Harbiy robotlar sahifasining manbasini koʻrish

[[Fayl:Twuav 13 02.jpeg|thumb|upright=1.4|Qurollangan [[RQ-1 Predator]] droni]]
'''Harbiy robotlar''' – transport tashishdan tortib, qidiruv-qutqaruv va hujum operatsiyalarigacha boʻlgan [[Armiya|harbiy]] vazifalar uchun moʻljallangan [[Avtonom robot|avtonom]] yoki masofadan boshqariladigan [[Mobil robot|mobil robotlar]]<ref>{{cite journal|last1=Voth|first1=D.|title=A new generation of military robots|journal=[[IEEE Intelligent Systems]]|date=2004|volume=19|issue=4|pages=2–3|doi=10.1109/MIS.2004.30|doi-access=free|bibcode=2004IISys..19d...2V}}</ref><ref>{{cite book |date=2018 |chapter=Military Robots And Drones |title=Routledge Handbook of Defence Studies |publisher=Routledge |location=London |isbn=9781315650463 |last1=Franke |first1=Ulrike Esther}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Agarwala|first1=Nitin|title=Robots and Artificial Intelligence in the Military.|journal=Obrana a Strategie|date=2023|volume=23|issue=2|pages=083–100|doi=10.3849/1802-7199.23.2023.02.083-100|doi-access=free}}</ref>.

Hozirgi vaqtda bunday tizimlarning ayrimlari amaliyotda qoʻllanilmoqda, koʻpchiligi esa ishlab chiqilish jarayonida. 2025-yil holatiga koʻra, harbiy robotlar va harbiy dronlar oʻrtasidagi farq hali aniq emas: baʼzilar oʻlimga olib keluvchi avtonom qurollarni robotlar deb atashsa, boshqalar ularni „toʻliq avtonom harbiy dronlar“ deb taʼriflaydi<ref>{{Cite web |title=Military drone systems in the EU and global context: Types, capabilities and regulatory frameworks |url=https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2025/772885/EPRS_BRI(2025)772885_EN.pdf}}</ref>.

== Tarixi ==
[[Fayl:tt-26.jpg|thumb|Sovet TT-26 [[teletank]]i, 1940-yil fevral]]
[[Fayl:Mini-tanks-p012953.jpg|thumb|Britaniya askarlari qoʻlga kiritilgan nemislarning „Goliath“ nomli masofadan boshqariladigan portlatuvchi mashinalari bilan (Normandiya jangi, 1944-yil)]]

Keng maʼnoda tushunilsa, harbiy robotlarning tarixi [[Ikkinchi Jahon urushi|Ikkinchi jahon urushi]] va [[Sovuq urush]] davriga, yaʼni Germaniyaning Goliath (Goliaf) oʻziyurar minalari va Sovet Ittifoqining [[Teletank|teletanklariga]] borib taqaladi. [[MQ-1 Predator droni|MQ-1 Predator dronining]] joriy etilishi esa „[[Markaziy Razvedka Boshqarmasi|Markaziy razvedka boshqarmasi]] (CIA) xodimlari oʻzlarining oʻn yillik orzulari – razvedka maʼlumotlarini yigʻishda havo robotlaridan foydalanishning ilk amaliy natijalarini koʻra boshlagan“ davr boʻldi<ref>Steve Coll, ''Ghost Wars'' (Penguin, 2005 edn), pp.529 and 658 note 6.</ref>.

[[Urush|Urushlarda]] [[Robot|robotlardan]] foydalanish, anʼanaviy ravishda [[ilmiy fantastika]] mavzusi boʻlib kelgan boʻlsa-da, hozirda kelajakdagi [[urush]] olib borishning mumkin boʻlgan vositasi sifatida tadqiq qilinmoqda<ref>[http://www.spawar.navy.mil/robots/ Robots and Robotics at the Space and Naval Warfare Systems Center Pacific] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/19990220191744/http://www.spawar.navy.mil/robots/|date=1999-02-20}}</ref>. Turli armiyalar allaqachon bir qancha harbiy robotlarni ishlab chiqqan. Ayrimlar zamonaviy urushlarning kelajagi avtomatlashtirilgan qurol tizimlari orqali hal qilinishiga ishonadi. AQSh harbiylari havo-yer toifasidagi raketalar bilan qurollanishi mumkin boʻlgan va razvedka maqsadlarida qoʻmondonlik markazidan masofadan boshqariladigan RQ-1 Predator loyihasiga katta sarmoya kiritmoqda. [[DARPA]] (AQSh Mudofaa vazirligining istiqbolli tadqiqot loyihalari agentligi) 2004 va 2005-yillarda [[Mojave cho‘li|Mojave choʻlidagi]] murakkab relyeflardan oʻta oladigan [[Uchuvchisiz yer usti transport vositasi|uchuvchisiz yer usti vositalarini]] ishlab chiqish uchun maxsus tanlovlar oʻtkazdi. Ushbu musobaqalarga xususiy kompaniyalar va universitetlarni jalb qilish maqsadida 2 million dollarlik mukofot jamgʻarmasi ajratildi<ref>{{cite web |url=http://www.grandchallenge.org/ |title=Welcome to Grandchallenge |website=www.grandchallenge.org |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011001310/http://www.grandchallenge.org/ |archive-date=2007-10-11}}</ref>.

[[Artilleriya]] sohasida ham istiqbolli tadqiqotlar olib borilmoqda. Masalan, „[[Dragon Fire II]]“ deb nomlangan eksperimental qurol tizimi aniq [[O‘t ochish tayanchi|oʻt ochish]] uchun talab qilinadigan yuklash va ballistik hisob-kitoblarni avtomatlashtiradi, bu esa oʻt ochishni qoʻllab-quvvatlash soʻrovlariga 12 soniya ichida javob berish imkonini beradi. Shunga qaramay, harbiy qurollarning toʻliq avtonom boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Jeneva konvensiyasining urush qonunlariga muvofiq, nishonlar taqiqlangan hududlarda emasligiga ishonch hosil qilish uchun muayyan nuqtalarda inson aralashuvi talab etiladi.

Avtonom qiruvchi samolyotlar va bombardimonchilarni yaratish yoʻnalishida ham siljishlar mavjud<ref>{{cite web |url=https://www.technologyreview.com/s/403762/the-ascent-of-the-robotic-attack-jet/ |title=The Ascent of the Robotic Attack Jet |first=David |last=Talbot |website=[[MIT Technology Review]]}}</ref>. Dushman nishonlarini yoʻq qilish uchun avtonom samolyotlardan foydalanish juda istiqbolli, chunki robot-uchuvchilar uchun mashgʻulotlar talab etilmaydi, avtonom samolyotlar inson uchuvchilari (yuqori darajadagi [[G-kuchi]] tufayli) bajara olmaydigan manevrlarni amalga oshira oladi, samolyot konstruksiyasi hayotni taʼminlash tizimini talab qilmaydi va samolyotning yoʻqotilishi uchuvchining yoʻqotilishini anglatmaydi. Biroq, robototexnikaning eng katta kamchiligi – ularning nostandart vaziyatlarga moslasha olmasligidir. Yaqin kelajakda [[sun’iy intellekt]] sohasidagi yutuqlar buni tuzatishga yordam berishi mumkin.

[[Birlashgan Millatlar Tashkilotining Xavfsizlik Kengashi|Birlashgan Millatlar Tashkiloti Xavfsizlik Kengashi]] [[Liviya]] boʻyicha ekspertlar guruhining 2021-yil mart oyida eʼlon qilingan hisobotiga koʻra, 2020-yilda [[Kargu-2]] droni Liviyada insoniy nishonni taʼqib qilgan va unga hujum qilgan. Bu oʻlimga olib keluvchi qurol bilan qurollangan avtonom qotil robotning insonlarga hujum qilgan birinchi holati boʻlishi mumkin<ref>{{Cite web |last=Hambling |first=David |title=Drones may have attacked humans fully autonomously for the first time |url=https://www.newscientist.com/article/2278852-drones-may-have-attacked-humans-fully-autonomously-for-the-first-time/ |access-date=2021-05-30 |website=[[New Scientist]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-05-29 |title=Killer drone 'hunted down a human target' without being told to |url=https://www.foxnews.com/world/killer-drone-hunted-down-a-human-target-without-being-told-to |access-date=2021-05-30 |website=New York Post |language=en-US}}</ref>.

=== Afzalliklari ===
Avtonom robototexnika askarlarni jang maydonidan uzoqlashtirish orqali ularning hayotini saqlab qoladi va asrab-avaylaydi. AQSh armiyasining Obyektlarni boshqarish qoʻmondonligi general-leytenanti Richard Lynch 2011-yilgi konferensiyada shunday degan edi:
{{blockquote|Bugun jang maydonida sodir bo‘layotgan voqealar haqida o‘ylar ekanman… harbiy xizmatchilarimizning omon qolish darajasini oshirish uchun qila oladigan ishlarimiz borligini ta’kidlayman. Barchangiz buning haqiqat ekanini bilasiz<ref>Cheryl Pellerin (American Forces Press Service) - [http://www.defense.gov/news/newsarticle.aspx?id=65064 DoD News:Article published Aug. 17, 2011] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20240221081419/https://www.defense.gov/News/News-Stories/id/65064/ |date=2024-02-21}} published by the ''U. S. Department of Defense'', WASHINGTON (DoD) [Retrieved 2015-07-28]</ref>}}AQSh armiyasining Tayyorgarlik va doktrinalar boshqarmasi mayori Kenneth Rose robot texnologiyalarining urushdagi baʼzi afzalliklarini sanab oʻtdi:<ref>{{cite news |date=2002-04-12 |title=Robot soldiers |work=BBC News |url=https://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/teachers/citizenship_11_14/subject_areas/scientific_development/newsid_1923000/1923299.stm |url-status=live |access-date=2010-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110125025501/http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/teachers/citizenship_11_14/subject_areas/scientific_development/newsid_1923000/1923299.stm |archive-date=2011-01-25}}</ref>
{{blockquote|Mashinalar charchamaydi. Ular ko‘zlarini yumishmaydi. Yomg‘ir yog‘ganda daraxtlar ostiga berkinishmaydi va do‘stlari bilan suhbatlashishmaydi... Qo‘riqchilik xizmatida insonning diqqat-e’tibori dastlabki 30 daqiqadayoq keskin pasayib ketadi... Mashinalar qo‘rquv nimaligini bilmaydi}}Robotlarni yanada avtonom qilishga, yaʼni ularga uzoq vaqt davomida, ehtimol dushman hududiga oʻtgach ham mustaqil harakat qilish imkonini berishga eʼtibor ortib bormoqda. Bunday vazifalar uchun oʻsimlik moddalarini isteʼmol qilish (qidirib topish) orqali oʻz energiyasini mustaqil taʼminlashga moʻljallangan Energetik avtonom taktik robot kabi tizimlar sinovdan oʻtkazilmoqda. Harbiy robotlarning aksariyati masofadan boshqariladi va qurol bilan jihozlanmagan. Ular razvedka, kuzatuv, snayperlarni aniqlash, portlovchi qurilmalarni zararsizlantirish va shunga oʻxshash ishlar uchun qoʻllaniladi. Qurol bilan jihozlangan hozirgi robotlar ham masofadan boshqariladi, shuning uchun ular mustaqil ravishda hayotga qasd qilishga qodir emas.

Robotik janglarda his-tuygʻu va ehtirosning yoʻqligi urush davridagi axloqsiz xatti-harakatlarni sezilarli darajada kamaytiradigan foydali omil sifatida qaralmoqda. Avtonom mashinalar „haqiqiy axloqli robotlar“ boʻlishi uchun emas, balki urush qonunlari va jangovar harakatlar qoidalariga rioya qilishlari uchun yaratiladi. Shunday qilib, inson-askarning shoshqaloq qarorlar qabul qilishiga taʼsir qiluvchi charchoq, stress, hissiyot va adrenalin kabi omillar bartaraf etiladi; alohida shaxslar tomonidan qabul qilingan qarorlarning jang maydoniga salbiy taʼsiri boʻlmaydi.

== Rasmlar ==
<gallery mode="packed">
Fayl:UGV TALON.jpg|UGV TALON Gen. IV (AQSh)
Fayl:PIRANYA_UGV.jpg|UGV „PIRANYA“ (Ukraina)
Fayl:TypeX_RCV.jpg|[[Type-X (unmanned ground vehicle)|Type-X]] (Estoniya)
Fayl:THeMIS 5th generation UGV.jpg|[[THeMIS]] (Estoniya)
Fayl:Boevoy mnogofunksionalniy robototexnicheskiy kompleks Uran-9 – Mejdunarodnogo voenno-texnicheskogo foruma ARMIYa-2016 01.jpg|[[Uran-9]] (Rossiya)
Fayl:%D0%A0%D0%9E%D0%9A_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%BA_%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82_%D0%9F%D0%92%D0%9E.jpg|Berserk (Belarusiya)
Fayl:Sea Hunter gets underway on the Willamette River following a christening ceremony in Portland, Ore. (25702146834).jpg|[[Sea Hunter]] (AQSh)
Fayl:Miloš L 01.jpg|[[Miloš (unmanned ground vehicle)|Miloš L (UGV)]], jang maydonidan yaradorlarni evakuatsiya qilish uchun moʻljallangan harbiy robot
</gallery>

== Manbalar ==
{{manbalar}}

[[Turkum:Rus ixtirolari]]
[[Turkum:Sovet ixtirolari]]
[[Turkum:Qurollar]]
[[Turkum:Harbiy robotlar]]