Hasan ibn al-Hofiz sahifasining manbasini koʻrish

{{Dindor biografiyasi bilgiqutisi
| religion           = [[Islom]]
| name               = Hasan ibn al-Hofiz
| death_date         = 1135
| father             = Al-Hofiz
| known_for          = [[Fotimiylar xalifaligi]] [[vazir]]i (1134–1135)
}}
'''Hasan ibn al-Hofiz''' – oʻn birinchi [[Fotimiylar xalifaligi|Fotimiy]] [[xalifa]]si va Hofizi ismoilizm [[Imom|imomi]] al-Hofizning kenja oʻgʻli. 1134-yil 19-iyuldan 1135-yil mart oyi vafotiga qadar [[Fotimiylar xalifaligi]] [[Fotimiylar xalifaligining vazirlar roʻyxati|vaziri]] va merosxoʻri boʻlgan. Hasan hokimiyat tepasiga oʻz otasiga qarshi isyon koʻtarib kelgan va goʻyo [[Ahl as-Sunna val-Jamoa|sunniylikni]] qoʻllab-quvvatlaganday boʻlgan. U oʻzining shafqatsizligi va koʻplab qatagʻonlik ishlarilarni amalga oshirganligi bilan boshqa xalifalardan ajralib turgan. Natijada uni hokimiyatdan agʻdarish maqsadida qoʻzgʻolon koʻtarilgan va ushbu qoʻzgʻolondan koʻzlangan maqsad toʻliq amalga oshirilgan. Hasan al-Hofiz tomonidan zaharlangan va uning oʻrniga Bahrom al-Armaniy kelgan.

== Hayoti ==

=== Kelib chiqishi ===
Hasan ibn al-Hofiz Fotimiylar xalifasi al-Hofizning ({{Hukmronlik|1132|1149}}) kenja oʻgʻli boʻlgan{{Sfn|Halm|2014}}{{Sfn|Brett|2017}}. Al-Hofiz hokimiyat tepasiga boshqa xalifalar singari otasining vafotidan keyin emas, balki al-Amirga qarshi toʻntarish oʻtkazib kelgan. Natijada bu narsa [[ismoiliylar]] oʻrtasida ixtilofga sabab boʻlgan va ularning Hofiziy va Tayyibiy toifalariga boʻlinib ketishiga sabab boʻlgan{{Sfn|Brett|2017}}{{Sfn|Daftary|2007}}.

1134-yilda vorislikni mustahkamlash maqsadida al-Hofiz oʻzining toʻngʻich oʻgʻli [[Sulaymon ibn al-Hofiz|Sulaymon ibn al-Hofizni]] merosxoʻr ({{Transl|ar|vali ahd al-muslimin}}) va [[Fotimiylar xalifaligining vazirlar roʻyxati|vazir]] qilib tayinlagan. Bu esa xalifalik tarixida birinchi marotaba Fotimiy shahzodasi va hatto valiahd shahzodaning vazirlikka tayinlanishi edi{{Sfn|Daftary|2007}}{{Sfn|Brett|2017}}. Vazir lavozimiga tayinlangan Sulaymon oradan atigi ikki oy oʻtib vafot etgan{{Sfn|Halm|2014}}. Sulaymonning ukasi Haydara ibn al-Hofiz esa darhol voris va xalifalik vaziri etib tayinlangan. Haydaraning merosxoʻr etib tayinlanishi Hasanning hasadini uygʻotgan va unga qarshi fitna koʻtargan. Biroq fitna muvaffaqiyatsizlik bilan yakunlangan{{Sfn|Daftary|2007}}{{Sfn|Brett|2017}}{{Sfn|Halm|2014}}.

=== Qoʻzgʻolon va vazirlik ===
Hasan ibn al-Hofiz [[Armanlar|armanlardan]] yollangan {{Transl|ar|Juyushiyya}} boʻlinmasi, al-Hofiz va Haydara esa afrikalik qora tanli {{Transl|ar|Rayhaniyya}} boʻlinmasi tomonidan qoʻllab-quvvatlangan{{Sfn|Halm|2014}}{{Sfn|Brett|2017}}. Hasan va uning izdoshlari [[Ahl as-Sunna val-Jamoa|sunniylikni]] qoʻllab-quvvatlagani va ismoiliy daʼvatchilariga hujum qilgan{{Sfn|Halm|2014}}. 1134-yil 28-iyun kuni {{Transl|ar|Juyushiyya}} {{Transl|ar|Rayhaniyya}}ni magʻlub etib, Haydarani xalifalik saroyiga qochib ketishga majbur qilishgan. Bunday vaziyatga duch kelgan al-Hofiz 19-iyul kuni Hasanni vazir va merosxoʻr etib tayinlagan. Tarixchi Michael Brettning taʼkidlashicha, al-Hofiz oʻgʻlini oʻziga qarama-qarshi qilib qoʻygan{{Sfn|Daftary|2007}}{{Sfn|Halm|2014}}{{Sfn|Brett|2017}}.

Oʻz mavqeini taʼminlash maqsadida Hasan „{{Transl|ar|Sibyan al-zarad}}“ xususiy boʻlinmasini tuzgan va shu orqali elitani qoʻrqitishga uringan{{Sfn|Magued|1971}}{{Sfn|Güner|1997}}. Al-Hofiz oʻgʻlini taxtdan agʻdarish maqsadida Yuqori Misrdagi Qora Afrika garnizonini qoʻzgʻatgan, ammo Hasanning odamlari yana ularning ustidan gʻalaba qozongan{{Sfn|Halm|2014}}. Natijada Hasanning zolimona hukmronligi uning taxtdan qulashiga sabab boʻlgan. U dushmanlariga shafqatsiz munosabatda boʻlgan, xalifalikning koʻplab taniqli kishilarini qatl etgan va ularning mol-mulkini musodara qilgan{{Sfn|Brett|2017}}{{Sfn|Halm|2014}}. Bir qancha manbalarga koʻra, Hasanning hukmronligi tufayli yuzaga kelgan gʻalayonlarda 15 mingga yaqin odam halok boʻlgan{{Sfn|Güner|1997}}.

=== Hokimiyatdan qulashi va oʻlimi ===
Bir necha yuqori martabali qoʻmondonlarning oʻldirilishidan soʻng, qoʻshin 1135-yil mart oyida qoʻzgʻolon koʻtargan. Hasan xalifa saroyiga qochib ketgan, biroq al-Hofiz uni qamoqqa olgan. Keyin qoʻshin saroy oldidagi maydonga yigʻilib, uning qatl etilishini talab qilgan. Aks holda ular saroyga oʻt qoʻyish bilan tahdid qilishgan. Al-Hofiz Gʻarbiyya viloyati (Gʻarbiy Nil deltasi) gubernatori Bahram al-Armaniyni yordamga chaqirgan. Biroq Bahrom saroyga yetib borishga ulgurmasidanoq xalifalik askarlarining talabiga boʻysungan va yahudiy tabibiga Hasanni zaharlashni buyurgan. Askarlardan biri jasadni tekshirishni taklif qilmagunicha, qoʻshin tarqalmagan. Har ehtimolga qarshi, ketishlaridan oldin unga pichoq bilan bir necha marotaba zarba berilgan{{Sfn|Daftary|2007}}{{Sfn|Brett|2017}}{{Sfn|Halm|2014}}.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Adabiyotlar ==

* {{Kitob manbasi |last=Brett |first=Michael |title=The Fatimid Empire |series=The Edinburgh History of the Islamic Empires |publisher=Edinburgh University Press |location=Edinburgh |year=2017 |isbn=978-0-7486-4076-8}}
{{Start box}}
{{s-bef|before=[[Haydara ibn al-Hofiz]]}}
{{S-ttl
| title = [[Fotimiylar xalifaligi]] [[vazir]]i
| years = 1134–1135
}}
{{s-aft|after=[[Bahrom al-Armaniy]]}}
{{S-end}}

[[Turkum:Fotimiy xalifalari oʻgʻillari]]
[[Turkum:1135-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:Tugʻilgan yili nomaʼlum boʻlgan kishilar]]
[[Turkum:1134-yilda tugʻilganlar]]