва бурни Ҳалима Султонга етказилади. Мамлакатда янгичалар ва сипоҳлар ўртасидаги тўқнашувлар, сўнгра Усмон ИИ нинг ўлдирилиши учун қасос олмоқчи бўлган ағдарилган Бейлербей Эрзурум Абаза Аҳмад Пошонинг қўзғолони таъсири остида сиёсий беқарорлик юзага келади. Ҳалима можарога барҳам бериш мақсадида Қора Довудни ўлдиртиради, лекин Абаза Меҳмед тўхтамади ва 1623-йил май ойида қирқ минглик қўшин бошчилигида Анқарани қамал қилди. Камонкаш Қора Али пошо бу лавозимга тайинланишидан олдин ҳокимиятда яна тўрт вазир алмаштирилди. Эътироф этувчилар ва Қора Али Ҳалима Султонни ўғлининг депозитига рози бўлишга кўндиришди. Ҳалима Мустафонинг ҳаётини сақлаб қолиш шарти билан рози бўлди. 1623-йил 10-сентабрда Усмонли тахтига Аҳмад И ва Кўсемнинг ўғли ўн бир ёшли Мурод ИВ ўтирди. Мустафо яна қафасга жўнатилди ва у ерда умрининг қолган қисмини ўтказади. Ҳалима учинчи ва охирги марта Эски саройга борди ва кўп ўтмай вафот этди. Мустафо 1639-йилда вафот этди ва уни қаерга дафн қилишни ҳеч ким ҳал қила олмади. Собиқ султоннинг жасади ўн етти соат ётди, шундан сўнг у ҳеч қандай ҳурмациз Ая Софиянинг собиқ сувга чўмдирувхонасига дафн қилинади[1].
Адабиётлар
- ↑ Пеирcе, Леслиэ П.. Тҳе Империал Ҳарем: Wомен анд Совереигнтй ин тҳе Оттоман Эмпире (инглизча). Охфорд: Охфорд Университй Пресс, 1993 — 374-бет. ИСБН 0195086775, 9780195086775. Қаралди: 8-июл 2022-йил.