Ziyosfera

Hoji Muhammadxon

Ҳожи Муҳаммадхон, Ҳожимхон (1519–1602, Урганч) – Хоразм давлатида (Хива хонлиги) 1558–1594 ва 1598–1602-йилларда ҳукмронлик қилган Арабшоҳийлар ўзбек сулоласининг ўнинчи вакили.

Ҳожи Муҳаммадхон
Хива хони
Вориси Араб Муҳаммадхон
Шахсий маълумотлари
Таваллуди 1519-йил
Вафоти 1602-йил
Урганч
Болалари Араб Муҳаммадхон
Муҳаммад Иброҳим
Отаси Оғатойхон
Дини Сунний ислом

Ҳожи Муҳаммадхон Агатайхоннинг ўғли ва ўзбек улуси ҳукмдори Ёдгорхоннинг авлоди эди. Ҳожи Муҳаммадхон 1558-йилда Вазирда тахтга ўтирди. „Тажрибали, адолатли ва тақводор ҳукмдор“ деб ҳисобланган Ҳожи Муҳаммадхоннинг нисбатан узоқ ҳукмронлиги даврида мамлакатни бирлаштириш ва марказий ҳокимиятнинг мавқеини мустаҳкамлашга уринишлар қилинган. Ҳожи Муҳаммадхон даврида Хоразм ҳукмдорларининг бош қароргоҳини Хива шаҳрига кўчириш босқичма-босқич жараёни бошланди. Ҳожи Муҳаммадхон 1602-йилда вафот этди ва унинг ўғли Араб Муҳаммадхон Хоразмда ҳокимият тепасига келди.

Ҳокимиятга кўтарилиш

Ҳожи Муҳаммадхон Аванешхоннинг ўғли Али Султоннинг кўмагида ва Бужуғхоннинг ўғли Дўстхон вафотидан сўнг 1558-йилда оғир сиёсий жараёнлар даврида Вазир тахтига ўтирди. Кўрсатилган ёрдам эвазига Али Султон ўзига мерос қолган Дорундан ташқари Урганч, Ҳазорасп ва Катни ҳам олди.

„Тажрибали, адолатли ва тақводор подшоҳ“ ҳисобланган Ҳожи Муҳаммадхоннинг нисбатан узоқ давом этган ҳукмронлиги даврида мамлакатни бирлаштириш ва марказий ҳукумат мавқейини мустаҳкамлашга ҳаракат қилган, бироқ бу йўналишда яққол муваффақиятга эришмади[1].

Ҳожи Муҳаммадхон даврида Хоразм ҳукмдорларининг асосий қароргоҳларини Хива шаҳрига кўчириш бўйича босқичма-босқич жараён бошланди ва бу жараён Абулғозихон (1643–1663) даврида якунланди.

Ташқи сиёсат

Ҳожи Муҳаммадхоннинг ҳукмронлиги даврида мамлакатга инглиз саёҳатчиси Антони Женкинсон ташриф буюрган.

1564-йилда Ҳожи Муҳаммадхон рус подшоси Иван Грозний ҳузурига элчи юборади[2].

Хоннинг қароргоҳи дастлаб Вазир шаҳрида жойлашган эди, кейин эса Урганчга кўчирилди[3].

Ҳожи Муҳаммадхон ҳукмронлиги даври Бухоро хони Абдуллахон ИИ нинг Хоразмга уч марта юришига қарамай, нисбатан тинч сиёсат юритгани билан ажралиб туради.


Ҳожимхон ва Абдуллахон ИИ

Бухоро хонлиги ҳукмдори Абдуллахон ИИ Усмонлилар империяси билан дипломатик иттифоқ тузган. 1591-йилда Бухоро ҳукмдорининг бой совғалар билан жиҳозланган элчихонаси Урганч ва Ширвон орқали Истанбулга йўл олади ва кутилмаганда карвон Ҳожимхоннинг ўғли Муҳаммад Иброҳим томонидан Хоразмда талон-тарож қилинади. Элчихона таркибига икки яқин ҳамкор Ҳофиз Кутай ва Сайид Қули кирган. Улар Мурод ИИИ номига ёзилган мактубни кўтариб олишган, унда Абдуллахон ИИ Султонга дўстона ниятларини билдирган.

Ҳожимхон Сафавийлар давлати билан дипломатик алоқа ўрнатган. Сафавийларга қарши Бухоро хонлиги ва Усмонлилар империяси курашган. Усмонлилар билан сулҳ тузилгандан сўнг Сафавийлар ҳукмдори Аббос И (1587–1623) Бухоро ва Балх қўшинлари томонидан босиб олинган ҳудудларни ҳимоя қила бошлади. Айни вақтда Хоразм ҳукмдори Ҳожимхон Абдуллахон ИИ га қарши исён кўтариб, уруш бошлайди.

1593-йилда Абдуллахон ИИ ўз ўғли Абдулмўминхон бошчилигида Хуросонга қўшин юборади. 1593–1594-йилларда Абдуллахон ИИ Ҳожимхонни мағлуб этади. Хоразм Абдуллахон томонидан забт этилади. Ҳожимхон ўғиллари ва набиралари билан биргаликда Сафавий шоҳи Аббос И ҳузурига, Қазвинга қочиб, паноҳ топишга мажбур бўлади. У кейинчалик ҳам Хоразмда ўз таъсирини кучайтириш учун Сафавийларнинг ёрдамига умид қилди. Абдуллахон ИИ Хоразмга қилган юришидан сўнг дарҳол 1593-йилда Истанбулга қимматбаҳо совғалар билан элчи юборади.

1598-йилда Абдуллахон ИИ вафотидан кейингина Ҳожимхоннинг Хоразмда тахтни қайта эгаллашга бўлган уринишлари муваффақиятли бўлди[4].

Вафоти

1602-йилда Ҳожи Муҳаммадхон вафот этади. Хива хонлигида унинг ўғли Араб Муҳаммадхон ҳокимиятга келади.

Манбалар

  1. ↑ Ртвеладзе Э. В., Алимова Д. А. Хорезм в истории государственности Узбекистана. Ташкент: «Узбекистан файласуфлари миллий жамияти», 2013 — 156-бет. 
  2. ↑ Жуковский С. В. Сношения России с Бухарой и Хивой за последнее трехсотлетие. Петроград, 1915, с.10
  3. ↑ Веселовский Н. И. Очерк историко-географических сведений о Хивинском ханстве. Спб., 1877,с.111,123
  4. ↑ „Ҳожи Муҳаммадхон“. зиёуз.cом (12.03.2012автор). Қаралди: 8-октабр 2023-йил.

Адабиётлар

  • Йўлдошев М., Хива хонлигида феодал ер эгалиги ва давлат тузилиши, Т., 1959;
  • Гулямов Я. Г., Памятники города Хиви, Т., 1941;
  • Худойберганов К., Хива – 2500. Хива хонлари шажараси, Хива, 1996.
  • Гулямов Й. Г., История орошения Хорезма с древнейшикҳ времен до нашикҳ дней. Ташкент. 1957
  • История Узбекистана. Т.3. Т.,1993.
  • История Хорезма. Под редакцией И. М. Муминова. Ташкент, 1976
  • ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Hoji_Muhammadxon" dan olindi