Haydash simulyatori sahifasining manbasini koʻrish

[[File:SIMUVEG.JPG|thumb|right|300px|[[Ispaniya]]ning [[Valensiya universitet]]i tomonidan ishlab chiqilgan avtomobil haydash simulyatori. Haydovchilarni, yoʻllarni, transport vositasi ichidagi axborot tizimi qurilmalarini va boshqa sohalarni baholashda ishlatiladi.]]

[[File:Drive Square Driving Simulator Example Images.jpg|thumb|right|300px|Haqiqiy mashina va [[virtual reallik]] koʻzoynagi asosida himoyaviy haydash uchun Drive Square tominidan ishlab chiqilgan transport ichidagi koʻchma simulyator (2017-yil)]]

'''Haydash simulyatorlari''' – koʻngilxushliklar uchun, shuningdek, taʼlim muassasalarida va xususiy biznes tashkilotlarida oʻqitiladigan haydovchilik kurslarini oʻqitishda qoʻllanadi. Shuningdek, ular inson omili va tibbiy tadqiqotlar sohasidagi tadqiqot maqsadlarida, haydovchilarning xatti-harakati, eʼtiborini nazorat qilish va avtomobil sanoatida yangi transport vositalarini yoki haydovchilarga yordam berishning yangi ilgʻor tizimlarini loyihalash va baholash uchun ishlatiladi.

== Mashgʻulot ==
Haydovchilarni tayyorlash uchun haydovchilik simulyatorlaridan tobora koʻproq foydalanilmoqda. Avtomobillar, yuk mashinalari, avtobuslar va boshqalar uchun turli versiyalari mavjud.


=== Foydalanilishi ===
* Tajribasiz haydovchilarni oʻqitish va sinovdan oʻtkazish
* Professional haydovchilarni tayyorlash va sinovdan oʻtkazish
* Murakkab haydash sharoitlarida boshqarishni oʻqitish
* Buzilishlarning haydovchi harakatiga taʼsirini tekshirish
* Haydovchi xatti-harakatlarini tahlil qilish
* Yoshi katta haydovchilarning haydashga boʻlgan layoqatini baholash
* Avtomobillardagi kelajak texnologiyalarini haydovchilar yoki yoʻlovchilarda sinovdan oʻtkazish (inson-mashina interfeysi)
* Koʻngilxushlik va oʻyinlar

=== Turlari ===
'''Tez tibbiy yordam simulyatori''' – tez tibbiy yordam haydovchilarini transport vositalarini boshqarishning asosiy va ilgʻor koʻnikmalariga oʻrgatish va baholash, shuningdek, favqulodda vaziyatlarda qanday harakat qilish va boshqa favqulodda holatlar boʻyicha yordamchilar bilan oʻzaro munosabatda boʻlish uchun ishlatiladi.

'''Avtomobil simulyatori''' – tajribasiz haydovchilarni haydovchilik boʻyicha yoʻl sinovidan oʻtkazish, shuningdek, xavfni idrok etish va halokat xavfini kamaytirish uchun zarur boʻlgan barcha koʻnikmalarni oʻrgatish va sinab koʻrish uchun foydalaniladi.

'''Modulli-dizayn simulyatori''' – almashtiriladigan transport kabinalari, [[traktor]]lar, [[tirkamali yuk mashina]]lari, [[Dumper|samosvallar]] va boshqa qurilish vositalari, [[aeroport]]larda foydalaniladigan transport vositalari, favqulodda vaziyatlar va [[Politsiya avtomobili|politsiya]] taʼqib qilish mashinalari, avtobuslar, [[Metropoliten|metro poyezdlari]], yoʻlovchi transport vositalari va [[Koʻtarish krani|kranlar]] kabi ogʻir uskunalar sifatida foydalanish uchun sozlanishi mumkin.

'''Koʻp stansiyali haydash simulyatori''' – ushbu turdagi simulyator bitta oʻqituvchiga bir vaqtning oʻzida koʻproq haydovchilarni tayyorlash imkonini beradi, bu esa vaqtni tejaydi va xarajatlarni kamaytiradi. Bu tizimlar bir nechta haydash simulyatorlarini boshqarish uchun ulangan instruktor stansiyalari bilan jihozlangan.

'''Yuk mashinalari simulyatori''' – yangi va tajribali yuk mashinalari haydovchilarini asosiy boshqaruv manyovrlari, masalan, siljish va orqaga harakatlanishdan tortib, yoqilgʻi tejamkorligi, agʻdarilishlarning oldini olish kabi ilgʻor malakalargacha boʻlgan koʻnikmalarni oʻrgatish va baholash uchun ishlatiladi.

'''Avtobus simulyatori''' – [[avtobus]] haydovchilarini yoʻnalish bilan tanishtirish, xavfsiz boshqarish texnikasi, yoqilgʻi tejamkorligi texnikasi boʻyicha oʻqitish uchun ishlatiladi. U turli xil avtobus modellarida va har xil [[Transmissiya|uzatmalarda]] haydovchilarni oʻqitish uchun ishlatilishi mumkin.

'''Jismoniy simulyator''' – katta masshtabli simulyatorlardan [[Stewart platforma]]lari va [[xy jadval]]laridan foydalanadi. Ular haydovchini 6 oʻq boʻyicha harakatlantiradi, [[tezlanish]], toʻxtash va [[markazga intilma kuch]]larni simulyatsiya qiladi. Bu xuddi jismoniy parvoz simulyatorlariga oʻxshaydi.

== Oʻyin-kulgi ==
1980-yillarda gidravlik harakat simulyatorida [[arkada kabina]]laridan foydalanish arkada [[poyga o‘yinlar]]i uchun urfga aylandi<ref name="arcadeheroes">{{cite news |title=Sega's Wonderful Simulation Games Over The Years |url=https://arcadeheroes.com/2013/06/06/segas-wonderful-simulation-games-over-the-years/ |access-date=22 April 2021 |work=Arcade Heroes |date=6 June 2013}}</ref><ref name="Horowitz">{{cite book |last1=Horowitz |first1=Ken |title=The Sega Arcade Revolution: A History in 62 Games |date=6 July 2018 |publisher=[[McFarland & Company]] |isbn=978-1-4766-3196-7 |pages=96–9 |url=https://books.google.com/books?id=7qZhDwAAQBAJ&pg=PA96}}</ref>. Trend [[Sega]] kompaniyasining „taikan“ oʻyinlari bilan bogʻliq boʻlib, „taikan“ yapon tilida „tana hissi“ degan maʼnoni anglatadi<ref name="Horowitz"/>. „Taikan“ yoʻnalishi [[Yu Suzuki]]ning Sega (keyinchalik [[Sega AM2]] nomi bilan tanilgan) jamoasi [[Hang-On]] (1985-yil) oʻyinini ishlab chiqqanida boshlangan. Bu poyga video oʻyini boʻlib, unda oʻyinchi oʻyin ichidagi harakatlarni boshqarish uchun [[mototsikl]] nusxasiga oʻtiradi va uni harakatlantiradi<ref>{{cite news |title=The Disappearance of Yu Suzuki: Part 1 |url=http://www.1up.com/features/disappearance-suzuki-part-1?pager.offset=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160602020545/www.1up.com/features/disappearance-suzuki-part-1?pager.offset=1 |access-date=22 April 2021 |work=[[1Up.com]] |date=2010 |page=2 |url-status=dead |archive-date=2016-06-02}}</ref>. Suzukining Segadagi jamoasi [[Out Run]] (1986) kabi keyingi poyga oʻyinlari uchun gidravlik harakat simulyatori kabinalari bilan uni davom ettirdi. Oʻshandan beri Sega 2010-yillargacha arkada poyga oʻyinlari uchun harakat simulyatori kabinalarini ishlab chiqarishni davom ettirdi<ref name="arcadeheroes"/>.

1991-yilda [[Namco]] [[Mitsubishi]] bilan hamkorlikda ishlab chiqilgan ''Mitsubishi Driving Simulator'' arkada oʻyinini chiqardi. Bu haqiqiy haydashni modellashtirish uchun [[3D]] koʻpburchakli texnologiyasi va arkada kabinasidan foydalangan oʻquv haydash simulyatori. Jumladan, avtomobilni neytral yoki toʻxtash joyida boʻlishini taʼminlash, [[dvigatel]]ni ishga tushirish, mashinani uzatmaga qoʻyish, qoʻl tormozini qoʻyib yuborish va haydash kabilarni oʻz ichiga olgan. Oʻyinchi koʻrsatmalarga amal qilgan holda uchta yoʻnalishdan birini tanlashi mumkin; boshqa transport vositalari yoki piyodalar bilan toʻqnashuvdan qochish, [[svetofor]]ni kutish, [[tormoz]]lar aniq simulyatsiya qilinadi, avtomobil qoʻl tormozi qoʻllanilgunga qadar tormozdan oyogʻini olgandan keyin oldinga suriladi. ''Leisure Line'' jurnali 1991-yilda [[JAMMA]] koʻrgazmasida debyut qilganida uni „shou xiti“ deb hisobladi. Simulyator [[yapon]] haydovchilik maktablari tomonidan foydalanish uchun moʻljallangan boʻlib, narxi har biri uchun 150 000 [[Avstraliya dollari]] yoki 117 000 [[AQSH dollari]]ga (2023-yilda 273 000 dollarga teng boʻlgan) teng<ref>{{cite magazine |title=Japanese JAMMA Show |magazine=Leisure Line |date=November 1991 |page=5 |publisher=Leisure & Allied Industries |location=Australia |url=https://archive.org/details/Leisure_Line_1991-11_Leisure_Allied_Industries_AU/page/n4}}</ref>. Protsessor quvvatini rivojlantirish natijasida, uyda foydalanish uchun simulyatsiya qilingan poyga oʻyinlari deb nomlanuvchi realistik simulyatorlar paydo boʻlishiga olib keldi. Bu [[Papyrus Design Group]] kompaniyasining [[kompyuter]]lar uchun „[[IndyCar Racing]]“ (1993), „[[Grand Prix Legends]]“ (1998) va uy konsollari uchun Gran Turismo (1997) oʻyinlaridan boshlanadi. Baʼzida poyga oʻyini yoki haydash simulyatori boshqaruv paneli oʻrniga oʻyinni oʻynash uchun ishlatilishi mumkin boʻlgan mahkamlanadigan rulni ham oʻz ichiga oladi. Odatda [[plastik]] boʻlgan rul, oʻyinga reallik qoʻshish uchun pedallarni ham oʻz ichiga olishi mumkin. Ushbu turdagi rullar odatda faqat arkada va [[kompyuter o‘yinlari]] uchun ishlatiladi. Bundan tashqari, koʻplab tijoriy kompaniyalardan farqli ravishda, yopiq va ochiq manbali bepul simulyatorlar ustida ishlayotgan havaskor [[dasturchi]]lar hamjamiyati mavjud. Bu janr muxlislari orasida mashhur boʻlgan asosiy xususiyatlardan baʼzilari onlayn poygalar, reallik, avtomobillar va yoʻllarning xilma-xilligi hisoblanadi.

== Tadqiqot ==
Tadqiqot obyektlarida avtomobil haydash simulyatorlari turli maqsadlarda qoʻllanadi. Koʻpgina avtomobil ishlab chiqaruvchilari haydash simulyatorlarini ishlatadilar. Misol uchun: [[BMW]], [[Ford]], [[Renault]]. Koʻpgina [[universitet]]larda tadqiqot uchun simulyatorlar ham mavjud. Haydash simulyatorlari tadqiqotchilarga haydovchilarni tayyorlash muammolarini va haydovchilarni noqonuniy va odob-axloq qoidalariga zid boʻlgan holatlarda haydovchilarning xatti-harakatlarini oʻrganish imkonini beradi. Misol uchun, haydovchining chalgʻishi boʻyicha tadqiqotlarni yoʻllarda olib borish xavfli va odob-axloq qoidalariga zid (boshqa haydovchilardan rozilikni ololmaslik tufayli). [[Sun’iy yo‘ldosh]] [[navigatsiya]] tizimlari, [[uyali telefon]]lar, [[DVD]] pleyerlar va [[elektron pochta]] tizimlari kabi turli xil avtomobil ichidagi axborot tizimlari (IVIS) dan foydalanishning koʻpayishi bilan bunday qurilmalarning xavfsizligi va foydaliligini baholashda simulyatorlar muhim qoida boʻlib qolmoqda.

=== Qoʻllanilishi ===
Keng imkoniyatlarga ega boʻlgan tadqiqot simulyatorlarining bir qator turlari mavjud. Eng ilgoʻrlaridan biri [[National Advanced Driving Simulator|National Advanced Driving simulator]]i boʻlib, olti oʻq boʻylab harakatlanish va 360 darajali vizual [[displey]]larga ega boʻlgan toʻliq oʻlchamli avtomobil kuzoviga ega. Qatorning boshqa tomonida oddiy ish stoli simulyatorlari joylashgan boʻlib, koʻpincha vizual displey uchun kompyuter monitori, video oʻyinlardagi rul chambaragi va pedalni kiritish qurilmalari yordamida boshqariladi. Ushbu kam xarajatli simulyatorlar ilmiy va klinik jihatga yoʻnaltirilgan ilmiy masalalarni baholashda oson qoʻllanadi<ref>Li, Z., & Milgram, P. (2005). An Investigation of the Potential to Influence Braking Behaviour Through Manipulation of Optical Looming Cues in a Simulated Driving Task. Proceedings of the Human Factors and Ergonomics Society Annual Meeting, 49(17), 1540–1544.</ref><ref>Matthews, R. W., Ferguson, S. A., Zhou, X., Sargent, C., Darwent, D., Kennaway, D. J., & Roach, G. D. (2012). Time-of-Day Mediates the Influences of Extended Wake and Sleep. Chronobiology International, 29(5): 572–579</ref><ref>Baulk, S. D., Biggs, S. N., Reid, K. J., van den Heuvel, C. J., & Dawson, D. (2008). Chasing the silver bullet: Measuring driver fatigue using simple and complex tasks. Accident Analysis & Prevention, 40(1), 396–402.</ref><ref>Telner, J. A., Wiesenthal, D. L., & Bialystok, E. (2009). Video Gamer Advantages in a Cellular Telephone and Driving Task. Proceedings of the Human Factors and Ergonomics Society Annual Meeting, 53(23), 1748–1752.</ref><ref>Telner, J. A. (2008). The effects of linguistic fluency on performance in a simulated cellular telephone and driving situation. Proceedings of the Human Factors and Ergonomics Society Annual Meeting, 1748–1752.</ref><ref>Rapoport, M. J., Weaver, B., Kiss, A., Zucchero Sarracini, C., Moller, H., Herrmann, N., Lanctôt, K., et al. (2011). The Effects of Donepezil on Computer-Simulated Driving Ability Among Healthy Older Adults: A Pilot Study. Journal of clinical psychopharmacology, 31(5), 587.</ref>. Muammo [[siyosiy]] va iqtisodiy omillar bilan murakkablashadi, chunki past aniqlikdagi simulyatorlarga ega boʻlgan tashkilotlar oʻz tizimlari ish uchun „yetarli darajada yaxshi“ deb daʼvo qiladilar, yuqori aniqlikdagi simulyatorga ega tashkilotlar esa ularning (juda qimmat) tizimlari zarurligini taʼkidlaydilar. Harakat aniqligini oʻrganish shuni koʻrsatadiki, [[ilmiy]] haydash simulyatorida maʼlum darajada harakat zarur boʻlsa-da, u real dunyodagi kuchlarga toʻliq mos keladigan qamrovga ega boʻlishi shart emas<ref>Greenberg J., Artz B., Cathey L. The Effect of Lateral Motion Cues During Simulated Driving. ''Driving Simulator Conference North America 2003 Proceedings,'' Dearborn, Michigan, October 8–10, 2003, CD-ROM (ISSN 1546-5071)</ref>. Soʻnggi yillarda oʻtkazilgan tadqiqotlarda, haydovchining atrof-muhitdagi xatti-harakatiga dinamik ravishda taʼsir koʻrsatadigan real vaqt rejimida ishlaydigan foto-realistik [[video]] kontentdan foydalanish koʻrib chiqilgan<ref name="heras11driving">{{cite book |author1=Heras, A.M. |author2=Breckon, T.P. |author3=Tirovic, M. |chapter=Video Re-sampling and Content Re-targeting for Realistic Driving Incident Simulation |title=Proc. 8th European Conference on Visual Media Production |date=November 2011 |pages=sp-2 |url=http://www.durham.ac.uk/toby.breckon/publications/papers/heras11driving.pdf |access-date=8 April 2013 }}{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.

=== Aniqliligi ===
Tadqiqotlarning koʻrib chiqilishi shuni koʻrsatdiki, haydovchining haydash simulyatoridagi xatti-harakatlari taxminiy (nisbiy aniqlik) lekin yoʻldagi haydovchilik xatti-harakatlarini aynan takrorlamaydi (mutlaq haqiqiylik)<ref>Mullen, Nadia. Charlton, Judith, Devlin, Anna, and; Bédard, Michel (2011). Chapter 13: Simulator Validity: Behaviors Observed on the Simulator and on the Road. Handbook of Driving Simulation for Engineering, Medicine, and Psychology D. L. Fisher, Rizzo, M., Caird, Jeff K., and Lee, John D. (eds.). Boca Raton, FL, CRC Press/Taylor & Francis</ref>. Boshqa bir tadqiqotda haydovchilarning simulyatorda va yoʻlda sodir etilgan xatolar turi va soni boʻyicha deyarli oʻxshashlik topildi<ref>Shechtman, Orit, Classen, Sherrilene, Awadzi, Kezia, Mann, William (2009). „Comparison of Driving Errors Between On-the-Road and Simulated Driving Assessment: A Validation Study.“ Traffic Injury Prevention 10(4): 379-385</ref>. Yana bir tadqiqot shuni koʻrsatdiki, past aniqlikdagi haydash simulyatorida ishlashning yomonlashgani haqida xabar bergan haydovchilar simulyator mashgʻulotidan keyin besh yil ichida haydovchining kamida qisman aybi boʻlgan baxtsiz hodisada ishtirok etish ehtimoli sezilarli darajada koʻproq<ref>Hoffman, L., & McDowd, J. M. (2010). Simulator driving performance predicts accident reports five years later. Psychology and Aging, 25(3), 741-745</ref>. Baʼzi tadqiqot guruhlari sinov yoʻllarida simulyator tadqiqotlarini yaratish uchun avtomatlashtirilgan transport vositalaridan foydalanadilar, bu esa simulyator tadqiqoti va haqiqiy dunyo oʻrtasida toʻgʻridan-toʻgʻri taqqoslash imkonini beradi<ref>"[http://www.its.umn.edu/sensor/2004/winter/track.html Program develops new test track capability] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070322091643/http://www.its.umn.edu/sensor/2004/winter/track.html |date=March 22, 2007 }}". ''ITS Sensor''. Winter 2004. Retrieved on February 14, 2007</ref>. Kompyuterlar tez rivojlanishi va avtomobilsozlik sanoatida simulyatsiya keng tarqalgani sababli, ishlab chiqaruvchilar tomonidan tasdiqlangan tijorat transport vositalarining matematik modellari simulyatorlarda qoʻllanadi.

== Yana qarang ==
* [[Virtual reallik]]
== Manbalar ==
{{manbalar}}

[[Turkum:Haydash simulyatorlari]]
[[Turkum:Ta’limga oid dasturiy ta’minotlar]]
[[Turkum:Avtomobilsozlikka oid dasturiy ta’minotlar]]
[[Turkum:Modellashtirishga oid dasturlar]]
[[Turkum:Haydovchilik ta’limi]]