Ziyosfera

IRAS

ИРАС космик телескопи

Тҳе Инфраред Астрономиcал Сателлите (Голландия : Инфрароод Астрономисче Сателлиэт) (қисқартма: ИРАС) — инфрақизил астрономик сунъий йўлдош бўлиб, инфрақизил тўлқин узунликларида бутун тунги осмонни тадқиқ қилиш учун биринчи космик телескоп бўлган. 1983-йил 25-январда ишга туширилган[1] миссия ўн ой давом этди[2]. Телескоп Қўшма Штатлар (НАСА), Нидерландия (НИВР) ва Буюк Британиянинг (СЕРC) қўшма лойиҳаси эди. Лойиҳа давомида 12, 25, 60 ва 100 микрометрли тўлқин узунликларида 250 000 дан ортиқ инфрақизил манбалар кузатилган[2].

ИРАС маълумотларини қайта ишлаш ва таҳлил қилишни қўллаб-қувватлаш Калифорния Технология Институти қошидаги Инфрақизил ишлов бериш ва таҳлил маркази томонидан амалга оширилди. Ҳозирги вақтда ИПАC инфрақизил илмий архивида ИРАС архиви мавжуд[3][4].

ИРАС нинг муваффақияти 1985-йилда космик кемадаги инфрақизил телескоп (ИРТ) миссиясига ва режалаштирилган Шуттле инфрақизил телескоп қурилмасига қизиқиш уйғотди, у охир-оқибат Космик инфрақизил телескоп обектига, СИРТФга айлантирилди ва у ўз навбатида 2003-йилда ишга туширилган Спитзер космик телескопига айланди[5]. Илк инфрақизил космик астрономия муваффақияти Инфрақизил космик обсерваторияси (1990-йиллар) ва Ҳуббле космик телескопининг НИCМОС асбоби каби кейинги миссияларга олиб келди.

Миссия

ИРАС 1983-йилда ишга туширилган
ИРАС томонидан ИРАС-Араки-Алкок кометасининг ното'г'ри рангли тасвири
ИРАС томонидан бутун осмон бо'йлаб инфрақизил тадқиқот

ИРАС инфрақизил тўлқин узунликларида бутун осмон бўйлаб тадқиқот ўтказган биринчи расадхона бўлди. У осмоннинг 96 фоизини тўрт марта, 12, 25, 60 ва 100 микрометрда, 12 микрометрда 30 ёй сониядан 100 микрометрда 2 ёй дақиқагача бўлган ўлчамлари билан харитага туширди. У 350 000 га яқин манбаларни топди, уларнинг аксарияти ҳали ҳам идентификацияни кутмоқда. Улардан 75 000 га яқини юлдузларнинг пайдо бўлиш босқичини давом эттираётган юлдуз галактикалари эканлигига ишонилади. Кўпгина бошқа манбалар атрофида чанг дисклари бўлган оддий юлдузлар, эҳтимол сайёралар тизимининг шаклланишининг дастлабки босқичидир. Янги кашфиётлар Вега атрофидаги чанг дискини ва Сомон йўли ядросининг биринчи тасвирларини ўз ичига олади.

ИРАСнинг ҳаёти, кейинги инфрақизил сунъий йўлдошлар сингари, совутиш тизими билан чекланган эди. Инфрақизил доменда самарали ишлаш учун телескопни криоген ҳароратгача совутиш керак. ИРАС ҳолатида, 73 килограмм (161 фунт) ўта суюқликли гелий телескопни 2 К (-271 °C; −456 °Ф) ҳароратда ушлаб турди ва буғланиш орқали сунъий йўлдошни салқин тутди. ИРАС космосда супер суюқликлардан биринчи марта фойдаланган лойиҳа эди эди. Бортдаги суюқ гелий заҳираси 10 ойдан кейин 1983-йил 21-ноябрда тугайди. Бу ҳодиса телескоп ҳароратининг кўтарилишига олиб келди ва кейинги кузатишларга тўсқинлик қилди. Космик кема ҳамон Ер атрофида айланишда давом этмоқда.

ИРАС қўзғалмас манбаларни каталоглаш учун мўлжалланган эди, шунинг учун у осмоннинг бир ҳудудини бир неча марта сканерлади. Жек Меадоwс Лестер университетида, жумладан, Жон К. Давиэс ва Саймон Ф. Греэн, ҳаракатланувчи обектлар учун рад этилган манбаларни қидирган гуруҳни бошқарган. Бу учта астероиднинг, жумладан 3200 та Пҳаэтҳон (Аполлон астероиди ва Геминид метеорит ёмғирининг асосий танаси), олтита комета ва 10П/Темпел кометаси билан боғлиқ улкан чанг изининг кашф этилишига олиб келди. Кометаларга 126П/ИРАС, 161П/Ҳартлей-ИРАС ва ИРАС-Араки-Алкок кометалари киради. (C/1983 Ҳ1) 1983-йилда Ерга яқинлашган. ИРАС томонидан топилган олтита кометанинг тўрттаси узоқ ва иккитаси қисқа даврли кометалар эди.

Кашфиётлар

ИРАС 1983-йилда Ер орбитасидан ўз кузатувларини ўтказган

Умуман олганда, унинг фаолияти давомида Қуёш тизими ичида ҳам, ундан ташқарида ҳам чорак миллиондан ортиқ дискрет нишонлар кузатилди. Бундан ташқари, янги обектлар, жумладан астероидлар ва кометалар топилди[2]. Кейинги таҳлиллар шуни кўрсатдики, бир нечта номаълум обектлардан тўққизтаси узоқдаги галактикалар, ўнинчиси эса „интергалактик сиррус“ эди[6]. Улардан ҳеч бири Қуёш тизими жисмлари эмас[6][7].

Ўз миссияси давомида ИРАС (ва кейинчалик Спитзер космик телескопи) бир нечта юлдузлар атрофида ғалати инфрақизил белгиларни аниқлади. Бу тизимларнинг 1999-2006-йиллар оралиғида Ҳуббле космик телескопининг НИCМОС асбоби томонидан кузатилишига олиб келди, аммо ҳеч нарса аниқланмади. 2014-йилда тадқиқотчилар Ҳуббле маълумотларида тасвирни қайта ишлашнинг янги усулларидан фойдаланган ҳолда ушбу юлдузлар атрофида сайёра дискларини топдилар[8].

Астероид кашфиёти

Топилган кичик сайёралар: 4
3200 Пҳаэтҳон 11-октабр 1983-й.
3728 ИРАС 23-август 1983-й.
(10714) 1983 ҚГ 31-август 1983-й.
(100004) 1983 ВА 1-ноябр 1983-й.

Манбалар

  1. ↑ „Инфраред Астрономиcал Сателлите“. НАСА.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 „Диcтионарй оф Минор Планет Намес“. Спрингер Берлин Ҳеиделберг.
  3. ↑ „Инфраред Астрономиcал Сателлите“. Инфраред Проcессинг анд Аналйсис Cентер. 2016-йил 6-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 15-июн.
  4. ↑ „Инфраред Астрономиcал Сателлите (ИРАС)“. НАСА/ИПАC Инфраред Сcиэнcе Арчиве.
  5. ↑ „Эарлй Ҳисторй“. Спитзер Спаcе Телесcопе. 2020-йил 2-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 15-июн.
  6. ↑ 6,0 6,1 Честер, Тҳомас Ж, (5 Май 1998) „Но Тентҳ Планет Ет Фром ИРАС“. Cалтеч. 2010-йил 2-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 15-июн.
  7. ↑ Плаит, Пҳил, (17 Новембер 2010) „Тҳе Планет Х Сага: Сcиэнcе“. Бад Астрономй.
  8. ↑ Ҳаррингтон, Ж. Д., Виллард, Рай (24 Април 2014) „Астрономиcал Форенсиcс Унcовер Планетарй Дискс ин НАСА'с Ҳуббле Арчиве“. Виллард, Рай (24 Април 2014).

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/IRAS" dan olindi