In va Yan
Йин ва Янг назарияси ва тамойиллари бутун коинотнинг ишлаши ва ҳаракатларини тушунтиради. Хитойда пайдо бўлган назария. Ушбу назарияга кўра, йин ва янг қутблари ҳеч қачон ўзгармасдир. Қарама-қарши қутбга эга бўлмаган вазият йўқ. қутбларга мисоллар: кеча ва кундуз, ёруғлик ва қоронғулик, қисқариш ва кенгайиш, совуқ ва илиқ, олд ва орқа, ичи ва ташқариси, паст ва баланд, юмшоқ ва тўсатдан, яқин ва узоқ, қисқа ва узун, янги ва карта, хом ва шундай пишган. Йин ва Янг назарияси инсоният тарихи давомида пайдо бўлган барча билим ва эътиқод манбаларига таъсир кўрсатди. Шунинг учун улар мутлақ эмас. Аксинча, улар доимо ўзгариб, ўзгариб туради. Қарама-қаршиликлар ҳар доим бирга мавжуд. Улар барқарор ёки беқарор ҳолатда бўлиши мумкин.
Фу Хи[1] Йи Қинг томонидан ёзилган биринчи асар қўлланиши қишлоқ хўжалигидан олдинги жамиятларда пайдо бўлганлиги маълум бўлган бу назария. Йин ва Янг назарияси Йи Қингда батафсил ўрганилган. Хитой тиббиётининг асосий назарияси бўлган Йин ва Янг назарияси Хуангдининг ички тиббиёт классикаси Ҳуанг Ди-Неи Жинг (милоддан аввалги ИИИ аср)[2] да тушунтирилган. Манба бўлган ушбу ёзма ишда „Йин ва Янг“ назарияси тамойиллари қуйидаги сарлавҳалар остида келтирилган:
Ҳар бир қутб бир-бирига қарама-қаршидир
Коинотдаги ҳамма нарса бир-биридан ажралмайдиган иккита қарама-қарши қутбга эга. Йин қутби: ички, қоронғу, тун, қисқарувчи, мулойим, паст; Янг қутби: ташқи, ёрқин, кундузи, тарқаладиган, тўсатдан, баландни ифодалайди. Қутблар чегарасига етганда, улар тескарисига айланади. Туннинг энг қоронғу соатларида кун бошланади. Қисқартирилган ҳолат тарқалишга интилади. Кўп мания ҳолатида депрессия бошланиши кутилмоқда ва ҳоказо. Сиёсий масалаларда энг золим кучнинг таъсири мавжуд бўлмаган кучга яқин, яъни таъсири сусаяди.
Қутблар бир-бирига боғлиқ ва бир-бирига айланади
Бу тамойилга кўра, қарама-қаршиликлардан бири шаклланса, 2-чиси бир вақтнинг ўзида шаклланади. Бири йўқолса, иккинчиси охир-оқибат йўқолади. Агар бир қутб чегарасига еца, иккинчи қутб фаоллашади. Ушбу тамойил Хитой тиббиётига кўра текширилганда, касаллик иситма билан бошланиб, давом эца, у совуқ аломатига айланиши мумкин ва аксинча. Яъни, бошида янг таъсирида бўлган касаллик йин таъсирида бўлган касалликка айланиши мумкин; Йин-таъсирли касаллик ҳам янг-самарали курсга эга бўлиши мумкин. Хитой тиббиётида касалликларнинг йин ёки янг табиати ҳам даволаш стратегиясини белгилашда муҳим омил ҳисобланади.
.
Қутблар, албатта, уларнинг аксини ўз ичига олади.
Айнан шу принцип қутблиликни тескари ўзгартиришни бошлайди. Шаклланишларни уларнинг қарама-қаршилигисиз тушунтириб бўлмайди. Янгсиз йин ишлаб чиқарилмайди; Йинсиз янг ишлаб чиқарилмайди. Улар бир-бирига аралашиб кетган. Бир қутбнинг устунлиги кучли бўлган жойда қарама-қарши қутб пайдо бўла бошлайди. Энг кичик соя қуёш нурлари энг даҳшатли нурга тушганда ҳосил бўлади. Шу пайтдан бошлаб ёруғлик камаяди, соя узаяди. Кечаси ёрқин ва иссиқ; кундузи совуқ ва соянинг мавжудлиги; аёл жиҳатида эркак, эркак жиҳатида аёл бўлиш; ҳар қандай муаммони ҳал қилиш; севгидан нафратланиш; ҳаракацизлик ҳаракати; чунки ҳимоя ҳужумга мос келади. Ҳазилни келтириб чиқарадиган ҳаддан ташқари оғриқ, оғриқни туғдирадиган ҳаддан ташқари қувонч. Таижи ёки йин-янг тасвиридаги кичик контрастли ўқувчи бу хусусиятни кўрсатади.
Қутблар ичида чексиз пастки қутблар мавжуд.
Бу қутбларнинг нисбийлик қонунидир. Ҳар бир Йин ва ҳар бир Янг билан уларнинг пастки Йин ва Янг қутблари билан қайта-қайта муомала қилиш мумкин. Масалан: Кундузи Янг малакасига эга. Эрталаб у Янг ичидаги иккиламчи Янгга, кечқурун эса Янг ичидаги иккиламчи Йинга тўғри келади. Худди шундай, тун ҳам Йин-малакали ҳисобланади. Кеча нуқтаи назаридан, кеч Йин ичида иккинчи даражали Йин, эрталаб эса Йин ичида иккинчи даражали Янг. Бу тамойил ёрдамида чексиз релятивистик ҳолатларни шундай чиқариш мумкин. Ниҳоятда оддий тузилма ниҳоятда мураккаб структуранинг таркибий қисмидир. Бутун ва унинг қисмларини бир-биридан ажратиб тушунтириб бўлмайди. Оддий тузилиш, мураккаб тузилиш билан; У доимо Йин ва Янгнинг асосий тамойилларига амал қилади. Улар микро макро, сўл микро тузилманинг ажралмас қисмларидир. Шундай экан, бу яхлит тузилиш доирасида инсон танасини текшириш орқали коинотни тушуниш, оламни текшириш орқали инсонни таҳлил қилиш мумкин кўринади.
Йин Янг тасвирининг маъноси
Ўзгариш ва поларизация бир хил жараёнда ишлайди. Қутблар қарама-қаршиликда бир-бирининг моҳиятини ўз ичига олади. Ҳамма нарса йўқдан туғилади ва кейин қутбланиш бошланади. Одатда яхшилик ва ёмонлик тимсоли сифатида танилган Йин ва Янгнинг назарий жиҳатдан ахлоқий қадриятларга ҳеч қандай алоқаси йўқ. Назария бирор нарсани яхши ҳам, ёмон ҳам деб ҳисоблайди. Аксинча, у бутунлай коинот фактларига асосланади. У коинотни қарама-қаршиликлар динамикаси сифатида ўрганади. Расм одатда оқ-қора ёки кўк ва қизил бўлса-да, у икки хил рангдаги ва бир-бирига оқаётган икки томчи сифатида кўрсатилган. Бу икки хил рангдаги томчилар ҳам қарама-қарши қутбларни, ҳам оқим динамикасини акс эттиради. Томчининг қуйруқ қисми ўша қутбнинг этуклик даврини, ўртадаги барқарорлик даражасини, шишган қисми эса этилиш даврини акс эттиради. Ҳар бир томчи ичида қарама-қарши қутбнинг ранги кичик доира мавжуд. Бу, ҳар қандай ҳолатда, қутб ичидаги қарама-қарши қутбни ўз ичига олади. Шунинг учун ҳар бир қутб ўзининг қарама-қарши томонига бурилиши мумкин.
Яна қаранг
- Дуалистик космология
- Фу Хи
- Мухолифат
- Онмёдо
- Таэгеук
- Таиcичуан
Манбалар
- ↑ „Традитионал Чинесе медиcине - Фу Хи анд тҳе багуа“ (İнгилизcе). Энcйcлопедиа Британниcа. 11 оcак 2019да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 3 теммуз 2021.
- ↑ Ҳуангди Неижинг.