Handan Sultan
Ҳандан Султон (тахминан 1570-йил — 1605-йил 12-ноябр) — Усмонли султони Меҳмед ИИИ нинг канизаси, Султон Аҳмед И нинг онаси, амалдаги султон.
| Ҳандан Султон | |
|---|---|
| Ҳелен (Елена) | |
 | |
| Таваллуди |
1570-йил |
| Вафоти |
12-ноябр 1605-йил (35 ёшда) Истанбул, Усмонли империяси |
| Турмуш ўртоғи | Меҳмед ИИИ |
| Болалари |
|
Ҳаёти
Келиб чиқиши ва ҳарамдаги ҳаёти
Ҳандан Султон қаердан эканлиги аниқ эмас, аммо тарихчилар унинг келиб чиқиши юнон ёки босниялик бўлган, Ҳелен (Элена) исмини олган ва тахминан 1574-йилда туғилган деб тахмин қилишади. Ҳанданни бўлажак Султон Меҳмед ИИИ га унинг холаси Гевҳерхон 1582-йилда ёки 1583-йилнинг иккинчи ярмида совға қилган. 1589-йилда Ҳандан тахт вориси онаси Сафие Султоннинг ёрдами билан Меҳмеднинг севимлиларидан бирига айланди. Шу тариқа Сафие ўғлининг яна бир севимлиси Ҳалиме Султонни таъсирдан маҳрум қилмоқчи бўлади. 1590-йилнинг 18-апрелида Манисада Ҳандан ўғил туғади. Бир қатор тарихчилар Ҳанданни шаҳзода Селимнинг онаси деб ҳам атайдилар, аммо бу эҳтимолдан йироқ, чунки Селим 1585-йилда туғилган — Ҳандан султоннинг канизаги бўлишидан бир неча йил олдин. Лесли Пирс таъкидлаганидек, Меҳмед ИИИ нинг хотинлари ёки канизакларининг ҳеч бири ҳасеки унвонига эга эмас эди[1]. Султон Мурод ИИИ 1595-йилда вафот этди ва Меҳмед султон бўлади. Ҳандан, янги Султоннинг бошқа хонадон аъзолари қаторида, Истанбулдаги Султон саройида туради. 1597-йилда тахт вориси унвонига эга бўлган Меҳмед ИИИ нинг тўнғич ўғли Шеҳзода Селим қизил оловдан вафот этди. Ҳалиме Султоннинг тўнғич ўғли Шеҳзода Маҳмуд янги меросхўр деб эълон қилинди. Ҳандан англаб етдики, Ҳалименинг ўғли султон бўлиши биланоқ унинг ўғли қоида бўйича қатл қилинади. Фотиҳ қонуни ва шунинг учун Ҳандан Сафие Султон билан иттифоқ тузади. Тарихчи Гунҳан Борекчи Ҳанданнинг меросхўрнинг ўлимига алоқадорлигини тахмин қилади. 1603-йилнинг ўрталарида Сафие Султоннинг жосуслари Ҳалимега юборган диний кўрувчининг мактубини тутиб олишди, у Меҳмед ИИИ олти ой ичида вафот этиб, унинг ўрнига унинг тўнғич ўғли ўтиши ҳақида башорат қилган. Бундан ташқари, инглиз элчисининг эслатмаларига кўра, Маҳмуд бувисининг отасига таъсирини ва онасини ёқтирмаслигини очиқчасига маъқулламаган. Борекчи таъкидлаганидек, Шеҳзоданинг қатл этилишига сабаб бўлган хат Сафие ва/ёки Ҳандан томонидан сохталаштирилган бўлиши мумкин. Қандай бўлмасин, Султон катта ўғлини қатл қилади ва Ҳанданнинг ўғли меросхўр деб эълон қилинди[2].
Валиде Султон
Султон Меҳмед ИИИ 1603-йил 21-декабрда тўнғич ўғли қатл этилганидан олти ой ўтиб вафот этди. Ҳанданнинг ўн уч ёшли ўғли Аҳмад И Усмонли тахтига ўтирди ва унинг ўзи ҳақиқий султон унвонини олди. Ўша пайтдан то вафотигача Ҳандан империянинг Султондан кейинги иккинчи юзи эди. Лесли Пирс таъкидлаганидек, ёш бўлишига қарамай, Аҳмед онасига унчалик бўйсунмасди, кўпинча унинг маслаҳатларини эътиборсиз қолдиради ва унинг ҳокимиятини чеклашни хоҳларди, чунки у Сафие Султон сиёсатига зарарли таъсир кўрсатган. тахтга ўтиргандан сўнг, Аҳмед Сафие султонни Эски Саройга жўнатди. Сафие билан бирга Ҳанданнинг буйруғи билан кўплаб хизматкор ва канизакларни Эски Саройга жўнатишди, уларни янги валиде қайнонаси билан алоқадорликда гумон қилди. Ўғлининг буйруғи билан Ҳандан кунига 1000 акcе маош олар экан, Сафие Султон эса уч баробар кўп маош олар эди. Шунга қарамай, Гунҳан Борекчи таъкидлаганидек, Ҳандан четда қолишни ёқтирмасди: Шайх-ул-ислом Мустафа эфенди билан бирга у ўғлининг асосий устози, қўриқчиси ва маслаҳатчисига айланди. Ҳандан ва Мустафа эфенди вазирларни тайинлаган, назорат қилган ва лавозимидан четлатганлар, вазир ва шайх ул-ислом тарафдорлари давлатда энг юқори лавозимларни бошқаларга қараганда кўпроқ эгаллаганлар[3]. Ваколатли ва унинг қирол ўғли ўртасидаги асосий қарама-қаршиликлардан бири Аҳмед тахтга ўтиргандан сўнг дарҳол содир бўлди ва Ҳалиме Султоннинг иккинчи ўғли Шеҳзода Мустафа лавозимига тааллуқли эди. Шеҳзода Маҳмуднинг ўлими ёш султонда кучли таассурот қолдирди ва қисман Аҳмед ўз укасини қатл этишдан бош тортди. Мустафани қатл этишдан бош тортишнинг яна бир сабаби Султоннинг ўғилларининг йўқлиги бўлиб, агар Аҳмед вафот эца, сулолани бузиш билан таҳдид қилган. Ҳандан ўғли тахтга ўтирганидан кўп ўтмай, агар султон ўғилли бўлса, укаси ҳақидаги фикрини ўзгартиради, деган умидда Аҳмедга гўзал канизаклар ола бошлайди. Бироқ, умидлар амалга ошмади: 1604-йил ноябрда Аҳмеднинг Усмон исмли ўғли, 1605-йил мартида ўғли Меҳмед ва Мустафа тирик эди. Тарихчиларнинг таъкидлашича, Аҳмед И нинг укаси руҳий касаллик туфайли унинг ҳукмронлигига таҳдид сола олмаган. Ҳандан Мустафани қатл қилишни талаб қилади, лекин Аҳмед уни бошқа жойга кўчиртиради, чунки Султоннинг ўғиллари жуда кичик эди. Умумий келишувга кўра, Мустафа саройдан узоқ жойга кўчирилди. Кафелар — Султон саройи ҳудудидаги кичик павилён (кёшк) бўлиб, унда Шеҳзода доимий қўриқчи назорати остида ташқи дунёдан ажратилган[4]. Ҳандан 1605-йилнинг 12-ноябрида (1014-йилнинг 1-ражаб) Истанбулдаги Султон саройида, ёши ўттиздан ошганида кутилмаганда вафот этади. Ўлим сабаблари номаълум: баъзи тахминлар, Ҳанданнинг ошқозон касаллигидан вафот этгани, Мустафа И Ҳалименинг онаси, қайнонаси Сафие ёки келини Кўсем томонидан заҳарлангани ёки у ўз жонига қасд қилгани ҳақидаги вариантлар мавжуд. Аҳмед онаси учун ажойиб дафн маросимини уюштирди ва Валиде руҳи ором олиши учун мусибатга учраганларга катта миқдорда озиқ-овқат ва садақа тарқаттиради. Ҳандан Ая-Софя масжидида эрининг турбасига дафн қилинди. Аҳмеднинг қайғуси шу қадар кучли эдики, Ҳанданнинг дафн маросимидан етти кун ўтиб, об-ҳаво ёмон бўлишига қарамай, пойтахтни тарк этиб, Бурсага йўл олади. Ҳандан сиёсий фаолиятдан ташқари, султонларнинг бошқа оналари сингари хайрия ишлари билан ҳам шуғулланган. Ҳандан томонидан ташкил этилган камида иккита фонд маълум: Менемен ва Килисда. Валиде ўз даромадининг катта қисмини ушбу фондларга хайрия қилди ва унинг ўлимидан кейин улар Ҳанданнинг кўп мол-мулкини хайрия қилдиларреф[3].
Болалари
1596-йилга келиб бир ёзувчи Султоннинг Ҳандан исмли ҳотинини 5 нафар фарзанди 3 ўғил ва 2 қиз боланинг айтади.Булар албатта Селим Сулаймон Аҳмет Ойша ва Фотима.Кейин у яна 2 нафар фарзандни дунёга келтиради.Унинг жами 7 та фарзанди боълган.4 ўғил ва 3 қиз.
- Фатма Султон (1584-1626)
- Шаҳзода Селим (1585-1597)
- Шаҳзода Сулаймон (1586-?)
- Ойша Султон (1587-1620)
- Аҳмет л (1590-1617)
- Эсра Султон (1596-1614)
- Шаҳзода Усмон (1597-1601)
Ва эҳтимол уни Ҳумошоҳ ёки Уммугулсум исмли яна бир қизи бўлган.
Манбалар
- ↑ Бöрекçи, Гüнҳан. Фаcтионс анд фаворитес ат тҳе cоурц оф султан Аҳмед И (р. 1603—17) анд ҳис иммидиате предессорс (эн) : Диссертатион фор тҳе Дегреэ Доcтор оф Пҳилосопҳй. — Тҳе Оҳио Стате Университй, 2010. — П. 92. Архивировано 15 март 2018 года.
- ↑ Бöрекçи, Гüнҳан. İнкıрâзıн Эşиğинде Бир Ҳанедан: ИИИ. Меҳмед, И. Аҳмед, И. Мустафа ве 17. Йüзйıл Османлı Сиясî Кризи (тр) : докторская диссертация. — Оҳио Стате Üниверситеси, 2009. — С. 80.
- ↑ 3,0 3,1 Öзтуна, Йıлмаз. Девлетлер ве ҳâнеданлар. Кüлтüр ве Туризм Баканлığı, 2005 — 176-бет. ИСБН 9751704693, 9789751704696.
- ↑ Бöрекçи, Гüнҳан. İнкıрâзıн Эşиğинде Бир Ҳанедан: ИИИ. Меҳмед, И. Аҳмед, И. Мустафа ве 17. Йüзйıл Османлı Сиясî Кризи (тр) : докторская диссертация. — Оҳио Стате Üниверситеси, 2009. — С. 85.