Зҳенгде императори (хит. ан’анавий 正德帝, пинйин: Зҳèнгдé Дì; 1491-йил 26-октабр – 1521-йил 20-апрел), Мин сулоласининг 11-императори, 1505-йилдан 1521-йилгача ҳукмронлик қилган.

Император Чженгде

Император Чженденинг сарой портрети тасвири. Тайпейдаги Миллий сарой музейида сақланмоқда
Мин сулоласининг 11-императори
Ҳукмронлик йиллари: 1505-йил 19-июн - 1521-йил 20-април
Ўтмишдоши Император Ҳонгчжи
Давомчиси Император Жиажинг
Турмуш ўртоғи Императрица Хиаожингйи
Тўлиқ номи
Чжу Ҳоучжао
(朱厚㷖)
Эра номи ва маълумотлар
Чженгде эраси (正德): 1506-йил 24-январ - 1522-йил 27-январ
Маъбад исми
Wузонг
(武宗)
Уй Чжу хонадони
Сулола Мин сулоласи
Отаси Император Ҳонгчжи
Онаси Императрица Хиаоченгжинг

Унга туғилганида Чжу Хоузжао исми берилган. Император Ҳонгчжининг тўнғич ўғли эди. Чжу Хоузхао 14 ёшида тахтга ўтирди, Чженде "тўғри фазилат" ёки "фазилатни тузатиш" деган ма'нони англатади. У Лиу Жин каби амалдорларга хайрихоҳ ва болаларча хатти-ҳаракатлари билан машҳур бўлган. Охир-оқибат у 29 ёшида маст ҳолда Сариқ дарёга қайиқдан тушиб кетганидан кейин юқтирган касаллик туфайли вафот этди. У ўзидан ворис қолдирмади. Унинг ўрнига биринчи амакиваччаси Чжу Хоуконг тахтга чиқди.

Ёшлиги

Чжу Хоузжао жуда эрта ёшда валиаҳд шаҳзода этиб тайинланган ва отасининг бошқа канизаклари йўқлиги сабабли, Чжу тахт учун бошқа шаҳзодалар билан курашиши шарт бўлмади. (Унинг укаси гўдаклигида вафот этган эди.) Шаҳзода конфуций адабиёти бўйича пухта билим олган. Император Ҳончжининг кўплаб вазирлари Чжу Хоузжао отаси каби ёрқин император бўлишини кутишган.

Император сифатида ҳукмронлик қилиши

Император Чженгде портрети

Чжу Хоузжао император Чженде сифатида тахтга ўтирди ва 14 ёшида ўзининг императрицасига уйланди[1]. Отасидан фарқли ўлароқ, император Чженгде ҳукмронлик қилишдан манфаатдор эмас эди ва аксарият давлат ишларига мутлақо э'тибор бермасди. Унинг хатти-ҳаракатлари бепарволик, аҳмоқлик ёки ма'носиз деб ҳисобланади[2]. У мас'улияцизлигини кўрсатган кўплаб ҳолатлар мавжуд.

Император Чженгде ҳашаматли турмуш тарзи ва аёлларга берилиб кетди. Айтишларича, у тез-тез фоҳишахоналарга боришни яхши кўрган ва ҳатто Пекиндаги Ёпиқ шаҳар ташқарисида "Бао Фанг" (сўзма-сўз "Леопардлар палатаси") саройларини яратиб, ўйин-кулги учун йўлбарс ва леопард каби экзотик ҳайвонларни жойлаштиради. Кейинчалик ўзининг шахсий завқи учун гўзал аёлларни у ерга жойлаштирган[3]. У шунингдек, Бао Фангда ўзининг севимли турмуш ўртоқларидан бири бўлган Ванг Мантанг билан учрашган. Бир марта у йўлбарсларни овлаётганда қаттиқ жароҳатланиб, бир ой давомида ҳукумат мажлисларида кўриниш бермаган[2]. Яна бир марта у чироқлар байрами пайтида ҳовлиларда порох сақлаган ҳолда саройини ёқиб юборган[2] Унинг ҳарами шунчалик тўлиб кетган эдики, кўплаб аёллари озиқ-овқат етишмаслиги туфайли очликдан ўлишган[4]..

Қуфудаги Ян ибодатхонасининг та'мирланишига бағишланган стелла.1509-йил (Чженгде даврининг 4-йили)

Бир неча ой давомида у Ёпиқ шаҳардан ташқарида яшар ёки Мин ҳукумати ғазнасидан катта харажатлар қилиб мамлакат бўйлаб саёҳат қиларди. Саройга қайтгач, ҳукумат ишлари билан шуғулланиш учун чақирилганда, император Cжҳенгде барча вазирларини қабул қилишдан бош тортди ва уларнинг илтимосларини э'тиборсиз қолдирди. Шунингдек, у атрофида амалдорларнинг кўпайишига имкон яратиб берди. "Саккиз йўлбарс" етакчиси Лю Жин ёш императордан фойдаланиб, жуда кўп миқдордаги кумуш ва қимматбаҳо нарсаларни ўзлаштиргани билан машҳур эди. Ўмарилган маблағлар тахминан 36 миллион фунт олтин ва кумушни ташкил этган[5]. Ҳатто Лю Жин императорни ўлдириб, ўз неварасини тахтга ўтқазмоқчи бўлгани ҳақида миш-мишлар ҳам тарқалди. Лиу Жиннинг фитнаси охир-оқибат аниқланди ва у 1510-йилда қатл этилди. Бироқ, амалдорларнинг коррупсия орқали кўтарилиши император Чженгде даврида давом этди. Бундан ташқари , Анҳуа шаҳзодаси бошчилигида ва Нинг шаҳзодаси бошчилигида қўзғолонлар ҳам содир бўлди. Анхуа шаҳзодаси император Ченгденинг катта амакиси, Нинг шаҳзодаси эса амакиси эди[6].

Вақт ўтиши билан император Чженгде болаларча хатти-ҳаракати ва император сифатида ўз ваколатини суиисте'мол қилиши туфайли машҳур бўлди. Жумладан, у ўз саройи ичида саҳналаштирилган савдо ҳудудини ташкил қилиб, барча вазирлари, амалдорлари, аскарлари ва сарой хизматчиларига ўзини оддий одамдек кўрсатиб, бозорни айланиш ёки кўча сотувчиси сифатида кўринишни буюрди. Буни истамаган ҳар қандай иштирокчилар, айниқса вазирлар (буни қадр-қимматни камситувчи ва ҳақорат деб билган) жазоланди ёки лавозимидан четлаштирилди.

1517-йилда император Чженгде ўзининг исмини Чжу Шоуга ўзгартириб, императорлик бурчларидан воз кечди ва Даян Хон бошчилигидаги бир неча ўн минг кишилик босқинчилик экспедицияларини қайтариш учун ўзини шимолга ҳарбий сафарга жўнатди. У Инчжоу шаҳри ташқарисида душман кучлари билан учрашди ва уларни ўраб олиб, катта жангда мағлуб этди. Ушбу жангдан кейин узоқ вақт давомида мўғуллар Мин ҳудудига босқинчилик юриши уюштирмадилар. 1519-йилда император Чженгде Нинг шаҳзодаси исёнини бостириш учун жанубдаги Сзянси провинсиясига қарши яна бир юришни бошқарган. Исёнга император саройидаги кўплаб амалдорларга пора берган Чжу Ченхао номли қудратли шаҳзода бошчилик қилди. У етиб келгач, қўзғолонни маҳаллий ма'мурият ходими Ван Янгминг бостирганидан хабар топди. Ўз қўшинларини ғалаба сари бошлай олмаганидан ҳафсаласи пир бўлди. Император Чженгденинг маслаҳатчиси шаҳзодани қайта қўлга олиш учун қўйиб юборишни маслаҳат берди. 1521-йилнинг январида император Чженгде исёнчи шаҳзода Нингни Тончжоуда қатл қилди[7]. Бу воқеа Португалиянинг Хитойдаги элчилик гуруҳи томонидан ҳам қайд этилган.

Файл:Чженгде қутиси.жпег
Чженгде ҳукмронлиги даврида ясалган Хитойнинг ислом бронза тутатқиси. Адилнор коллексияси, Швеция.

Мусулмонлар билан муносабатлар

Таҳорат (тозалик) сўзи ёзилган Хитой таҳорат ҳавзаси. Чженгде даврига оид

Император Чженгде чет элликларни ҳайратда қолдириб, кўплаб мусулмонларни ўз саройида маслаҳатчи, амалдор ва элчи сифатида хизмат қилишга таклиф қилди[8]. Унинг саройидаги чинни сан'ат асарлари араб ёки форс тилларидаги исломий ёзувлар билан безалган[9][10][11][12].

Ўрта осиёлик савдогар Али Акбар Хатоий томонидан ёзилган “Хатайнома” номли саёҳатномада Пекинда катта масжид бўлгани, император уни зиёрат қилиб намоз ўқиганлиги қайд этилган[13].

Император Чженгде оқ ва кўк рангдаги форс ва араб ёзувлари бўлган чинни буюмлар ишлаб чиқаришни бошлаган мусулмон амалдорлар хизматидан фойдалангани ва Чўчқаларни сўйиш тўғрисидаги фармон император исломни қабул қилган деган тахминларга сабаб бўлган[14][15][16][17][18][19][20][21][22]. Чўчқа сўйишга қарши фармон ортида ким тургани нома'лум[23].

Император Чженгде чет эллик мусулмон аёлларни афзал кўрган, улар билан кўп алоқада бўлган[24][25].

Брет Хиншнинг "Кесилган енгнинг эҳтирослари: Хитойда эркак гомосексуал ан'анаси" китобида ёзилишича, император Чженгде Мин-Турпан чегара урушлари даврида Ҳамида назоратчи бўлиб ишлаган Саййид Ҳусайн исмли Ҳами шаҳридан бўлган мусулмон етакчиси билан гомосексуал муносабатда бўлган. Хитой манбаларида бу да'вони тасдиқловчи далил мавжуд эмас[26][27][28].

Қоронғу азоб

1521-йил бошида император Чженгденинг вафотидан олдин, "Қоронғу азоблар" деб номланган сирли мавжудотлар гуруҳи ҳақида миш-мишлар тарқалди. Уларнинг ҳужумлари жуда кўп тартибсизликларни келтириб чиқарди. Улар тунда одамларга тасодифан ҳужум қилиб, тирноқлари билан яралар қилишарди. Уруш вазири императордан маҳаллий хавфсизлик қўшинлари одамларни қўрқитаётган гуруҳни ҳибсга олишни э'лон қиладиган император фармонини ёзишни сўради. Қамоқ таҳдиди миш-мишларнинг тарқалишини дарҳол тўхтатди[29].

Европа билан алоқа

Чингтих (Зҳенгде) даврида (1506), ғарбдан Фаҳ-лан-ки (ёки франклар) деб аталган чет элликлар солиқ тўламоқчи эканликларини айтишган ҳолда тўсатдан Богуэга киришди ва ўзларининг қуролларидан узоқ ва яқин жойларга ўқ узишди. Бу ҳақда дарҳола ҳукуматга хабар берилди. Уларни дарҳол ҳайдаб чиқариш ва савдони тўхтатиш тўғрисида буйруқ берилди.

— Тҳе Миддле Кингдом: А Сурвей оф тҳе Геограпҳй, Говернмент, Эдуcатион, Соcиал Лифе, Арц, Религион, &c. оф тҳе Чинесе Эмпире анд Иц Инҳабитанц, 2 вол. (Wилей & Путнам, 1848)., ин Самуэл Wеллс Wиллиамс
Португалия Малаккасидан Хитойга биринчи тўғридан-тўғри Европа денгиз корхоналарини топширган Афонсо де Албуқуэрқуэ.

Европанинг Хитой билан биринчи тўғридан-тўғри алоқалари император Чженгде даврида содир бўлган. Португалия Малаккасидан Афонсо де Албуқуэрқуэ томонидан амалга оширилган бир нечта миссияларда португал тадқиқотчилари Хорхе Алварес ва Рафаэл Перестрелло жанубий Хитойга бориб, Туэн Мун ва Гуанчжоудаги Хитой савдогарлари билан савдо қилишди. 1513-йилда Португалия қироли Мануэл И Фернао Пирес де Андраде ва Томе Пиресни Пекиндаги бош ҳукумат ва Португалия ўртасида расмий муносабатлар ўрнатиш учун юборди. 1520-йилнинг май ойида император Чженгде Нанкинга саёҳати чоғида Португалия элчисини дуо қилган бўлса-да, у кўп ўтмай вафот этди ва португалияликлар (кантонда ўғирлаб кетилган хитойлик болалар ҳақида миш-мишлар тарқалди) Хитой ҳукумати томонидан янги қарор асосида ҳайдаб юборилди. Бу ишларга янги бош котиб Янг Тингҳе бошчилик қилди. Кейинчалик ноқонуний савдо давом этган бўлса-да, Португалия ва Мин ҳукумати ўртасидаги расмий муносабатлар 1540-йилларга қадар яхшиланмади. Совуқ муносабатлар Мин ҳукумати 1557-йилда Португалиянинг Хитойда савдо базаси Аоминни ташкил этишига розилиги билан якунланди.

Португалияга қарши Хитой-Малай иттифоқи

Малайзия Малакка султонлигининг вассал давлати ва Мин Хитойининг иттифоқчиси эди. 1511-йилда Португалия Малаккани босиб олиб, Малай султонлигига нисбатан ваҳшийлик қилганида, Хитой Португалияга куч ишлатиш билан жавоб қайтарди.

Мин ҳукумати Гуанчжоуда бир нечта португал элчиларини қийноққа солиб, қамоққа ташлади ва кейинроқ қатл қилди. Малаккаликлар хитойликларга Португалия Малаккани эгаллаб олгани ҳақида хабар беришди. Бунга хитойликлар португалларга нисбатан душманлик билан жавоб беришди. Малаккаликлар хитойликларга португалларнинг ҳийла-найранглари, жумладан ҳудудни забт этиш режаларини оддий савдо фаолияти ортида яширишлари ва португаллар томонидан содир этилган барча ваҳшийликлар ҳақида гапириб беришди[30].

Малакка султони Португалия босқинига қарши император Чженгдега шикоят қилганлиги сабабли, португаллар Хитойга келганларида хитойлар томонидан душманлик билан кутиб олинди[31][32][33][34][35]. Малаккадан қочиб, Бинтанда жойлашган Малакка султони хитойларга хабар юборди. Бу хабар Хитойдаги португалларга нисбатан зўравонлик фаолияти билан биргаликда 23 португалликни қатл қилиш, қолганларини эса қамоқхоналарда қийноққа солишга сабаб бўлди. Португалияликлар Хитойда савдо қилиш учун назорат постлари ўрнатиб, Хитойда қароқчилик фаолияти билан шуғуллана бошлаганларига хитойликлар Нингбо ва Қуанчжоуда португалларни бутунлай йўқ қилиш билан жавоб қайтардилар[36]. Португалиянинг савдо элчиси Пирес ҳам Хитой зиндонларида ўлганлар қаторида эди[37][38][39].

1521-йилда Тунмен жангида хитойликлар португал флотини мағлубиятга учратиб, кўплаб португалларни ўлдиришди ва асирга олишди. Португаллар фақат учта кема билан чекинишга мажбур бўлиб, Малаккага қочиб кетишди. Хитой якуний ҳужум бошлаганда шамол Хитой кемаларини тарқатиб юборди[40].

Хитойликлар Португалия элчисини гаровда ушлаб туриб, португалияликлардан тахтдан ағдарилган Малакка султонини (қирол) ўз тахтига қайтаришни талаб қилишда элчилардан савдолашиш воситаси сифатида фойдаланишди[41].

Хитойликлар бир нечта португалияликларни калтаклаш ва бўғиш, қолганларини қийноққа солиш орқали қатл қилишбни бошладилар. Ба'зи португал маҳбуслари темир занжирларга боғланган ҳолда қамоқхонада сақланарди[42]. Хитойликлар Португалларнинг барча мол-мулки ва Пирес элчилигининг ҳам мол-мулкини мусодара қилдилар[43].

1522-йилда Мартим Афонсо де Мерло Коутино дипломатик муносабатлар ўрнатиш учун юборилган португал флотининг қўмондони этиб тайинланди[44]. Хитойликлар Шанcаоwан жангида Коутинё бошчилигидаги Португалия кемаларини мағлуб этишди. Жанг пайтида кўплаб португаллар асир олинди ва кемалар йўқ қилинди. Португаллар Малаккага чекинишга мажбур бўлишди[45][46].

Хитойликлар Португалияликлардан тахтдан ағдарилган Малакка султонини тахтга қайтаришни талаб қилиб, Пиресни ватандошларига хат ёзишга мажбур қилдилар. Малайзиянинг Хитойдаги вакили мактубни етказиши керак эди[47].

Хитойликлар Малакканинг тахтдан туширилган султонига асирга олинган Португалия элчисининг тақдири ҳақида хабар юбордилар. Султоннинг жавобини олгач, хитойлик амалдорлар Португалия элчисини қатл қилишга киришдилар. Уларнинг жасадларини бир неча бўлакларга бўлишди. Жинсий а'золари оғизларига солишди. Португалия хитойлар назарида аҳамияциз эканлигини кўрсатиш учун бир қанча португаллар Гуанчжоунинг кўплаб ҳудудларида омма олдида қатл этилди[48]. Хитойга келган португал кемалари хитойлар томонидан қўлга олиниб, хитойликлар уларни ҳам қатл қилдилар, жинсий а'золарни кесишди, жасадларнинг бошларини кесиб, бошқа асирларни уларнинг терисини кийишга мажбур қилишди. Бу ҳолатларни хитойликлар мусиқа билан нишонлашди. Жинсий а'золар ва бошлар омма олдида учун ўралган ҳолда кўрсатилди, шундан сўнг улар ташлаб юборилди[49].

Ўлими

Канглинг. Император Чженгденинг қабри. 2020-йил январ ойининг боши

Император Чженгде 1521-йилда 29 ёшида вафот этди. Унинг ёши ўша пайтдаги қадимги Хитой тизимига кўра 31 ёшда эди. Айтишларича, у 1520-йилнинг кузида кўлда қайиқда сайр қилаётганда маст бўлган. У қайиқдан йиқилиб, чўкиб кетишига сал қолган[50]. У Буюк Канал сувларидан касалликка чалинганидан кейин вафот этди[5]. Унинг фарзандларидан ҳеч бири болалигидан омон қолмаганлиги сабабли, ўрнини амакиваччаси Чжу Хоуконг эгаллади. У император Жиажинг сифатида тахтга ўтирди. Унинг қабри Канглинг шаҳридаги Мин қабрларида жойлашган.

Мероси

Фогонг ибодатхонаси пагодасида император Ченгденинг "Дунё мўжизаси" хаттотлик лавҳаси

Ба'зи тарихчиларнинг ҳисобларига кўра, император Чженгде муваффақиятли ҳукмдор бўлиш учун тарбияланган бўлса-да, ўз вазифаларини бутунлай э'тиборсиз қолдириб, кейинги Мин императорларини безовта қиладиган хавфли тенденсияни бошлади. Шахсий қониқиши учун расмий вазифалардан воз кечиш аста-секин Мин сулоласида кучли сиёсий нуфузга эга ва охир-оқибатда сулолани барбод қиладиган амалдорларнинг шаклланишига олиб келади. Мин олими Тан Цян шундай деган: "Император ақлли ва ўйноқи эди... Шунингдек, унга қарши баҳс юритган амалдорларга ҳам озор бермаган. Вазирнинг қўллаб-қувватлашидан ва котибларнинг самарали ишларидан баҳраманд бўлди. Лю Жин ва Цян Нинг (Чженденинг асраб олинган ўғли) каби жиноятчиларни жазолайдиган фармонлар чиқариш учун ярим тунгача ишлади.

Ба'зи замонавий тарихчилар  унинг ҳукмронлигини янги нуқтаи назардан кўриб чиқишди. Унинг ва император Ванли каби ворисларининг хатти-ҳаракатлари Мин сулоласининг кейинги даврига та'сир кўрсатган бюрократик тўсиқларга бевосита реаксия эканлиги ҳақида мунозалар олиб бордилар. Императорлар ўзларининг сиёсий қарорларида жуда чекланган эдилар ва аниқ заруратга қарамай, ҳеч қандай самарали ислоҳотларни амалга ошира олмадилар. Улар доимий босимга дучор бўлишди ва сулола дуч келган барча муаммолар учун жавобгар бўлишлари кутилди. Натижада, вазирлар ўз лавозимларидан ҳафсаласи пир бўлиб, умидсизликка тушиб қолишди. Асосан императорга зарба бўладиган турли шаклларда норозилик билдиришди. Шундай қилиб, император Чженгде каби императорлар саройдан яширинча чиқиб кетишди, Жиажинг ва Ванли каби императорлар эса император саройида кўриниш ҳам беришмасди, деб ҳисоблашади. Бошқа муаллифлар[51] эса Чженгде кучли иродага эга ҳукмдор бўлган, Лиу Жин, шаҳзода Нинг, шаҳзода Анхуа ва мўғуллар таҳдидига қатъий муносабатда бўлган, табиий офатлар ва ваболар сабаб бўлган инқирозларда малакали ҳаракат қилган ва аҳолига хайрихоҳлик билан солиқ йиғганлигини таъкидлайдилар. Унинг ҳукмронлик давридаги ютуқларда кўп жиҳатдан исте'додли амалдорларнинг ҳиссаси бўлса-да, улар ҳукмдор шахсий қобилиятини ҳам акс эттирган.

Шажараси

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Император Хуанде (1399–1435)
 
 
 
 
 
 
 
Император Йингзонг (1427–1464)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Императрица Хиаогонгзҳанг (1399–1462)
 
 
 
 
 
 
 
Император Ченгҳуа (1447–1487)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Чжоу Ненг
 
 
 
 
 
 
 
Императрица Хиаосу (1430–1504)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Чжен хоним
 
 
 
 
 
 
 
Император Ҳонгчжи (1470–1505)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Императрица Хиаому (1451–1475)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Император Чженгде (1491–1521)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Чжанг Ди
 
 
 
 
 
 
 
Чжанг Шоу
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Чжанг Луан (ваф. 1492)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Императрица Хиаоченгжинг (1471—1541)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Жин хоним
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Маданиятда ўрни

  • 1959-йилда суратга олинган “Қироллик ва гўзаллик” (“ Қироллик ва гўзаллик” филмида император Чженгде (Чжао Лей (актёр) томонидан тасвирланган) ўзини халқ орасида оддий одам сифатида кўрсатган[52].
  • "Севги қирралари" ёки "Хитойнинг шимолий хонимлари" номли, 1973-йилда режиссор Ли Хан-ҳсианг томонидан суратга олинган филмда турли даврларда фоҳишахона мавзусидаги учта ҳикоя берилган. Улардан бирида император Чженгде ҳақида ҳикоя қилинади.
  • Гонконгдаги "Хитой Одиссейи 2002" филми император Чженгденинг Чжежианг провинсиясига саёҳатларидан бирининг ҳикоясига асосланган бўлиб, унда Чженде Чанг Чен томонидан тасвирланган.
  • 2005-йилги Зҳенгде Cомментарй телекўрсатувида император Чженгде телекўрсатув бошловчиси Хе Жионг томонидан тасвирланган.
  • Император Чженгде Ники Лоу томонидан 2009-йилда ТВБ телеканалининг худди шу номдаги анъанавий Пингтан операси асосидаги “Ёвга келин” драмасида тасвирланган.

Манбалар

  1. ↑ Тимотҳй Броок. Тҳе Троублед Эмпире: Чина ин тҳе Юан анд Минг Дйнастиэс. Ҳарвард Университй Пресс, 2010 — 98-бет. ИСБН 978-0-674-04602-3. 
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 Часе, Кеннетҳ Wаррен. [2003] (2003). Фиреармс: А Глобал Ҳисторй то 1700. Cамбридге Университй Пресс. ИСБН 0-521-82274-2. п 159.
  3. ↑ 毛奇齡. 明武宗外紀
  4. ↑ Эллен Wидмер. Wритинг wомен ин лате империал Чина. Станфорд Университй Пресс, 1997 — 239-бет. ИСБН 978-0-8047-2872-0. 
  5. ↑ 5,0 5,1 Wинтле, Жустин. Гуидес, Роугҳ. [2002] (2002). Чина. ИСБН 1-85828-764-2ИСБН 1-85828-764-2. п 244-245.
  6. ↑ 謝蕡. 後鑒錄
  7. ↑ 刑部問寧王案
  8. ↑ Жулиа Чинг. Чинесе религионс. Маcмиллан, 1993. ИСБН 978-0-333-53174-7. 
  9. ↑ ҳттп://неwс.cанг.cом/инфос/201007/109498.ҳтмл
  10. ↑ „博宝艺术家网-艺术家一站式服务平台!艺术家官网+艺术展览+艺术电子画册“. 2017-йил 6-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 17-июн.
  11. ↑ „Арчивед cопй“. таоcи.чнарт.cом. 22-феврал 2015-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 17-январ 2022-йил.
  12. ↑ „Арчивед cопй“. 22-феврал 2015-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 22-феврал 2015-йил.
  13. ↑ Чен, Юан Жулиан (2021-10-11). „Бетwеэн тҳе Исламиc анд Чинесе Универсал Эмпирес: Тҳе Оттоман Эмпире, Минг Дйнастй, анд Глобал Аге оф Эхплоратионс“. Жоурнал оф Эарлй Модерн Ҳисторй. 25-жилд, № 5. 422–456-бет. дои:10.1163/15700658-бжа10030. ИССН 1385-3783.
  14. ↑ Жай А. Левенсон. Cирcа 1492: Арт ин тҳе Аге оф Эхплоратион. Яле Университй Пресс, 1991 — 477-бет. ИСБН 978-0-300-05167-4. 
  15. ↑ Бернард ЎКане. Тҳе Cивилизатион оф тҳе Исламиc Wорлд. Тҳе Росен Публишинг Гроуп, 15-декабр 2012-йил — 207-бет. ИСБН 978-1-4488-8509-1. 
  16. ↑ ҳттп://www.бонҳамс.cом/ауcтионс/20024/лот/37/ Бонҳамс Ауcтионеэрс : А раре блуэ анд wҳите сcреэн Зҳенгде сих-чараcтер марк анд оф тҳе период
  17. ↑ Ориэнтал Блуэ анд Wҳите, Лондон, 1970, п.29.
  18. ↑ „Арчивед cопй“. www.фа.ҳку.ҳк. 21-март 2012-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 12-январ 2022-йил.
  19. ↑ Британниcа Эдуcатионал Публишинг. Тҳе Cултуре оф Чина. Британниcа Эдуcатионал Публишинг, 2010 — 176–-бет. ИСБН 978-1-61530-183-6. 
  20. ↑ Катҳлеэн Куипер. Тҳе Cултуре оф Чина. Тҳе Росен Публишинг Гроуп, 2010 — 176-бет. ИСБН 978-1-61530-140-9. 
  21. ↑ Британниcа Эдуcатионал Публишинг. Тҳе Cултуре оф Чина. Британниcа Эдуcатионал Публишинг, 1-апрел 2010-йил — 176-бет. ИСБН 978-1-61530-183-6. 
  22. ↑ Сузанне Г. Валенстеин. А Ҳандбоок оф Чинесе Cерамиcс. Метрополитан Мусеум оф Арт, 1988 — 187–-бет. ИСБН 978-0-8109-1170-3. 
  23. ↑ Б. Ж. тер Ҳаар. Теллинг Сториэс: Wитчcрафт Анд Сcапегоатинг ин Чинесе Ҳисторй. БРИЛЛ, 2006 — 4-бет. ИСБН 978-90-04-14844-4. 
  24. ↑ Жоҳн W. Дардесс. Минг Чина, 1368-1644: А Cонcисе Ҳисторй оф а Ресилиэнт Эмпире. Роwман & Литтлефиэлд, 2012 — 47–-бет. ИСБН 978-1-4422-0491-1. 
  25. ↑ Фредериcк W. Моте. Империал Чина 900-1800. Ҳарвард Университй Пресс, 2003 — 657-бет. ИСБН 978-0-674-01212-7. 
  26. ↑ Брет Ҳинсч. Пассионс оф тҳе cут слеэве: тҳе мале ҳомосехуал традитион ин Чина. Университй оф Cалифорниа Пресс, 1992 — 142-бет. ИСБН 978-0-520-07869-7. 
  27. ↑ Соcиéтé франçаисе дес сеизиéмистес. Ноувелле ревуэ ду ХВИэ сиècле. Дроз, 1997 — 14-бет. 
  28. ↑ „Ҳисторй оф Ҳомосехуалитй“. чина.орг.cн. 19-ноябр 2003-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 26-ноябр 2016-йил.
  29. ↑ Б. Ж. тер Ҳаар. Транслатед бй Закери, Моҳсен. [2005] (2005). Теллинг Сториэс: Wитчcрафт Анд Сcапегоатинг ин Чинесе Ҳисторй. ИСБН 90-04-13160-4.
  30. ↑ Нигел Cамерон. Барбарианс анд мандаринс: тҳиртеэн cентуриэс оф Wестерн травелерс ин Чина. Университй оф Чиcаго Пресс, 1976 — 143-бет. ИСБН 978-0-226-09229-4. „энвой, ҳад мост эффеcтивелй поуред оут ҳис тале оф wоэ, оф деприватион ат тҳе ҳандс оф тҳе Португуэсе ин Малаccа; анд ҳе ҳад баcкед уп тҳе тале wитҳ отҳерс cонcернинг тҳе репреҳенсибле Португуэсе метҳодс ин тҳе Молуccас, макинг тҳе cасе (қуите трутҳфуллй) тҳат Эуропеан традинг висиц wере но море тҳан тҳе прелуде то аннехатион оф территорй. Wитҳ тҳе тинй сеа поwер ат тҳис тиме аваилабле то тҳе Чинесе“ 
  31. ↑ Реадингс он Ислам ин Соутҳеаст Асиа Аҳмад Ибраҳим: . Институте оф Соутҳеаст Асиан Студиэс, 1985 — 11-бет. ИСБН 978-9971-988-08-1. „ин Чина wас фар фром фриэндлй; тҳис, ит сеэмс, ҳад сометҳинг то до wитҳ тҳе cомплаинт wҳич тҳе рулер оф Малаccа, cонқуэред бй тҳе Португуэсе ин 1511, ҳад лодгед wитҳ тҳе Чинесе эмперор, ҳис сузераин.“ 
  32. ↑ Конинклижк Институут воор Таал-, Ланд- эн Волкенкунде (Нетҳерландс). Биждраген тот де таал-, ланд- эн волкенкунде, Парт 124. М. Нижҳофф, 1968 — 446-бет. „Тҳе реcептион ин Чина wас фар фром фриэндлй; тҳис, ит сеэмс, ҳад сометҳинг то до wитҳ тҳе cомплаинт wҳич тҳе рулер оф Малаccа, cонқуэред бй тҳе Португуэсе ин 1511, ҳад лодгед wитҳ тҳе Чинесе эмперор, ҳис сузераин.“ 
  33. ↑ Биждраген тот де таал-, ланд- эн волкенкунде, 1968 — 446-бет. „Тҳе реcептион ин Чина wас фар фром фриэндлй; тҳис, ит сеэмс, ҳад сометҳинг то до wитҳ тҳе cомплаинт wҳич тҳе рулер оф Малаccа, cонқуэред бй тҳе Португуэсе ин 1511, ҳад лодгед wитҳ тҳе Чинесе эмперор, ҳис сузераин.“ 
  34. ↑ Алижаҳ Гордон, Малайсиан Соcиологиcал Ресеарч Институте. Тҳе пропагатион оф Ислам ин тҳе Индонесиан-Малай арчипелаго. Малайсиан Соcиологиcал Ресеарч Институте, 2001 — 136-бет. ИСБН 978-983-99866-2-4. „Ҳис реcептион ин Чина wас фар фром фриэндлй; тҳис, ит сеэмс, ҳад сометҳинг то до wитҳ тҳе cомплаинт wҳич тҳе рулер оф Мелака, cонқуэред бй тҳе Португуэсе ин 1511, ҳад лодгед wитҳ тҳе Чинесе эмперор, ҳис сузераин.“ 
  35. ↑ Институут воор Таал-, Ланд- эн Волкенкунде ван Недерландсч Индиë, Ҳагуэ. Биждраген тот де таал-, ланд- эн волкенкунде ван Недерландсч-Индиë. М. Нижҳофф, 1968 — 446-бет. „Тҳе реcептион ин Чина wас фар фром фриэндлй; тҳис, ит сеэмс, ҳад сометҳинг то до wитҳ тҳе cомплаинт wҳич тҳе рулер оф Малаccа, cонқуэред бй тҳе Португуэсе ин 1511, ҳад лодгед wитҳ тҳе Чинесе эмперор, ҳис сузераин.“ 
  36. ↑ Эрнест С. Додге. Исландс анд Эмпирес: Wестерн Импаcт он тҳе Паcифиc анд Эаст Асиа. У оф Миннесота Пресс, 1976 — 226-бет. ИСБН 978-0-8166-0853-9. „Тҳе инехcусабле беҳавиор оф тҳе Португуэсе, cомбинед wитҳ тҳе илл-чосен лангуаге оф тҳе леттерс wҳич Пирес пресентед то тҳе cелестиал эмперор, супплементед бй а wарнинг фром тҳе Малай султан оф Бинтан, персуадед тҳе Чинесе тҳат Пирес wас индеэд уп то но гоод“ 
  37. ↑ Кеннетҳ Сcотт Латоуретте. Тҳе Чинесе, тҳеир ҳисторй анд cултуре, 4, репринт, Маcмиллан, 1964 — 235-бет. „Тҳе Мослем рулер оф Малаccа, wҳом тҳей ҳад диспоссессед, cомплаинед оф тҳем то тҳе Чинесе аутҳоритиэс. А Португуэсе энвой, Пирес, wҳо реачед Пекинг ин 1520 wас треатед ас а спй, wас cонвеед бй империал ордер то Cантон“ (тҳе Университй оф Мичиган)
  38. ↑ Кеннетҳ Сcотт Латоуретте. Тҳе Чинесе, тҳеир ҳисторй анд cултуре, 2, Маcмиллан, 1942 — 313-бет. „Тҳе Мослем рулер оф Малаccа, wҳом тҳей ҳад диспоссессед, cомплаинед оф тҳем то тҳе Чинесе аутҳоритиэс. А Португуэсе энвой, Пирес, wҳо реачед Пекинг ин 1520 wас треатед ас а спй, wас cонвеед бй империал ордер то Cантон“ 
  39. ↑ Жоҳн Wиллиам Паррй. Спиcес: Тҳе сторй оф спиcес. Тҳе спиcес десcрибед. Чемиcал Пуб. Cо., 1969 — 102-бет. „Фернао Пирес де Андраде реачед Пекинг, Чина, ин 1520, бут унфортунателй фор тҳат Португуэсе энвой, ҳе wас треатед ас а спй анд диэд ин а Cантонесе присон.“ 
  40. ↑ Томé Пирес. Тҳе Сума ориэнтал оф Томе Пирес: ан аccоунт оф тҳе Эаст, фром тҳе Ред Сеа то Чина, wриттен ин Малаccа анд Индиа ин 1512–1515 ; анд, Тҳе боок оф Франcисcо Родригуэс : Пилот-Мажор оф тҳе армада тҳат дисcоверед Банда анд тҳе Молуccас : руттер оф а вояге ин тҳе ред сеа, наутиcал рулес, алманаcк..., иллустратед, репринт Армандо Cортесãо: , Асиан Эдуcатионал Сервиcес, 1990 — хл-бет. ИСБН 978-81-206-0535-0. Қаралди: 14-декабр 2011-йил. „Ин тҳе меантиме, афтер тҳе департуре оф Симãо де Андраде, тҳе шип Мадалена, wҳич белонгед то Д. Нуно Мануэл, cоминг фром Лисбон ундер тҳе cомманд оф Диого Cалво, арривед ат Тамãо wитҳ соме отҳер весселс фром Малаccа, амонг тҳем тҳе жунк оф Жорге Áлварес, wҳич тҳе еар бефоре cоулд нот саил wитҳ Симãо де Андраде'с флеэт, беcаусе ше ҳад спрунг а леак..., тҳе Чинесе сеизед Васcо Cалво, а бротҳер оф Диого Cалво, анд отҳер Португуэсе wҳо wере ин Cантон традинг ашоре. Он 27 Жуне 1521 Дуарте Cоэлҳо арривед wитҳ тwо жункс ат Тамãо. Бесидес cаптуринг соме оф тҳе Португуэсе весселс, тҳе Чинесе блоcкадед Диого Cалвўс шип анд фоур отҳер Португуэсе весселс ин Тамãо wитҳ а ларге флеэт оф армед жункс. А феw wеэкс латер Амбрóсио до Рего арривед wитҳ тwо отҳер шипс. Ас манй оф тҳе Португуэсе cреwс ҳад беэн киллед ин тҳе фигҳтинг, слаугҳтеред афтерwардс ор такен присонерс, бй тҳис тиме тҳере wас нот эноугҳ Португуэсе фор алл тҳе весселс, анд тҳус Cалво, Cоэлҳо, анд Рего ресолвед то абандон тҳе жункс ин ордер тҳе баттетер то ман тҳе тҳреэ шипс. Тҳей сет саил он 7 Септембер анд wере аттаcкед бй тҳе Чинесе флеэт, манагинг ҳоwевер то эсcапе, тҳанкс то а провидентиал гале wҳич сcаттеред тҳе энемй жункс, анд арривед ат Малаccа ин Оcтобер 1521. Виэира ментионс отҳер жункс wҳич арривед ин Чина wитҳ Португуэсе абоард; алл wере аттаcкед, анд тҳе энтире cреwс wере киллед фигҳтинг ор wере такен присонерс анд слаугҳтеред латер.“ 
  41. ↑ Томé Пирес. Тҳе Сума ориэнтал оф Томе Пирес: ан аccоунт оф тҳе Эаст, фром тҳе Ред Сеа то Чина, wриттен ин Малаccа анд Индиа ин 1512–1515 ; анд, Тҳе боок оф Франcисcо Родригуэс : Пилот-Мажор оф тҳе армада тҳат дисcоверед Банда анд тҳе Молуccас : руттер оф а вояге ин тҳе ред сеа, наутиcал рулес, алманаcк..., иллустратед Армандо Cортесãо: , Асиан Эдуcатионал Сервиcес, 1990 — хл-бет. ИСБН 978-81-206-0535-0. Қаралди: 14-декабр 2011-йил. „Финаллй Пирес анд ҳис cомпанионс лефт Пекинг он 22 Май анд арривед ин Cантон он 22 Септембер 1521. Франcисcо де Будоиа диэд дуринг тҳе жоурней. Фром Пекинг инструcтионс wере сент то Cантон тҳат тҳе амбассадор анд ҳис суите шоулд бе кепт ин cустодй, анд тҳат онлй афтер тҳе Португуэсе ҳад эваcуатед Малаccа анд ретурнед ит то иц кинг, а вассал оф тҳе Эмперор оф Чина, wоулд тҳе мемберс оф тҳе эмбассй бе либератед.“ 
  42. ↑ Томé Пирес. Тҳе Сума ориэнтал оф Томе Пирес: ан аccоунт оф тҳе Эаст, фром тҳе Ред Сеа то Чина, wриттен ин Малаccа анд Индиа ин 1512–1515 ; анд, Тҳе боок оф Франcисcо Родригуэс : Пилот-Мажор оф тҳе армада тҳат дисcоверед Банда анд тҳе Молуccас : руттер оф а вояге ин тҳе ред сеа, наутиcал рулес, алманаcк..., иллустратед Армандо Cортесãо: , Асиан Эдуcатионал Сервиcес, 1990 — хли-бет. ИСБН 978-81-206-0535-0. Қаралди: 14-декабр 2011-йил. „Бут манй отҳерс диэд ин присон, соме оф ҳунгер, манй странглед, 'афтер cаррйинг боардс статинг тҳат тҳей шоулд диэ ас сеа-робберс', оне струcк он тҳе ҳеад wитҳ а маллет, анд отҳерс беатен то деатҳ. Пирес анд ҳис cомпанионс арривед ат Cантон а фортнигҳт афтер тҳе тҳреэ Португуэсе шипс ҳад эсcапед фром Тамãо, анд тҳей фоунд тҳемселвес ин а мост диффиcулт поситион... "Томé Пирес реплиэд тҳат ҳе ҳад нот cоме фор тҳат пурпосе, нор wас ит меэт фор ҳим то дисcусс суч а маттер; тҳат ит wоулд бе эвидент фром тҳе леттер ҳе ҳад броугҳт тҳат ҳе ҳад но кноwледге оф анйтҳинг элсе.... Wитҳ тҳесе қуэстионс ҳе кепт ус он оур кнеэс фор фоур ҳоурс; анд wҳен ҳе ҳад тиред ҳимселф оут, ҳе сент эач оне баcк то тҳе присон ин wҳич ҳе wас кепт. Он 14 Аугуст 1522 тҳе Почанcи пут феттерс он тҳе ҳандс оф Томé Пирес, анд он тҳосе оф тҳе cомпанй ҳе пут феттерс, анд иронс он тҳеир феэт“ 
  43. ↑ Томé Пирес. Тҳе Сума ориэнтал оф Томе Пирес: ан аccоунт оф тҳе Эаст, фром тҳе Ред Сеа то Чина, wриттен ин Малаccа анд Индиа ин 1512–1515 ; анд, Тҳе боок оф Франcисcо Родригуэс : Пилот-Мажор оф тҳе армада тҳат дисcоверед Банда анд тҳе Молуccас : руттер оф а вояге ин тҳе ред сеа, наутиcал рулес, алманаcк..., иллустратед Армандо Cортесãо: , Асиан Эдуcатионал Сервиcес, 1990 — хлии-бет. ИСБН 978-81-206-0535-0. Қаралди: 14-декабр 2011-йил. „cлеркс wҳо wере пресент wроте доwн тен анд столе тҳреэ ҳундред... Тҳе гоодс тҳат тҳей тоок фром ус wере тwентй қуинталс оф рҳубарб, оне тҳоусанд фиве ҳундред ор сих ҳундред рич пиэcес оф силк, а маттер оф фоур тҳоусанд силк ҳандкерчиэфс wҳич тҳе Чинесе cалл шеу-па (хопас) оф Нанкинг, анд манй фанс, анд алсо тҳреэ арробас оф муск ин поwердер, оне тҳоусанд тҳреэ ҳундред подс оф муск, фоур тҳоусанд одд таэлс оф силвер анд севентй ор эигҳтй таэлс оф голд анд отҳер пиэcес оф силвер, анд алл тҳе cлотҳс“ 
  44. ↑ Томé Пирес. Тҳе Сума ориэнтал оф Томе Пирес: ан аccоунт оф тҳе Эаст, фром тҳе Ред Сеа то Чина, wриттен ин Малаccа анд Индиа ин 1512–1515 ; анд, Тҳе боок оф Франcисcо Родригуэс : Пилот-Мажор оф тҳе армада тҳат дисcоверед Банда анд тҳе Молуccас : руттер оф а вояге ин тҳе ред сеа, наутиcал рулес, алманаcк..., иллустратед Армандо Cортесãо: , Асиан Эдуcатионал Сервиcес, 1990 — хлии-бет. ИСБН 978-81-206-0535-0. Қаралди: 14-декабр 2011-йил. „Меанwҳиле фром Индиа, wҳере тҳе неwс оф тҳис стате оф аффаирс ҳад нот ет арривед, анотҳер флеэт оф фоур шипс ундер тҳе cомманд оф Мартим Афонсо де Мерло Cоутинҳо саилед фор Чина ин Април 1522. Cоунтинҳо ҳад лефт Лисбон жуст оне еар бефоре, cоммиссионед бй Дом Мануэл wитҳ а мессаге оф гоод-wилл то тҳе Эмперор оф Чина, фор wҳич пурпосе ҳе cарриэд анотҳер амбассадор wитҳ ҳим.“ 
  45. ↑ Томé Пирес. Тҳе Сума ориэнтал оф Томе Пирес: ан аccоунт оф тҳе Эаст, фром тҳе Ред Сеа то Чина, wриттен ин Малаccа анд Индиа ин 1512–1515 ; анд, Тҳе боок оф Франcисcо Родригуэс : Пилот-Мажор оф тҳе армада тҳат дисcоверед Банда анд тҳе Молуccас : руттер оф а вояге ин тҳе ред сеа, наутиcал рулес, алманаcк..., иллустратед Армандо Cортесãо: , Асиан Эдуcатионал Сервиcес, 1990 — хлиии-бет. ИСБН 978-81-206-0535-0. Қаралди: 14-декабр 2011-йил. „Cоутинҳўс флеэт оф сих саил лефт Малаccа он 10 Жулй анд арривед ат Тамãо ин Аугуст 1522. Тҳей wере соон аттаcкед бй тҳе Чинесе флеэт. Тҳе Португуэсе ҳад манй мен киллед анд такен присонерс, тwо шипс анд тҳе жунк wере лост, анд афтер ваин эффорц то ре-эстаблиш релатионс wитҳ тҳе Cантонесе аутҳоритиэс, Cоутинҳо ретурнед wитҳ тҳе отҳер шипс то Малаccа, wҳере ҳе арривед ин тҳе миддле оф Оcтобер 1522. Тҳоугҳ соме чрониcлерс пут тҳе бламе он тҳе Чинесе, Чанг қуотес Чинесе соурcес wҳич ассерт тҳат тҳе Португуэсе шоулд бе ҳелд респонсибле фор тҳе оутбреак оф ҳостилитиэс.“ 
  46. ↑ Томé Пирес. Тҳе Сума ориэнтал оф Томе Пирес: ан аccоунт оф тҳе Эаст, фром тҳе Ред Сеа то Чина, wриттен ин Малаccа анд Индиа ин 1512–1515 ; анд, Тҳе боок оф Франcисcо Родригуэс : Пилот-Мажор оф тҳе армада тҳат дисcоверед Банда анд тҳе Молуccас : руттер оф а вояге ин тҳе ред сеа, наутиcал рулес, алманаcк..., иллустратед Армандо Cортесãо: , Асиан Эдуcатионал Сервиcес, 1990 — хлви-бет. ИСБН 978-81-206-0535-0. Қаралди: 14-декабр 2011-йил. „Он фол. 108в. ит ис статед тҳат Мартим Афонсо де Мело Cоутинҳо wент фром Малаccа то Чина ин 1521, бут ин фол. 121 ит ис cорреcтлй саид тҳат ҳе арривед ин 1522.“ 
  47. ↑ Томé Пирес. Тҳе Сума ориэнтал оф Томе Пирес: ан аccоунт оф тҳе Эаст, фром тҳе Ред Сеа то Чина, wриттен ин Малаccа анд Индиа ин 1512–1515 ; анд, Тҳе боок оф Франcисcо Родригуэс : Пилот-Мажор оф тҳе армада тҳат дисcоверед Банда анд тҳе Молуccас : руттер оф а вояге ин тҳе ред сеа, наутиcал рулес, алманаcк..., иллустратед Армандо Cортесãо: , Асиан Эдуcатионал Сервиcес, 1990 — хлиии-бет. ИСБН 978-81-206-0535-0. Қаралди: 14-декабр 2011-йил. „Аccординг то Виэира тҳе мандаринс агаин ордеред тҳат Пирес шоулд wрите а леттер то тҳе Кинг оф Португал, wҳич тҳе амбассадор оф тҳе эх-кинг оф Малаccа шоулд таке то Малаccа, ин ордер тҳат ҳис cоунтрй анд пеопле мигҳт бе ретурнед то тҳеир формер мастер; иф а сатисфаcторй реплй дид нот cоме, тҳе Португуэсе амбассадор wоулд нот ретурн. А драфт леттер ин Чинесе wас сент то тҳе имприсонед Португуэсе, фром wҳич тҳей wроте тҳреэ леттерс, фор Кинг Мануэл, тҳе Говернор оф Индиа анд тҳе Cаптаин оф Малаccа. Тҳесе леттерс wере деливеред то тҳе Cантонесе аутҳоритиэс он 1 Оcтобер 1522. Тҳе Малай амбассадор wас нот анхиоус то бе тҳе cоуриэр, нор wас ит эасй то финд анотҳер. Ат ласт а жунк wитҳ фифтеэн Малайс анд фифтеэн Чинесе саилед фром Cантон он 31 Май 1523 анд реачед Паттани.“ 
  48. ↑ Томé Пирес. Тҳе Сума ориэнтал оф Томе Пирес: ан аccоунт оф тҳе Эаст, фром тҳе Ред Сеа то Чина, wриттен ин Малаccа анд Индиа ин 1512–1515 ; анд, Тҳе боок оф Франcисcо Родригуэс : Пилот-Мажор оф тҳе армада тҳат дисcоверед Банда анд тҳе Молуccас : руттер оф а вояге ин тҳе ред сеа, наутиcал рулес, алманаcк..., иллустратед Армандо Cортесãо: , Асиан Эдуcатионал Сервиcес, 1990 — хлив-бет. ИСБН 978-81-206-0535-0. Қаралди: 14-декабр 2011-йил. „А мессаге cаме то тҳе кинг оф Бинтанг фром ҳис амбассадор [ин Cантон], анд тҳе ман wҳо броугҳт ит соон ретурнед. Тҳе репорт wҳич тҳе кинг оф Бинтанг wас спреадинг ин тҳе cоунтрй ис тҳат тҳе Чинесе интендед то cоме агаинст Малаccа. Тҳис ис нот верй cертаин, тҳоугҳ тҳере аре тҳингс тҳат май ҳаппен Тҳе ман wҳо броугҳт а мессаге то тҳе кинг оф Бинтанг 'соон ретурнед', сайс Жорге де Албуқуэрқуэ. Виэира теллс ус тҳат тҳе жунк 'ретурнед wитҳ а мессаге фром тҳе кинг оф Малаccа, анд реачед Cантон он 5 Септембер' (фол.110В.)... 'Он тҳе дай оф Ст. Ничолас [6 Деc.] ин тҳе еар 1522 тҳей пут боардс он тҳем [тҳе Португуэсе присонерс] wитҳ тҳе сентенcе тҳат тҳей шоулд диэ анд бе эхпосед ин пиллориэс ас робберс. Тҳе сентенcес саид: "Петтй сеа робберс сент бй тҳе греат роббер фалселй; тҳей cоме то спй оут оур cоунтрй; лет тҳем диэ ин пиллориэс ас робберс." а репорт wас сент то тҳе кинг аccординг то тҳе информатион оф тҳе мандаринс, анд тҳе кинг cонфирмед тҳе сентенcе. Он 23 Септембер 1523 тҳесе тwентй-тҳреэ персонс wере эач оне cут ин пиэcес, то wит, ҳеадс, легс, армс, анд тҳеир привате мемберс плаcед ин тҳеир моутҳс, тҳе трунк оф тҳе бодй беинг дивидед инто тwо пиэcес ароунд тҳе беллй. Ин тҳе стреэц оф Cантон“ 
  49. ↑ Томé Пирес. Тҳе Сума ориэнтал оф Томе Пирес: ан аccоунт оф тҳе Эаст, фром тҳе Ред Сеа то Чина, wриттен ин Малаccа анд Индиа ин 1512–1515 ; анд, Тҳе боок оф Франcисcо Родригуэс : Пилот-Мажор оф тҳе армада тҳат дисcоверед Банда анд тҳе Молуccас : руттер оф а вояге ин тҳе ред сеа, наутиcал рулес, алманаcк..., иллустратед Армандо Cортесãо: , Асиан Эдуcатионал Сервиcес, 1990 — хлв-бет. ИСБН 978-81-206-0535-0. Қаралди: 14-декабр 2011-йил. „ботҳ тҳосе оф Cантон анд тҳосе оф тҳе энвиронс, ин ордер то гиве тҳем то ундерстанд тҳат тҳей тҳоугҳт нотҳинг оф тҳе Португуэсе, со тҳат тҳе пеопле мигҳт нот талк абоут Португуэсе. Тҳус оур шипс wере cаптуред тҳроугҳ тwо cаптаинс нот агреэинг, анд со алл ин тҳе шипс wере такен, тҳей wере алл киллед, анд тҳеир ҳеадс анд привате мемберс wере cарриэд он тҳе баcкс оф тҳе Португуэсе ин фронт оф тҳе Мандарин оф Cантон wитҳ тҳе плайинг оф мусиcал инструменц анд режоиcинг, wере эхҳибитед суспендед ин тҳе стреэц, анд wере тҳен тҳроwн инто тҳе дунгҳиллс.“ 
  50. ↑ Империал Чина – 900–1800, Ф.W. Моте, Пагес 658, Фирст Ҳарвард Университй Пресс, 2003.
  51. ↑ 周. „「明史」課程大綱 – 第七講 議禮、修玄與威刑-嘉靖政局的演變“ (зҳ). 2016-йил 27-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 17-июн.
  52. ↑ НЙтимес. "НЙтимес." Тҳе Кингдом анд тҳе Беаутй (1959). Ретриэвед он 30 Април 2008.