Imperator Chongchjen
Император Чонгчжен (хит. ан’анавий 崇禎帝, соддалаштрилган 崇祯帝, пинйин: Чóнгзҳēн Дì; 1611-йил 6-феврал - 1644-йил 25-апрел), шахсий исми Чжу Южиан, хушмуомала исми Деюэ (德約),[2] Мин сулоласининг 17- ва охирги императори, шунингдек, Манжур Син истилосидан олдин Хитойни бошқарган охирги этник Хан эди. У 1627-йилдан 1644-йилгача ҳукмронлик қилди. „Чонгчжен“ унинг ҳукмронлиги даври номи бўлиб, „ҳурматли ва хайрли“ деган маънони англатади.
| Император Чонгчжен 崇禎帝 | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Мин сулоласининг 17-императори | |||||||||
| Салтанат | 1627-йил 2-октябр – 1644-йил 25-апрел | ||||||||
| Ўтмишдоши | Император Тианқи | ||||||||
| Давомчиси | Император Ҳонггуанг | ||||||||
| Хитой императори | |||||||||
| Салтанат | 1627–1644 | ||||||||
| Ўтмишдоши | Император Тианқи (Мин сулоласи) | ||||||||
| Давомчиси | Император Шунжи (Син сулоласи) | ||||||||
| Хин шаҳзодаси (信王) | |||||||||
| Мансаб даври: | 1622–1627 | ||||||||
| Турмуш ўртоғи |
Императрица Хиаожиэлиэ (турм. 1626; ваф. 1644) | ||||||||
| Фарзандлари |
| ||||||||
| |||||||||
| Уй | Чжу хонадони | ||||||||
| Сулола | Мин сулоласи | ||||||||
| Отаси | Император Таичанг | ||||||||
| Онаси | Императрица Доwагер Хиаочун | ||||||||
| Имзоси: |
.jpg) | ||||||||
Чжу Южиан император Тайчаннинг ўғли ва император Тянқининг укаси бўлиб, 1627-йилда тахтга ўтирган. У деҳқонлар қўзғолонларига қарши курашган ҳамда шимолий чегараларни манжурларга қарши курашда ҳимоя қила олмаган. 1644-йилда қўзғолончилар пойтахт Пекинга етиб келганида, у ўз жонига қасд қилди ва Мин сулоласини тугатди. Шундан сўнг Манжурлар Син сулоласини тузишди.
1645-йилда ўзини Ҳонггуанг номи билан Жанубий Мин императори деб эълон қилган Чжу Юсонг император Чонгчженга „Сизонг“ маъбад номини берди. Тарихий матнларда „Сизонг“ император Чонгчженнинг энг кенг тарқалган маъбад номидир. Жанубий Мин ҳукмдорлари „Сизонг“ни дастлаб „Йизонг“ (毅宗)га, кейин эса „Вейзонг“ га ўзгартиришган. Син сулоласи даврида император Чонгчженнинг маъбади номи „Ҳуаизонг“ (懷宗)га ўзгартирилди.
Ёшлик йиллари
Чжу Южиан император Тайчан (Чжу Чанглуо)нинг паст мартабали канизакларидан бири Лиу хонимдан туғилган бешинчи ўғли эди. Чжу Южиан тўрт ёшга тўлганда онаси номаълум сабабларга кўра отаси томонидан қатл этилган ва яширинча дафн этилган. Кейин Чжу Южианни отасининг бошқа канизаклари асраб олишди. У биринчи бўлиб Консорт Канг томонидан тарбияланган ва канизак унинг акаси Чжу Ёухиаони асраб олганидан кейин уни Консорт Зҳуанг тарбиялаган.
Император Тайчаннинг Чжу Юсяо ва Чжу Юсзяндан бошқа барча ўғиллари балоғатга етмасдан вафот этишган. Чжу Южиан нисбатан ёлғиз, аммо тинч муҳитда ўсган. 1620-йилда император Тайчан вафот этгандан сўнг Чжу Южианнинг катта акаси Чжу Юсяо отаси ўрнини эгаллади ва император Тянқи сифатида тахтга ўтирди. У Чжу Юсзянга „Хин шаҳзодаси“ (信王) унвонини берди ва вафот этган Чжу Южианнинг онаси Лиу хонимни „Консорт Хиан“ (賢妃) унвонига сазовор қилди. Император Тянқи даврида ҳукуматни бошқарган амалдор Вей Чжунгсяндан қўрққан Чжу Южиан 1627-йилда акаси томонидан ҳукуматга чақирилгунига қадар касаллик баҳонасида император ҳукумат мажлисларига боришдан қочиб юрди. Ўша пайтда император Тианқи оғир касал эди ва Чжу Южиан келажакда Вей Чжунгхианга таянишини хоҳларди[3].
Ҳукмронлик
1627-йил октябр ойида император Тянқи вафот этганида унинг меросхўри йўқ эди (унинг охирги ўғли бир йил олдин сирли Wанггонгчанг портлаши пайтида вафот этган). Императорнинг укаси, ўша пайтда тахминан 16 ёшда бўлган Чжу Южиан император Чонгчжен сифатида тахтга ўтирди.[4] Унда давлат ишларини бошқаришда император саройида ҳукмронлик қилишни давом эттириш ниятида бўлган бош амалдор Вей Чжунгсяннинг маневрларига қарамай императрица Чжан (Император Тянқининг беваси) ёрдам берди[5]. Император Чонгчжен ўз ҳукмронлигининг бошиданоқ Мин сулоласининг таназзулини тўхтатиш учун қўлидан келганини қилди. Унинг ислоҳотчилик ҳаракатлари фуқаролик ва ҳарбий тузилманинг юқори даражаларига қаратилган эди. Бироқ кўп йиллик ички коррупция ва бўш ғазна муҳим давлат лавозимларини эгаллаш учун қобилиятли вазирларни топишга имкон бермади. Император ўз қўл остидагиларидан ҳам шубҳада бўлиб, ўнлаб дала қўмондонлари, жумладан, шимолий чегарани Манжурларга (кейинчалик Син сулоласи деб аталади) қарши ҳимоя қилган генерал Юан Чонгхуанни ҳам қатл қилди. Император Чонгчженнинг ҳукмронлиги унинг амалдорлари орасида фраксиячиликдан қўрқиш билан ажралиб турарди. Бу император Тянқи даврида жиддий масала эди. Акасининг ўлимидан сўнг Чонгчжен Вей Зҳонгхиан ва Мадам Кени, шунингдек, „Вей-Ке фитнаси“га алоқадор деб ҳисобланган бошқа амалдорларни дарҳол йўқ қилди.[6]
Шу билан бирга Вей Чжунгсян таъсирида вайрон бўлган Донглин Академияси фраксияси бутун Жиангнан минтақасида сиёсий ташкилотлар туздилар.[6] Улардан асосийси Фуше ёки Қайта тиклаш жамияти бўлиб, унинг аъзолари янги авлод олимлари сифатида эски Донглин фраксиясига мансуб эди.[4] Улар 1630 ва 1631-йиллардаги императорлик имтиҳонлари орқали ўз аъзоларини юқори давлат лавозимларига жойлаштиришга муваффақ бўлишди. Вей Чжунгсяннинг натижаларни ўзгартириши император Чонгчженда катта шубҳа уйғотиб, Донглин фраксиясининг ҳукуматдаги таъсирининг янгиланишига олиб келди.[6] Донглинга мансуб Қиан Қианининг бош котиб лавозимига номзоди унинг рақиби Вен Тирен томонидан коррупсия ва фраксиячиликда айбланишига олиб келди. Қиан Қианйи император буйруғи билан қамоққа олинган. Тез орада у озодликка чиқарилган бўлса-да, мақоми оддий одамга айланди ва у Жиангнанга қайтди. Вен Тирен кейинчалик Бош котиб бўлган.[6]
Деҳқонлар қўзғолонлари ва манжур босқини
ХВИИ аср бошларида Кичик музлик даври сабаб бўлган доимий қурғоқчилик ва очарчилик Мин сулоласининг қулашини тезлаштирди.[7] 1620-йилларда очарчиликдан азият чеккан Шенсилик камбағаллар Чжан Сянчжонг ва Ли Зиченг бошчилигидаги иккита йирик халқ қўзғолонига кўтарилди.[4] Шу билан бирга, Мин қўшинлари шимолий чегарани ҳимоя қилиш учун Манжур ҳукмдори Хонг Тайжига қарши сафарбар қилинди. Хонгнинг отаси Нурхаcи манжур қабилаларини бирлашган кучга айлантирган эди. 1636-йилда Буюк девор шимолидаги Мин истеҳкомларига қарши йиллар давомида олиб борилган юришлардан сўнг, Хонг Тайжи ўзини Син сулоласининг императори деб эълон қилди.[6]
1630-йилларда қўзғолон Шенсидан яқин атрофдаги Ҳугуанг ва Хенанга тарқалди. 1633-йилдан 1644-йилгача Жингши катта вабоси Шимолий Хитойни вайрон қилди. 1641-йилда Сянян Чжан Сянчжонгга, Луоянг эса Ли Зиченгга бўйсунди. Кейинги йили Ли Зиченг Кайфенни қўлга олди.[6] Шундан бир йил ўтиб Чжан Сянчжонг Вучангни эгаллаб, ўзини Хи қироллигининг ҳукмдори деб эълон қилди.[4] Ҳукумат амалдорлари қўзғолончи қўшинларни тўхтатиш бўйича бир қанча нореал таклифларни, жумладан, камондан отиш мусобақаларини ўтказиш, Вейсуо ҳарбий колония тизимини тиклаш ва сотқин деҳқонларни қатл этишни таклиф қилишди.[6] Ли Зичен 1643-йил охирида Сианни эгаллаб, унинг номини Чанған деб ўзгартирди. Бу шаҳар Тан сулоласининг пойтахти бўлганида ушбу номга эга эди. 1644-йилги янги ой йилида у ўзини Шун сулоласининг ҳукмдори деб эълон қилди ва Пекинни эгаллашга тайёргарлик кўра бошлади.[6]
Бу пайтга келиб, император Чонгчжен учун вазият кескинлашди. У Пекин ҳудудидан янги назоратчиларни ёллаш ва Буюк девордаги Шанхай довони ҳимоячиси генерал Ву Сангуини чақириб олиш таклифларини рад этди. Император Чонгчжен янги дала қўмондони Ю Йинггуйни қўзғолончиларга қарши сафарбар қилди. У 1643-йил декабр ойида Сариқ дарёни кесиб ўтган Ли Зиченг қўшинларини тўхтата олмади. Пекинда пойтахт мудофаа кучлари қари ва заиф одамлардан иборат бўлиб, улар ўз таъминоти учун масъул амалдорларнинг коррупсияси туфайли очликдан ўлишаётган эди. Қўшинларга деярли бир йил давомида маош тўланмади.[6] Айни пайтда, Ли Зичен қўшинлари томонидан Таиюаннинг қўлга олиниши унинг ҳарбий кампаниясига қўшимча туртки берди. Гарнизонлар унга жангсиз таслим бўла бошладилар. 1644-йил феврал ва март ойларида император Чонгчжен ҳукуматни жанубдаги Нанкинга кўчириш бўйича такрорий таклифларни рад этди. Апрел бошида эса валиаҳд шаҳзодани жанубга кўчириш таклифини ҳам рад этди.[6]
Вафоти
1644-йил апрел ойида Мин император ҳукумати ниҳоят Ву Сангуига ўз қўшинини Нингюан қалъасидан жанубга Шанхай довонига кўчиришни буюрди.[4] Аммо жуда кеч эди ва Ву Шанхай довонига 26-апрелгача етиб бора олмади.[6] Шун қўзғолончилари Жуёнг довони орқали пойтахтга яқинлашаётгани ҳақида Пекинга хабар етиб келди ва император Чонгчжен 23-апрел куни ўзининг сўнгги мажлисини вазирлари билан бирга ўтказди. Ли Зиченг императорга таслим бўлиш имкониятини таклиф қилди, аммо музокаралар ҳеч қандай натижа бермади. Ли ўз кучларига 24-апрелда ҳужум қилишни буюрди. Император Чонгчжен исёнчилар қўлига асир тушмаслик учун ўғилларидан ташқари император хонадонининг барча аъзоларини бир жойга тўплади. У консорт Юан ва малика Жаоренни қиличи билан чопиб ташлади ва малика Чангпингнинг қўлини кесиб ташлади.
25-апрелда император Чонгчжен ҳозирги Жингшан боғидаги кичик тепалик бўлган Меишанга пиёда боради. У ерда у ўзини дарахтга осган[6] ёки камар билан бўғиб ўлдирган. Баъзи маълумотларга кўра, император ўз жонига қасд қилиш тўғрисида хат қолдирган, унда шундай дейилган: "Мен аждодларим билан ер ости дунёсида юзма-юз кўринмаслик учун маъюс ва шарманда бўлиб ўламан. Қўзғолончилар менинг жасадимни бўлаклаб, амалдорларимни ўлдиришсин. Лекин император қабрларини талон-торож қилишмасин ва халқимиздан бирортасига ҳам зарар етказмасин”[8] Императорнинг жасадини дарахт остидан топиб олган хизматкорнинг сўзларига кўра, тианзи (Осмон Ўғли) сўзлари унинг ўлимидан кейин қолган ягона ёзма далил бўлган.[6] Император Мин қабрларида дафн этилган.
Манжурлар император Чонгчжен вафотидан унумли фойдаланишди: улар „императордан қасос олишга“ даъво қилиб, содиқ Мин кучлари ва тинч аҳолини қўллаб-қувватладилар. Шун сулоласи Шанхай довони жангида Ли Зиченгнинг мағлубиятигача бир йилдан камроқ давом этди. Ғолиб манжурлар бутун Хитойнинг ҳукмдори сифатида император Шунжи бошчилигидаги Син сулоласининг ҳукмронлигини ўрнатдилар. Император Чонгчжен ҳукуматни жанубга Нанкинга кўчиришдан бош тортганлиги сабабли, янги Син ҳукумати Минни осонлик билан сиқиб чиқариб, асосан Пекин бюрократиясини эгаллаб олишга муваффақ бўлди.[6]
Император Чонгчжен ўлимидан сўнг содиқ кучлар Нанкинда Жанубий Мин сулоласини эълон қилиб, Чжу Юсонгни (Фу шаҳзодаси) император Ҳонггуанг деб номладилар. 1645-йилда Син қўшинлари Мин қолдиқларига қарши ҳаракат қила бошлади. Жануби Мин фраксияларнинг ўзаро тўқнашуви туфайли Син ҳужумини тўхтата олмади ва Нанкин 1645-йил 8-июнда таслим бўлди. Чжу Ёусонг 15-июнда қўлга олинди ва Пекинга келтирилиб, 1646-йилда у ерда вафот этди. Сусаяётган Жанубий Мин доимий равишда жанубга сурилиб борди ва Жанубий Миннинг сўнгги императори Чжу Юлан ниҳоят Бирмада қўлга олиниб, Юннанга олиб кетилди. У 1662-йилда Ву Сангуи томонидан қатл этилди.
Мерос
Император Чонгчжен Мин меъёрлари бўйича қобилияциз бўлса-да, у Мин сулоласининг тақдирини якунлади. Кўп жиҳатдан у сулолани сақлаб қолиш учун бор кучини сарфлади. Бироқ, меҳнацеварлиги билан машҳур бўлишига қарамай, императорнинг паранояси, сабрсизлиги, қайсарлиги ва халқининг оғир аҳволига эътибор бермаслиги парчаланиб бораётган империяни барбод қилди. Унинг ислоҳотга уринишлари Мин ҳокимиятининг сезиларли даражада пасайишини ҳисобга олмади. Бу унинг ўтиш даврида аллақачон ривожланган эди. Император Чонгчжен ўзининг 17 йиллик ҳукмронлиги давомида еттита ҳарбий губернаторни, 11 минтақа қўмондонини қатл қилди, мудофаа вазирини 14 марта алмаштирди ва Буюк Котибиятга мисли кўрилмаган даражада 50 вазирни (Вазирлар Маҳкамасига тенг) тайинлади[9]. Гарчи Мин сулоласи сўнгги йилларда ҳам қобилиятли саркардалар ва малакали сиёсатчиларга эга бўлса-да, император Чонгчженнинг сабрсизлиги ва паранойик шахсияти уларнинг ҳеч бирига хавфли вазиятдан қутулиш учун бирон бир ҳақиқий режани амалга оширишга имкон бермади.
Хусусан, император Чонгчженнинг Юан Чонгхуанни ўта заиф асосларда қатл этиши ҳал қилувчи ҳалокатли зарба сифатида баҳоланди. Ўлими вақтида Юан шимоли-шарқдаги барча Мин қўшинларининг олий қўмондони эди ва пойтахтни кутилмаган Манжур босқинидан ҳимоя қилиш учун чегарадан етишиб чиққан эди. Ўтган ўн йилликнинг кўп қисмида Юан Мин империясининг шимолдаги қўрғони бўлиб хизмат қилди ва у ерда империя шармандали мағлубиятга учраган бир пайтда Мин чегараларини таъминлаш учун масъул эди. Унинг адолациз ўлими Мин ҳарбий руҳиятини бузди ва Хитойни манжурлар томонидан босиб олиниши йўлидаги энг катта тўсиқлардан бирини олиб ташлади.
Шажара
| Император Жиажинг (1507—1567) | ||||||||||||||||
| Император Лонгқинг (1537—1572) | ||||||||||||||||
| Императрица Хиаоке (ваф. 1554) | ||||||||||||||||
| Император Ванли (1563—1620) | ||||||||||||||||
| Ли Веи (1527—1583) | ||||||||||||||||
| Императрица Доwагер Хиаодинг (1545—1614) | ||||||||||||||||
| Ванг хоним | ||||||||||||||||
| Император Тайчан (1582—1620) | ||||||||||||||||
| Wанг Чаоcаи | ||||||||||||||||
| Императрица Доwагер Хиаожинг (1565—1611) | ||||||||||||||||
| Ге хоним | ||||||||||||||||
| Император Чонгчжен (1611—1644) | ||||||||||||||||
| Лиу Тингчен | ||||||||||||||||
| Лиу Йингюан (1533—1588) | ||||||||||||||||
| Жиа хоним | ||||||||||||||||
| Императрица Доwагер Хиаочун (1588—1615) | ||||||||||||||||
| Мр. Ху | ||||||||||||||||
| Ху хоним | ||||||||||||||||
Оммавий маданиятда
- 1981-йил КБС1 Даэмеонг телесериалида Сео Ёунг-жин томонидан тасвирланган.
Манбалар
- ↑ Минг Томбс, Беижинг, Чина, 2008
- ↑ Wанг Юан (王源)，Жу е танг wен жи (《居業堂文集》), вол. 19. „聞之張景蔚親見烈皇帝神主題御諱字德約，行五，生於萬曆庚戌十二月二十四日寅時，崩於崇禎甲申三月十九日丑時。“
- ↑ 至是八月熹宗疾大漸十一日命召帝帝初慮不為忠賢所容深自韜晦常稱病不朝承召乃入問疾熹宗憑榻顧帝曰來吾弟當為堯舜帝懼不敢應良久奏曰臣死罪陛下為此言臣應萬死熹宗慰勉至再又曰善視中宮魏忠賢可任也帝益懼而與忠賢相勞若語甚溫求出 (崇禎長編 卷一)
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Моте 2003.
- ↑ 及熹宗大漸，折忠賢逆謀、傳位信王者，后力也。 (明史 卷一百一十四)
- ↑ 6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 6,10 6,11 6,12 6,13 Wакеман Жр. 1986.
- ↑ Фаган 2000.
- ↑ Мингжи беилüэ, қуотед инWакеман Жр. 1986, с. 266
- ↑ 古代碑石墓志的宝库, 4-март 2016-йилда асл нусхадан архивланди, қаралди: 30-июл 2022-йил
{{cитатион}}: CС1 маинт: дате формат ()
Адабиётлар
- Чао, Зҳонгчен (2000). Чонгзҳен зҳуан (崇禎傳) ИСБН 957-05-1612-7
- Фаган, Бриан М. (2000), Тҳе Литтле Иcе Аге: Ҳоw Cлимате Маде Ҳисторй, 1300–1850, Басиc Боокс, ИСБН 9780465022724[сайт ишламайди]
- Моте, Фредериcк W. (2003), Империал Чина 900-1800, Ҳарвард Университй Пресс, ИСБН 9780520048041
- Сwопе, Кеннетҳ М. Тҳе Милитарй Cоллапсе оф Чинаъс Минг Дйнастй, 1618-44 (Роутледге, 2014).
- Wакеман Жр., Фредериc (1986), Тҳе Греат Энтерприсе: Тҳе Манчу Реcонструcтион оф Империал Ордер ин Севентеэнтҳ-Cентурй Чина, Университй оф Cалифорниа Пресс, ИСБН 9780520048041
- „Чу Ю-чиэн“, Эминент Чинесе оф тҳе Ч'инг Период. Унитед Статес Говернмент Принтинг Оффиcе, 1943.
Император Чонгчжен Таваллуди: 6-феврал 1611-йил Вафоти: 25-апрел 1644-йил
| ||
| Хитой ҳукмдорлари | ||
|---|---|---|
| Янги даража | Хин шаҳзодаси 1622–1627 |
Бирлаштирган |
| Ҳумкдорлик унвони | ||
| Олдингиси | Мин сулоласи императори 1627–1644 |
Кейингиси |
| Хитой императори 1627–1644 |
Кейингиси | |