Ziyosfera

Hasan al-Basriy

(Hasan Basriydan yoʻnaltirildi)

Абу Саид ал-Ҳасан ибн Аби'л-Ҳасан Ясор ал-Басрий (арабча: أبو سعيد الحسن بن أبي الحسن يسار البصري‎‎ Абū Саʿīд ал-Ḥасан б. Абī’л-Ḥасан Ясāр ал-Баṣрī; тах. 642 – 15 Оcтобер 728), Басралик Ҳасан номи билан машҳур (арабча: حسن البصري‎‎ ромийлаштирилган), илк сунний мусулмон воиз, зоҳид, илоҳиётчи, тафсирчи, олим, қози ва тасаввуфчи эди[1]. 642 йилда Мадинада туғилган[2] Ҳасан мусулмонларнинг иккинчи авлодига мансуб бўлиб, уларнинг барчаси кейинчалик сунний ислом тақвосида таби’ун деб аталар эди[2]. Дарҳақиқат, Ҳасан тобеинларнинг[2] „энг машҳурларидан“ бирига айланди ва „таниқли илмий мартаба ва ислом илмида вафотидан кейин янада ажойиб мерос“ қолдирди[2]..

Абу Саид ал-Ҳасан ибн Аби'л-Ҳасан Ясор ал-Басрий
أبو سعيد الحسن بن أبي الحسن يسار البصري
Таваллуди 642
Басра
Вафоти 728
Фуқаролиги мусулмон

Ўзининг қаттиққўллиги ва „таслим бўлиш“ (зуҳд) тарафдорилиги билан ҳурматга сазовор бўлган Ҳасан Умавийлар халифалигининг илк даврида дунёвийлик ва моддиятпарастликка қарши тарғиб қилган, жўшқин ваъзлари билан „замондошларида чуқур таассурот қолдирган“[3]. Саҳоба[3] бир қанча кўзга кўринган саҳобалари билан яқин муносабатлари унинг ислом илмлари устози ва олими сифатидаги мавқеини янада мустаҳкамлади[3]. У зўр бўлган деб айтиладиган махсус фанлар қаторига Қур’он тафсири (тафсир)[2] киради, шу сабабли унинг номи мумтоз ва ўрта асрлардаги муқаддас битикнинг тафсирларида[2], шунингдек, илоҳиёт ва тасаввуфда „номи доимо учрайди“[2][4]. Буларнинг охиргисига келсак, шуни таъкидлаш керакки, Ҳасан сўфийлик ривожида ғоят муҳим шахс бўлиб қолди[4] унинг номи „Муҳаммадга қайтиб борадиган кўплаб тасаввуфий силсилаларда (устозлар ва уларнинг шогирдлари занжирларида)“ учрайди. ИХ асрдан бошлаб сунний тасаввуф олимларининг ёзувлари[3]. Бир аллома таъбири билан айтганда, Ҳасан илк тасаввуфнинг „буюк патриархи“ ҳисобланади[5].

Олимлар таъкидлаганидек, Ҳасаннинг асл асарларидан жуда оз қисми сақланиб қолган, унинг турли мавзудаги ҳикмат ва ҳикматлари, асосан, кўплаб шогирдлари томонидан оғзаки ижод орқали етказилган[3]. Унинг машҳур ваъзларидан парчалар кейинги муаллифларнинг асарларида сақланиб қолган бўлса-да, унинг номи билан аталган ягона тўлиқ қўлёзмалар „Рисолат ал-қадар ила Абдулмалик“ (Абд ал-Маликка олдиндан тақдирчиларга қарши мактуб) каби апокрифик асарлардир[2]. ИХ ёки Х аср бошларига мансуб псевдопиграфик матн[2] ва Умар ИИ га (ваф. 720 йил) йўлланган „аскет ва боғловчи характердаги“ бошқа хат[2] ҳам худди шундай сохта деб ҳисобланади[2].

Анъанага кўра, Ҳасан барча сунний мазҳаблар томонидан атоқли шахс сифатида эътироф этилган[3] ва

Абу Толиб ал-Маккий каби муҳим сунний мутафаккирларнинг кейинги асарларида кўпинча илк ислом жамоатчилигининг ҳурматли кишиларидан бири сифатида қайд этилган. (ваф. 996),[6] Абу Нуʻайм (ваф. 1038),[7] Али Ҳужвирий (ваф. 1077),[8] Ибн ал-Жавзий (ваф. 1201),[9] ва Нишопурлик Аттор (ваф. 1221)[3][10]. Абу Толиб ал-Маккий Басрон сунний тасаввуфининг энг муҳим асари бўлган машҳур "Ҳут ал-Ҳулуб " асарида Ҳасан ҳақида шундай дейди: "Биз вакиллик қилаётган бу таълимотда Ҳасан бизнинг имомимиздир. Биз унинг изидан юрамиз ва Унинг йўлларидан ва Унинг чироқларидан келиб чиқамиз " Натбаъу ва мин Мишкониҳи Настаий.[3]

Ҳаёти

Ҳасан 642 йилда Мадинада туғилган[3]. Унинг онаси Хайра Муҳаммад пайғамбарнинг хотинларидан бири Умму Саламанинг (ваф. 683) чўриси бўлган, отаси Пероз эса асли Ироқ жанубидан бўлган форс қули бўлган[11][12]. Анъанага кўра, Ҳасан Сиффин жангидан кейин оиласи Басрага кўчиб ўтишидан олдин, ҳаётининг катта қисмини Мадинада ўсган[3]. Айрим олимларнинг фикрига кўра, „биринчи навбатда Мадина билан бўлган алоқаси ва у ерда Муҳаммаднинг кўплаб таниқли саҳобалари ва хотинлари билан танишиши [Ҳасаннинг] мусулмон диний ва тарихий насабномасида обрўли шахс сифатидаги аҳамиятини оширган“[3].

Бизгача етиб келган турли таржимаи ҳолларда Ҳасанни бир пайтлар Умму Салама эмизганлиги[3] ва онаси уни туғилгандан кейин халифа Умарнинг (ваф. 644) ҳузурига олиб борганлиги, у киши Ҳасанга дуо билан дуо қилганликлари ҳақида ҳикоя қилади: „Эй Аллоҳим. ! Илтимос, уни имонда доно ва ҳамма одамларга суюкли қилгин“[3] У ўсиб улғайган сари, Ҳасан Муҳаммаднинг ўрнакларига муросасиз содиқлиги билан кўпчиликнинг ҳайратига туша бошлади[3]. Ҳасан ҳаётига оид турли дастлабки манбаларда у бу даврда Али (ваф. 661) оёқларида тез-тез сабоқ олгани, айтилишича, Ҳасан ҳали „ўсмирлик чоғида“ сабоқ берган[13]. Абдалнинг метафизик ғояси борлигига далил сифатида — қирқта асосий авлиёлар, уларнинг сони, анъанавий сунний тасаввуфий эътиқодига кўра, қиёмат кунига қадар доимий бўлиб қолади, ҳар бир қирқ гуруҳ ер юзида вафот этганидан кейин бошқаси билан алмаштирилади. — ўша даврда кенг тарқалган эди[14] Ҳасаннинг баъзи замондошлари уни ҳақиқатан ҳам ўша даврнинг абдалларидан бири деб таърифлаганликлари ҳақида ривоятлар мавжуд[15].

Ҳасан ёшлигида Шарқий Эрондаги босқинчилик юришларида қатнашган (тахминан 663 йил) ва заргарлик савдоси билан шуғулланган[3], соф зоҳид ва олим учун тижорат ва ҳарбий ҳаётни тарк этган[3]. Айнан мана шу кейинги даврда у Ироқдаги валийларнинг сиёсатини очиқдан-очиқ танқид қила бошлади, ҳатто ҳукуматни шу даражада қўзғатдики, Ҳасаннинг ғазаби Ҳасан раҳимаҳуллоҳнинг ғазабига учраган Ҳажж̲аж даврида ҳаёти хавфсизлиги учун қочишга мажбур бўлди. Ҳажж̲ажнинг 705-йилда Воситга асос солганини очиқдан-очиқ қоралагани туфайли уйғонган эди[3] Ҳасаннинг бу даврдаги энг яқин ҳамроҳларидан бири унинг сафдоши, аскет ва тасаввуфчи Фарқад ас-Сабохи (ваф. 729) бўлиб, исломни қабул қилган насроний арман эди[16]. Ҳасан ас-Сабохий ва Робия Басрий (вафоти 801) каби арбоблар билан биргаликда бойларнинг бойлик тўплашини очиқчасига қоралай бошлади; ва шахсан ўзи бойликни шу даражада менсиганки, ҳатто „бойлиги билан машҳур бўлган қизининг қўлига совчини ҳам фақат бойлиги туфайли рад этгани“ айтилади[3]. Қолаверса, айни шу даврда Ҳасан тасаввуфда кўплаб шогирдлар олгани айтилади[4], масалан, Ҳабиб ал-Ажамий (вафоти ВИИИ аср), уларнинг Ҳасан билан алоқалари турли хагиографияларда қайд этилган[16]. Ҳасан 728 йили Басрада саксон олти ёшда вафот этди[3]. Ўрта асрлар анъаначиси Қушайрий (ваф. 1074) келтирган анъанага кўра, "ал-Ҳасан ал-Басрий вафот этган кечада… [маҳаллий одам] тушида жаннат эшиклари очилганини ва фарёдчини кўрди. „Албатта, ал-Ҳасан ал-Басрий Ундан рози бўлган Аллоҳ таоло ҳузурига келяпти“, деб эълон қилди"[17]

Яна қаранг

Бир олим тушунтирганидек, Ҳасан рисолатининг моҳияти „ўзга дунёвийлик, ўзини тутмаслик, фақирлик ва Аллоҳдан тақво қўрқишдан иборат бўлган, гарчи у Аллоҳ таолонинг илми ва муҳаббати ҳақида гапирган бўлса-да, уни дунёга муҳаббат ва илм билан қарама-қарши қўйган“[18].

Тасаввуф

Ҳасаннинг тасаввуфга оид бирорта тўлиқ асарлари сақланиб қолмаган бўлса-да, у „бир неча авлод талабаларига ҳам диний илмлар, ҳам яқинда сўфийлик деб номланадиган илмларни ўргатгани“ эътироф этилади[5]. Шундай экан, у Ғарб олимлари томонидан ҳам сўфийликнинг „буюк патриархи“[5], ҳам „мусулмон тасаввуфининг патриархи“[19] деб аталган. Дарҳақиқат, Ҳасан ҳеч қачон бу мавзуда тўлиқ асар ёзмаган бўлиши мумкин, чунки унинг бошқа фанлардаги асарлари ҳам сақланиб қолмаган; балки, олимлар таъкидлаганидек, эҳтимолдан ҳам кўпроқ нарса шундаки, у ўз таълимотини оғзаки равишда етказган[4]. Унинг кейинги исломий асарларда бизгача етиб келган ваъзларидан парчалардан маълум бўладики, Ҳасан тасаввуфининг бирламчи жиҳатларидан бири унинг зоҳидлик ва ўзга дунёвийликни кучли қўллаб-қувватлаганлигидир[4]. Бу хусусият унинг энг машҳур эпиграммаларида таъкидланган, масалан: „Бу дунёда гўё бу ерга қадам қўймагандек, нариги дунёда эса уни тарк этмагандек бўл“[18]. Унинг ҳамма жойда кенг тарқалган яна бир гапи: „Худони таниган Уни севади, дунёни билган ундан ўзини тияди“[20] бўлиб, бир олимнинг фикрича, ўша пайтда Басрадаги „тасаввуфнинг ўта қуинтессенси“ни ифодалайди[20].. Ҳасан ўзининг яна бир машҳур иборасида шундай деган: „(Ватанчи) кўрган одам ўзини касалман деб ўйлайди, лекин бу халқни ҳеч бир касаллик юқмаган. Ёки, агар хоҳласанг, улар эзиладилар: охират зикри кўпчиликни мағлуб қилади“[20], бир олимнинг фикрига кўра, „бу ҳолда туриб кейинги ҳаётни аниқ кўриш имкониятини эслатиб ўтади ва бунинг абадий изини тасвирлайди. олдиндан татиб кўринг.“[20] Олимлар таъкидлаганидек, Ҳасан ўзини улардан бири деб билишига қарамай, „бундай кўрувчилар“ ҳақида холис гапирган[20]. Бир олимнинг сўзларига кўра, Ҳасаннинг машҳур тасаввуфий товламалари кўп асрлар ўтгандан кейин ҳам „ форс, турк ва пушту тасаввуфий мисраларида акс-садосини сақлаб келмоқда“[19].

Ҳасан сўфийлар тарихида „ажойиб воситачи“ сифатида таърифланган[20], чунки "у ҳаворийлар даврида [ саҳаба асрида ] улғайган бўлса-да,[20] илк исломда тасаввуфий тананинг табиати бор эди. „86 ёшида ўлимига қадар“[20] ўзгарди, шу пайтгача „ислом тасаввуфчилари алоҳида табақага айланди“[20]. Анъанавий сунний тасаввуф асарларига кўра, Ҳасан ўзининг ички билимларининг кўп қисмини Алидан ўрганган, шунинг учун ҳам „кўпгина сўфийлик тариқатлари ўзларининг руҳий насл-насабини Ҳасан орқали Алига ва шунинг учун Пайғамбарга боғлайдилар“[20].

Тақвоси

Ҳасан Аллоҳни зикр қилишда мунчоқлардан (арабча мисбаҳа ; форсча, туркча ва урдуча: тасбīҳ) фойдаланишни тарғиб қилгани айтилади[21]. Ас-Суютий (ваф. 1505) ривоят қиладиларки, Ҳасан мунчоқлардан фойдаланиш ҳақида шундай деган: „Йўлнинг бошида қўллаган нарсамизни охирида қолдиришни истамаймиз. Мен Аллоҳни қалбим, қўлим ва тилим билан зикр қилишни яхши кўраман“[22] Бу ҳақда ас-Суютий шундай фикр билдирган: "Бўлмаса, қандай бўлсинки, зикрлар Аллоҳ таолони эслатиб турса-ю, одам зикрни камдан-кам кўради, магар Аллоҳни зикр қилади, бу унинг энг катта фойдаларидандир. "[21] Ҳасан каби илк ўқитувчиларнинг мисоли натижасида, сунний ва шиа исломида намозлардан фойдаланиш жуда кенг тарқалган; Бироқ, бу амалиёт кўпинча салафийлик ва ваҳҳобийлик тарафдорлари томонидан диндаги бид’ат бид’ати эканлиги сабабли қаршилик кўрсатади.

У билан боғлиқ далиллар

Ислом оламида Ҳасан Басрий билан боғлиқ кўплаб кенг тарқалган ҳикоялар ва ибратли ривоятлар мавжуд[3]. Улардан энг машҳурларидан бири унинг динига қайтиши ҳақидаги ҳикоя бўлиб, унда „буюк зоҳид ўзининг катталар ҳаётини муваффақиятли заргарлик савдоси сифатида бошлаганлиги ҳақида ҳикоя қилади“[23]. Ҳагиографик олим Жон Ренард бу ҳикояни қуйидагича умумлаштиради: „Бир куни Ҳасан Византия императорининг саройига ташриф буюрди ва вазир уни саҳрога саёҳатга таклиф қилди. Ҳасан ўша ерда ҳашаматли чодирни кўрди, унга бирин-кетин катта қўшин, тўрт юзта олимлар, оқсоқоллар ва тўрт юз нафар гўзал чўрилар келишди. Вазирнинг тушунтиришича, императорнинг чиройли ёш ўғли касалликдан вафот этганидан кейин ҳар йили Византия фуқаролари ўлган шаҳзодани ҳурмат қилиш учун келишган. Бу барча тоифадаги қирол фуқаролари кириб-чиқиб кетгандан сўнг, император ва унинг бош вазири чодирга кириб, ўз навбатида марҳум болага на кучлари, на билимлари, на доноликлари ва на бойликлари ҳақида қайғуришларини тушунтирдилар. Унинг умидли умрини узайтириш учун на гўзаллик, на ҳокимият етарли эди. Бу ҳайратланарли манзара Ҳасанни ўз ўлимини доимо ёдда тутиш зарурлигига ишонтирди ва у гуллаб-яшнаган тадбиркордан дунёдан воз кечувчи зоҳиднинг ҳақиқий архетипига айланди“[24]

Ҳасан Басрийнинг Муҳаммад с.а.в билан муносабати

Манбаларда Ҳасан Басрийни Муҳаммад с.а.в (пайғамбар) билан гўдаклигида учрашгани ёзилган[25]. Анъанага кўра, „Умму Саламанинг уйига чақалоқ борлигида ташриф буюрган“ Муҳаммад „кичкина Ҳасан учун дуо қилди ва яна дуо қилди“[25]. Яна бир марта Ҳасан Басрий Муҳаммад алайҳиссаломнинг кўзасидан сув ичганлиги айтилади[25]. Пайғамбар Ҳасаннинг сувни ичганини билгач, „бола ундан ичган сувга мутаносиб равишда илм олишини эълон қилган“, дейилади[25].

Ҳасан Басрийнинг хислатлари

Турли тарихий манбаларда айтилишича, Ҳасан ўзининг келишган қиёфаси билан замондошлари томонидан ҳайратга тушган[26]. Шу муносабат билан Ибн Қаййим ал-Жавзийя (ваф. 1350) қадимий ривоятни ривоят қилади, унда шундай дейилади: "Бир гуруҳ аёллар ҳайит куни ташқарига чиқиб, одамларга қараб юришди. Улардан: „Бугун сиз кўрган энг чиройли одам ким?“ деб сўрашди. Улар: „Қора салла ўраган домла“, деб жавоб беришди. Улар ал-Ҳасан ал-Басрийни назарда тутганлар"[26] Унинг шахсиятига келсак, ривоят қилинадики, Ҳасан тез-тез йиғлаб юрар, атрофидагилар уни „гуноҳларига ачиниб тўккан кўз ёшлари билан“ таниб қолишган[24]. Анъаналардан бирида айтилишича, у бир куни томида намоз ўқиётганда шунчалик йиғлаганки, унинг кўз ёшлари „сув тозами ёки йўқлигини сўраган ўткинчидан пастга оқиб туша бошлаган“[24]. Ҳасан шу заҳоти пастдаги одамни чақириб, унга: „Йўқ, чунки булар гуноҳкорнинг кўз ёшлари эди“, деди[27]. Шундай қилиб, „у ўткинчига дарҳол ювинишни маслаҳат берди“[27]. Қушайрий ҳам худди шундай тарзда Ҳасан ҳақида шундай дейди: „Ал-Ҳасан ал-Басрийни эндигина даҳшатли фожиага дучор бўлди, деб ўйламаса, ҳеч қачон кўрмайди“[28]. Бу урф-одатларга келсак, бир олимнинг таъкидлашича, Ҳасан „барча динларнинг зоҳидларига хос бўлган қайғу ва қўрқувга чуқур сингиб кетган“[19].

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ Фре, Ричард Нелсон. Тҳе Cамбридге Ҳисторй оф Иран (эн). Cамбридге Университй Пресс, 1975-06-26 — 449-бет. ИСБН 9780521200936. „wас борн ин Медина ин 21/642“ 
  2. ↑ 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 Моурад, Сулеиман А., „ал-Ḥасан ал-Баṣрī“, ин: Энcйcлопаэдиа оф Ислам, ТҲРЕЭ, Эдитед бй: Кате Флеэт, Гудрун Крäмер, Денис Матринге, Жоҳн Наwас, Эверетт Роwсон.
  3. ↑ 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 3,13 3,14 3,15 3,16 3,17 3,18 3,19 Риттер, Ҳ., „Ḥасан ал-Баṣрī“, ин: Энcйcлопаэдиа оф Ислам, Сеcонд Эдитион, Эдитед бй: П. Беарман, Тҳ. Бианқуис, C.Э. Босwортҳ, Э. ван Донзел, W.П. Ҳеинричс. Брилл Онлине.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 С. Ҳ. Наср, Тҳе Гарден оф Трутҳ: Тҳе Висион анд Промисе оф Суфисм, Ислам’с Мйстиcал Традитион (Сан Франcисcо: ҲарперОне, 2008), пп. 168-169
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 С. Ҳ. Наср, Тҳе Гарден оф Трутҳ: Тҳе Висион анд Промисе оф Суфисм, Ислам’с Мйстиcал Традитион (Сан Франcисcо: ҲарперОне, 2008), п. 168
  6. ↑ Абū Ṭāлиб ал-Маккī, Ḳūт ал-ḳулūб, Cаиро 1310, пассим
  7. ↑ Абū Нуʿайм ал-Иṣфаҳāнī, Ḥилят ал-аwлийāʾ wа-ṭабақāт ал-аṣфийāʾ (Беирут 1967-8), 2:131-61
  8. ↑ Ḥуд̲ж̲wīрī, Кас̲ҳ̲ф ал-маḥд̲ж̲ūб, тр. Р. А. Ничолсон, ГМС хвии, 86 ф.
  9. ↑ Ибн ал-Жаwзī, Адаб ал-шайкҳ ал-Ḥасан б. Абī л-Ḥасан ал-Баṣрī, эд. Сулаймāн М. ал-Ḥараш, Риядҳ 1993
  10. ↑ ал-ʿАṭṭāр, Тадҳкират ал-аwлийāʾ, эд. Рейнолд А. Ничолсон (Лондон 1905-7), 1:24-34
  11. ↑ Тҳе Cамбридге ҳисторй оф Иран., Репр. Фре: , Лондон: Cамбридге У.П., 1975 — 449-бет. ИСБН 978-0-521-20093-6. „Тҳе фоундер оф тҳе Басра счоол оф Суфисм, wҳич ис ицелф тҳе соурcе фор алл латер Суфи счоолс, ис тҳе cелебратед Ҳасан ал-Басри, wҳо wас борн ин Медина ин 21/642, тҳе сон оф а Персиан славе, анд wҳо диэд афтер а лонг анд фруитфул лифе ин Басра ин 110/728.“ 
  12. ↑ Доннер, Ф.М. (1988). "БАСРА". Энcйcлопаэдиа Ираниcа, Вол. ИИИ, Фасc. 8. 851–855 б. ҳттп://www.ираниcаонлине.орг/артиcлес/басра. "Соме оф тҳесе cултурал фигурес wере оф Ираниан десcент, инcлудинг тҳе эарлй парагон оф пиэтй Ḥасан ал-Баṣрī; Себаwайҳ, оне оф тҳе фоундерс оф тҳе студй оф Арабиc граммар; тҳе фамед поэц Баššāр б. Борд анд Абū Ноwāс; тҳе Муʿтазилите тҳеологиан ʿАмр б. ʿОбайд; тҳе эарлй Арабиc просе стйлист Эбн ал-Моқаффаʿ; анд пробаблй соме оф тҳе аутҳорс оф тҳе нотед энcйcлопедиа оф тҳе Эḵwāн ал-Ṣафāʾ." 
  13. ↑ Мартин Лингс (Абу Бакр Сираж ад-Дин), Wҳат ис Суфисм? (Лаҳоре: Суҳаил Аcадемй, 1975), п. 104
  14. ↑ Сеэ, фор эхампле, Аҳмад ибн Ҳанбал, Муснад 1:112: "Тҳе пеопле оф Сйриа wере ментионед ин фронт оф `Али ибн Аби Талиб wҳиле ҳе wас ин Ирақ, анд тҳей саид: „Cурсе тҳем, О Cоммандер оф тҳе Белиэверс.“ Ҳе реплиэд: „Но, И ҳеард тҳе Мессенгер оф Аллаҳ сай: Тҳе Субститутес (ал-абдал) аре ин Сйриа анд тҳей аре фортй мен, эверй тиме оне оф тҳем диэс, Аллаҳ субститутес анотҳер ин ҳис плаcе. Бй меанс оф тҳем Аллаҳ брингс доwн тҳе раин, гивес (Муслимс) виcторй овер тҳеир энемиэс, анд аверц пунишмент фром тҳе пеопле оф Сйриа.“
  15. ↑ Сеэ, фор эхампле, ал-Табарани, ал-Аwсат: „Wе до нот доубт тҳат ал-Ҳасан ис оне оф тҳем.“ (нарратед бй Қатāда)
  16. ↑ 16,0 16,1 Ҳисториcал диcтионарй оф Суфисм Бй Жоҳн Ренард, п. 87
  17. ↑ Қушайри, Рисала, транс. А. Кнйш (Реадинг, Гарнет Публишерс: 2007), п. 397
  18. ↑ 18,0 18,1 С. Ҳ. Наср, Тҳе Гарден оф Трутҳ: Тҳе Висион анд Промисе оф Суфисм, Ислам’с Мйстиcал Традитион (Сан Франcисcо: ҲарперОне, 2008), п. 169
  19. ↑ 19,0 19,1 19,2 Аннемариэ Счиммел, Мйстиcал Дименсионс оф Ислам (Чапел Ҳилл: Университй оф Нортҳ Cаролина Пресс, 1975), п. 30
  20. ↑ 20,00 20,01 20,02 20,03 20,04 20,05 20,06 20,07 20,08 20,09 Мартин Лингс (Абу Бакр Сираж ад-Дин), Wҳат ис Суфисм? (Лаҳоре: Суҳаил Аcадемй, 1975), п. 104
  21. ↑ 21,0 21,1 Ал-Суюти, ал-Ҳаwи ли ал-Фатаwа
  22. ↑ Ал-Суюти, ал-Ҳаwи ли ал-Фатаwа.
  23. ↑ Жоҳн Ренард, Фриэнд оф Год: Исламиc Имагес оф Пиэтй, Cоммитмент, анд Сервантҳоод (Беркелей: Университй оф Cалифорниа Пресс, 2008), п. 46
  24. ↑ 24,0 24,1 24,2 Жоҳн Ренард, Фриэнд оф Год: Исламиc Имагес оф Пиэтй, Cоммитмент, анд Сервантҳоод (Беркелей: Университй оф Cалифорниа Пресс, 2008), п. 47
  25. ↑ 25,0 25,1 25,2 25,3 Жоҳн Ренард, Фриэнд оф Год: Исламиc Имагес оф Пиэтй, Cоммитмент, анд Сервантҳоод (Беркелей: Университй оф Cалифорниа Пресс, 2008), п. 26
  26. ↑ 26,0 26,1 Ибн ал-Қаййим, Раwда ал-Муҳиббин wа Нузҳа ал-Муштақин, п. 225
  27. ↑ 27,0 27,1 Жоҳн Ренард, Фриэнд оф Год: Исламиc Имагес оф Пиэтй, Cоммитмент, анд Сервантҳоод (Беркелей: Университй оф Cалифорниа Пресс, 2008), п. 47; сеэ соурcе ин нотес, wитҳ п. 286
  28. ↑ Қушайри, Рисала, транс. А. Кнйш (Реадинг, Гарнет Публишерс: 2007), п. 157

Асосий манбалар

  • Ибн ал-Муртадо, табодат ал-Муътазила, таҳр. Сусанна Уилзер (Инжил. Исл. 21), 18-в.
  • Ибн Ҳутайба, ʿ Уюн ал-ак̲ҳ̲бар, Қоҳира 1925-йил, индекс
  • Ибн К̲ҳ̲алликон, №. 155
  • С̲ҳ̲аҳрастоний, ал-Милол ва л-ниҳол, таҳрир. Куретон, 32
  • Абу Толиб ал-Маккий, Хут ал-Хулуб, Қоҳира 1310, Пассим
  • Абу Нуайм, Хилят ал-авлийў, Қоҳира 1932-8, пассим
  • Ḥуд̲ж̲wīрī, Кас̲ҳ̲ф ал-маḥж̲ūб, тр. РА Николсон, ГМС хвии, 86 ф.
  • Фарид ал-Дин ʿАтҳор, Т ад̲ҳ̲кират ал-авлиёʾ, таҳр. Николсон, и, 24 фф.
  • Ибн ал-Жавзий, Адаб Ҳасан ал-Басрий, Қоҳира 1931-йил
  • Ак̲ҳ̲бāр Ҳасан ал-Басрий, мс. Ẓāҳирийя, Дамашқ, қаранг. Фиҳрис (Таʾрīк̲ҳ̲), 306 (кўринмас)
  • Жāḥиẓ, ал-Баян ва л-табйин, Қоҳира 1949, индекс
  • Жамҳарат расаъил ал-'Араб, таҳрир. Аҳмад Заки сафват, Қоҳира 1937, и, 378-89.

Иккиламчи манбалар

  • Л. Массигнон, Эссаи сур лес оригинес ду лехиқуэ течниқуэ де ла мйстиқуэ мусулмане, Париж 1922, 152-75
  • ҲҲ Счаэдер, „Ҳасан ал-Басри“, Исл ., хив (1925), 42 фф.
  • Ҳ. Риттер, „Студиэн зур Гесчичте дер исламисчен Фрŏммигкеит, и, Ҳасан ал-Басри“, Исл ., ххи (1933), 1-83
  • Ж. Оберманн, Исломнинг илк давридаги сиёсий назария, Америка Шарқ жамияти нашрлари, Оффпринт серияси №. 6, 1935-йил
  • Ж. Ренард, Худонинг Дўстлари: Исломий тақво, садоқат ва бандалик тасвирлари, Беркелей 2008, индекс

Ҳаволалар

Викииқтибосда Ҳасан ал-Басрийга тегишли иқтибослар мавжуд. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Hasan_al-Basriy" dan olindi