Indoneziya
Бу мақолада манбалар <реф></реф> тегларига олинмаган ёки умуман кўрсатилмаган. |
Индонезия (индонезча: Индонесиа), Индонезия Республикаси (индонезча: Републик Индонесиа) — Жануби-шарқий Осиёдаги давлат. Дунёдаги энг катта Малай архипелагининг 17,5 минг ороли ва Янги Гвинея (Ғарбий Ириан) оролининг ғарбий қисмида жойлашган. Майдони 1904,6 минг км2. Аҳолиси 265 млн киши (2018). Пойтахти — Жакарта шаҳрИндонезия Маъмурий жиҳатдан 26 вилоят (провинcе)га бўлинадИндонезия
Индонезия Республикаси Републик Индонесиа
| |
|---|---|
|
Шиор: Бҳиннека Тунггал Ика (Эски Ява тили: Бирдамлик ҳилма хилликда) | |
| Мадҳия: Индонесиа Рая | |
|
| |
| Пойтахт | Жакарта |
| Расмий тил(лар) | Индонез тили |
| Ҳукумат | Президентлик Республика |
| Жоко Wидодо | |
| Мустақиллик (Нидерландлардан) | |
• Сана |
17-август 1945 |
| Майдон | |
• Бутун |
1,904,569 км2 (16-ўрин) |
• Сув (%) |
4.85 |
| Аҳоли | |
• 2002-йилги рўйхат |
241,973,879 (4-ўрин) |
| • Зичлик | 126/км2 |
| ЙИМ (ХҚТ) | 2005-йил рўйхати |
• Бутун |
АҚШ$901,700 мил. (15-ўрин) |
• Жон бошига |
АҚШ$3,726 |
| Пул бирлиги | Рупиаҳ (ИДР) |
| Вақт минтақаси | УТC+7...+9 |
• Ёз (ДСТ) |
УТC+7...+9 |
| Қисқартма | ИД |
| Телефон префикси | 62 |
| Интернет домени | .ид |
|
| |
Давлат тузуми
Индонезия — унитар республика. Амалдаги конституцияси 1945-йилда 18-августда қабул қилинган. Давлат ва ҳукумат бошлиғи — 5 йил муддатга сайланадиган президент (2001-йил июлдан Мегавати Сукарнопутри хоним). Давлат ҳокимиятининг олий органи — Халқ маслаҳат конгрессИндонезия У конституцияни тасдиқлади, унга кора ўзгаришлар киритилди, президент ва вице-президентни сайлашдИндонезия Қонун чиқарувчи ҳокимият бир палатали парламент — халқ вакиллари кенгашидан иборат. У жорий қонун чиқарувчилик фаолияти билан шуғулланадИндонезия Унинг 500 депутатидан 462 нафари умумий овоз бериш йўли билан 5 йил муддатга сайланади ва қолган 38 нафари (ҳарбийлар фраксияси) президент томонидан тайинланадИндонезия Ижроия ҳокимиятни президент ўзи тайинлаган ҳукумат билан бирга амалга оширадИндонезия
Табиати

Индонезия экваториал кенгликларда жойлашган. Қирғоқлари кам парчаланган, ботқоқликлар, мангра чакалакзорлари бор. Ер юзасининг ярмидан кўпроғи ўртача баланд ва пастқам тоғлардан, Янги Гвинеяда қисман баланд тоғлардан (энг баланд жойи 5029 м), қолган қисми аллювиал текисликлардан иборат. Оролларда 400 дан ортиқ вулкан бор, шундан 100 таси ҳаракатдаги вулкан. Тектоник ҳаракатлар тинмаган. Тез-тез кучли зилзила бўлиб турадИндонезия Нефт, кўмир, темир, марганец, қалай рудалари, боксит, мис, қўрғо-шин, рух, алюминий, никел ва фосфат конлари бор.
Иқлими
Индонезиянинг катта қисмида экваториал, Ява оролининг шарқи ва Кичик Зонд оролларида субекваториал иқлим. Пасттекисликларда ойлик ўртача температура 25—27°. Тоғларда салқинроқ, 1500 м дан баландда ер юзаси баъзан музлайдИндонезия Экваториал иқлимли жойларда йиллик ёғин 2000–4000 мм, субекваториал иқлимли жойларда 2000 мм га яқин. Дарёлари жануби-ғарбидан бошқа қисмида йил давомида серсув. Энг йириклари: Капуас, Барито, Ҳари, Кампар, Муси, Мамберамо, Дигул. Тупроқлари мамлакат ҳудудининг 4/5 қисми (асосан, Катта Зонд ороллари ва Ғарбий Ириан)да сернам ўрмонларга хос қизил-сариқ латерит ва тоғ латерит тупроқлар; текисликларда тропик ботқоқли ва латеритли глей тупроқлар. Соҳилидаги мангра чакалакзорларининг тупроғи боткрклИндонезия Жануби-шарқидаги тропик ўрмонларда қизил латерит, қуруқ саванналарда қизилқўнғир тупроқлар тарқалган. Пасттекисликда ва 1300–1500 м баландликдаги тоғ ён ба-ғирларида доим яшил сернам экваториал ўрмонлар (фикус, пандаус ва нон дарахтлари, палма, папоротниклар, бамбук) усадИндонезия 1300–1500 м ва 2600– 3000 м баландликдаги минтақа тор-тропик ўрмонлар (эман, қора қайин, каштан, қарағай), ундан юқориси бутазор ва ўтлоқлар билан қопланган. Жануби-шарада, асосан, барг тўқувчи тропик ўрмонлар (тик дарахти, казуарин) ва саванналар (аланг-аланг ўти ва ёввойи шақарқамиш) бор. Индонезияда маймунлар (орангутан, гиббон, макакалар), кар-кидонлар, фил, малай айиғи, тапир, бантенг буқаси, каклик, тўтилар, тим-сохлар (уз. 7 м гача), кобра ва бўғма илонлар, эчкемар ва б. бор. Индонезиянинг шарқий қисмида халтали қайвонлар, кўршапалак, жаннат қуши, какаду тўтиси учрайдИндонезия Ҳашаротлар Индонезиянинг ҳамма қисмида мавжуд, балиқ кўп. Ноёб ҳайвонларни сақлаш мақсадида Суматра, Калимантан, Ява ва б. оролларда қўриқхоналар ташкил этилган. Миллий боғлари: Гунунг-Лёсер, Комодо-ПадарРинко, Ужунг-Кулон ва б. Бир неча денгиз боғлари ва қўриқхоналар бор.
Аҳолиси
Индонезияда 300 га яқин элат ва этник гуруҳ яшайди. Индонезия мамлакат аҳолисининг 96% тили, маданияти ва урф-одатига кўра малайяполинезия тил оиласининг индонез гуруҳига мансуб. Булардан энг йириклари: яваликлар, сундлар, мадурлар, малайялар, жакарталиклар, ачелар, батаклар, даяклар ва б. Булардан ташқари, Индонезияда меланезлар, папуаслар, хитойлар, араблар, голландлар, ҳиндлар ва бошқалар яшайди. Индонезия Давлат тили — индонез тили. Индонезия Асосий дини — ислом дини.
Индонезия Аҳолининг 80% мусулмонлар, 10% христианлар, қолган қисми ҳиндуилик, буддавийлик, конфуцийлик ва маҳаллий анъанавий динларга эътиқод қилади. Индонезия аҳолисининг 2/3 қисми мамлакат ҳудудининг 7% ини ташкил этган Ява о. да яшайди. Аҳолининг 70% қишлоқларда яшайди. Индонезия Йирик шаҳарлари: Жакарта, Сурабайя, Бандунг, Семаранг, Медан.


Тарихи
Индонезия — ҳозирги типдаги инсон (питекантроп, явантроп) шаклланган марказлардан бирИндонезия Мил. ав. ИИ аср га оид ёдгорликлар сақланган. Ява, Малайя о. ларида Тарума ва Калинга, Суматрада Малайю ва Шривижайя давлатлари ташкил топган. Уларда ҳиндуилик ва буддавийлик тарқала бошладИндонезия Мил. ВИИ асрда бир неча майда давлатлар бирла-шиб, Шривижайя империясига айландИндонезия ВИИИ аср 1-ярмидаЯвада Матарам давлати пайдо бўлдИндонезия 1025-йил Шривижайя инқирозга учрадИндонезия ХИ асрнинг 40-йилларида Матарам Кедири (ХИИИ аср дан Сингасари) ва Жангала давлатларига бўлиниб кетдИндонезия 1120-йил Кедири илгари Матарамга қарашли барча ерларни бирлаштир-ди, бошқа ороллар устидан назорат ўрнатдИндонезия ХИИИ аср охирида Сингасари емирилиб, унинг ўрнида Мажапахит им-перияси ташкил топди (1293— тахминан 1520). Мажапахит империяси ўрта асрларда энг йирик умуминдонез давлати бўлган.
ХИВ асрда Ҳиндистон ва Малаккадан Индонезия га ислом дини кириб келдИндонезия Архипе-лагнинг кўп қисмини эгаллаган Мажапахит империяси мусулмон султонликларига бўлиниб кетгач (ХВИ аср), Индонезия ҳуду-дига европаликлар (португаллар, голландлар) кириб кела бошладИндонезия 1602-йил голландлар Индонезияда Ост-Индия компан-пиясига асос солдИндонезия Бу компания мамлакатнинг талай қисмини ўзига тобе қилиб олдИндонезия 1811-йил Индонезия ни инглизлар босиб олдИндонезия Бирок, 1814-йилги Англия-Нидерландия битимига кура, Индонезия яна Нидерландия қўлига ўтдИндонезия
Индонезия халқи ажнабий истилочиларга қарши кураш олиб бордИндонезия Дипонегоро бошчилигида Явада (1825—30), Имом Бажон етакчилигида Суматрада (1830— 39), Ачеда (1873—1903) кўтарилган қўзғолонлар тарихда машҳур.
ХХ аср бошида миллий озодлик ҳаракати бир мунча кенгайдИндонезия 1908-йил Явада „Буди утомо“ („Олий мақсад“) номли биринчи миллий ташкилот пайдо бўлдИндонезия Голланд мустамлакачиларига қарши 1923-йил темирйўлчиларнинг умумий иш ташлаши бўлиб ўтдИндонезия 1926-йил индонез халқи мустамлакачиликка қарши қўзғолон кўтарди, аммо у бостирилдИндонезия 1927-йил Ахмад Сукарно раҳбарлигида Миллий партия тузилдИндонезия Индонезия мустақиллигини талаб қилиб, халқ орасида обрў крзонган бу парти-янинг фаолияти такикданди, Сукарно ва унинг тарафдорлари қамоққа олинди (1929). 1931-йилдан Миллий партия Индонезия партияси деб номландИндонезия 1937-йил миллий инкилоб тарафдорлари Индонез халқи ҳаракати (Гериндо) ташкилотини туздилар.
1942—45 йилларда Индонезияни Япония босиб олдИндонезия Япония Иккинчи жаҳон урушида маглубиятга учрагач, мамлакат мустақил Индонезия республикаси деб эълон қилинди (1945-йил 17-август). А. Сукарно унинг президенти қилиб сайландИндонезия Республика конституцияси қабул қилиндИндонезия Бироқ 1945-йил 6-сентабрда Индонезия га инглиз, кейинроқ голланд қўшинлари бостириб кирдИндонезия Индонезия халқи босқинчиларга қарши 4 йил кураш олиб бордИндонезия Ниҳоят, Голландия Индонезия мустақиллигини тан олишга мажбур бўлди (1949-йил ноябр). Бироқ у Индонезия мустақиллигига путур етказадиган битим тузишга эришдИндонезия Индонезия 16 худудга бўлибташланди; мамлакат „Индонезия Қўшма Штатлари“ номи билан юритила бошлади, Голландия Индонезиянинг бир қисми (Ғарбий Ири-ан) ни ўз кўл остида сақлаб қолдИндонезия Индонезия халқи ўз мамлакатини тўла озод қилиш учун курашни давом эттирдИндонезия 1950-йил 6 августда Индонезия унитар (қўшма) давлат деб эълон қилиндИндонезия Ҳукумат Индонезия учун асоратли бўлган битимларни тан олмаслик ҳақида қарор қабул қидди (1956-йил апрел). 1957-йилнинг охирида Индонезия ҳукумати мамлакатдаги ажнабийларга қарашли барча корхона, плантация ва банкларни ўз назоратига олдИндонезия 1957-йил Сукарно давлатнинг сиёсий ва иқти-содий аппаратини қайта туздИндонезия Президент декрети билан 1945-йилги Конституция яна кучга кирди (1959-йил июл). Бироқ Индонезия ҳукумати ва миллий ватанпарварларга қарши қўпорувчилик ҳаракати тўхтамадИндонезия 1956-йил Суматра ва Сулавесида айирмачилар қуролли исён бошладИндонезия Ҳукумат қўшинлари халқ оммасининг ёрдами билан исёнчиларни тор-мор қилди (1961). Ғарбий Ирианни Индонезия таркибига қўшиб олишни тинч йўл билан ҳал этолмагач, Индонезия ватанпарварлари голланд босқинчиларига қарши қуролли кураш бошлади (1962). 1963-йил 1-майда Ғарбий Ириан Индонезия Республикаси таркибига қўшиб олиндИндонезия Президент Сукарно мамлакат мустақиллигини мустаҳкамлаш, иқти-содиётни юксалтириш, дунёдаги барча мамлакатлар билан дўстлик ва ҳамкорлик йўлини тутдИндонезия Аммо ички сиёсий беқарорлик (ҳарбийлар, айирмачилар ва ислом ақидапарастларининг исёнлари), сўл ва ўнг кучларнинг ўзаро кураши тобора кучайиши „1965-йил 30-сентабр“ воқеаларига олиб келдИндонезия Армия раҳбариятининг рақиблари орасидаги ашаддий муросасиз арбоблар компартия раҳбарларининг мадади билан давлат тўнтариши қилишга уриндилар. Уларнинг хаттиҳаракатлари тор-мор этилгач, Сукарно ҳокимиятдан четлаштирилди ва „янги тартиб“ ўрнатишга киришилдИндонезия 1966-йилда генерал Суҳарто муваққат (1968-йилдан расмий) президент бўлиб қолдИндонезия Ҳарбийлар бошчилигидаги ҳокимият ички мухолифатни кескин чеклаб, бозор хўжалигига ўтиш орқали иқтисодий ўсишни таъминлаш вазифасини қўйдИндонезия Индонезия фаол ташқи сиёсат ўтказиб, миллий тараққиёт учун қулай шароит таъминлаш йўлидан бордИндонезия Ялпи маҳсулот ишлаб чиқариш ни кўпайтириш суръатлари ошди, аҳоли жон бошига тўғри келадиган даромад кўпайдИндонезия
Суҳарто 6-муддатга президент этиб сайланди, бироқ 1998-йил бошларида мамлакат молиявий инқирозга дучор бўлди. Халқ оммаси, айниқса, талаба ёшлар бу кулфатда президентни айблаб, кўчаларда норозилик намойишлари ўтказишдИндонезия Шундай бир вазиятда Халқ маслаҳат конгресси Суҳартони 7-муддатга яна президент этиб сайладИндонезия Бу воқеа халқнинг ғазабини янада оширди ва тинч намойишлар ғалаён тусини ола бошладИндонезия Президента инг истеъфо бериши ҳақидаги талаблар кучайди. Ниҳоят, Суҳарто истеъфога чиқишга мажбур бўлди ва конституцияга биноан 1998-йил 21-май куни вице-президент Бурҳониддин Юсуф Ҳабибий президент лавозимини эгалладИндонезия Аммо унинг бу лавозимдаги фаолияти узоққа бормадИндонезия Олий табақа арбобларининг суиистеъмолларидан норози бўлган халқ оммасининг талаби билан Б. Ю. Хабибий истеъфога чиқарилдИндонезия 1999-йил октабрдан Воҳид Аб-дураҳмон, 2001-йил июлдан А. Сукарнонинг қизи Мегавати Сукарнопутри президент лавозимига сайландИндонезия
Индонезия — 1950-йилдан БМТ аъзоси.
Миллий байрами — 17-август — Мустақиллик эълон қилинган кун (1945). Ўзбекистон Республикаси билан дипломатия муносабатларини 1992-йил 23-майда ўрнатдИндонезия
Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари
Бирлик ва тараққиёт партияси, 1973-йилда мусулмонларнинг 4 партияси бирлашиши натижасида тузилган; Индонезия демократик партияси, 1973-йилда 5 партиянинг қўшилиши натижасида тузилган; Голкар (функсионал гуруқлар), 1964-йил сиёсий партияларга кирмайдиган давлат хизматчилари, касаба уюшма, ёшлар, хотин-қизлар, диний ташкилотлар вакиллари иттифоқи сифатида тузилган, 1998-йилда партияга айлантирилган; Индонезия демократик партияси (курашчи), 1998-йилда тузилган; Миллий мандат партияси, 1998-йилда ташкил этилган; Миллий уйғониш партияси, 1998-йилда тузилган. Умуминдоне-зия меҳнаткашлар иттифоқи касаба бирлашмасига 1973-йилда асос солинган; Умуминдонезия ишчилар итти-фоқи („Равнақ“) касаба бирлашмаси 1992-йилда тузилган.
Хўжалиги
Индонезия — аграр-индустриал мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда қишлоқ хўжалигининг улуши ўртача 17% ни ташкил этади ва бу улуш тобора камайиб бормоқда. Айни вактда қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари ҳажми кўпаймоқда. Бу ҳол деҳқончилик ва чорвачилик интенсив туе олаётгани билан ҳам, экинзорлар кенгайиши, жумладан, кам ерли деҳқонлар янги ўзлаштирилган ерларга кўчиб бориши билан ҳам боғлиқдир.
Қишлоқ хўжалиги — Индонезия иқтисодиётининг етакчи тармоғИндонезия Меҳнатга ярокли аҳолининг ярмидан кўпроғи қишлоқ хўжалигида машғул. Индонезия табиий каучук (йилига 1 млн. тоннадан ортиқ) ва палма ёғи (йилига 2 млн. тонна мойли палма маҳсулотлари) ишлаб чиқариш бўйича дунёда 1-ўринда туради, тропик дарахт ёғочидан ясалган буюмлар, тамаки, кофе (йилига 400 минг т), чой (250 минг т), зиравордориворлар, шунингдек, балиқ (йилига 3 млн. тонна овланади) ва денгиз маҳсулотлари етказиб берувчи энг катта давлатдир. Асосий донли экин — шоли, маккажўхорИндонезия Айрим экинлардан 2 марта ҳосил олинадИндонезия Чорвачилигида қорамол (жумладан, буйвол), чўчқа, эчки, қўй, йилқи, парранда боқиладИндонезия Индонезия ҳудудининг 65% ўрмон билан қопланган бўлиб, қимматбаҳо ёғоч тайёрланадИндонезия
Саноати
Ялпи ички маҳсулотда саноатнинг улуши ўртача 20% ни ташкил этадИндонезия Кончилик саноати бюджет тушмаларининг анчагина қисмини таъминлайдИндонезия Йилига ўртача 576 млн. баррел нефт қазиб олинадИндонезия Нефт конлари, асосан, Суматра о. да, шунингдек, Ява денгизи ва Макасар бўғозида. Индонезия суюлтирилган табиий газни четга чиқаришда дунёда л-ўринда (йилига 90 млрд. м3 дан кўпроқ газ қазиб олинади), қалай қазиб олишда 2-ўринда (30 минг т дан зиёд), никел қазиб олишда 4- ўринда (2 млн. тоннадан кўп) турадИндонезия Кумир, мис, уран рудасининг катта захиралари мавжуд. Олтин, ку-муш, олмос ҳам қазиб олинадИндонезия Маҳсулот ишлаб чиқариш саноатининг асосини истеъ-мол моллари: газлама, тайёр кийим-кечак, поябзал, чарм буюмлар, рўзғорбоп кимёвий маҳсулотлар, озиқовқат ташкил этадИндонезия Шоли окдаш, тамаки, қанд-шакар, чой, ёғ, ип газлама, трикотаж, жут, қурилиш матери-аллари, фармацевтика ва полиграфия, кондитер корхоналари, минерал ўғит ва шина заводлари бор. Ҳунармандчилик ривож топган. Илмфан ютуклари ва юксак технологияга асосланган тармоқлар: кемасозлик, самолёцозлик, кимё, нефт кимёси, автомобил йиғиш, радиоэлектроника узлуксиз ривожланмоқда. Энергетика соҳасида иссиклик ва гидроэлектрстялар сони кўпайиб, қуввати ошмоқда. Минтақада қуввати 200 мВт га эга бўлган биринчи геотер-мал (Ер қаъридаги иссикликни электр энергияга айлантирувчи) электр стансия ишга туширилган. Йилига ўртача 44,3 млрд. кВт-соат электр энергияси ишлаб чиқариладИндонезия
Ҳукумат мамлакат иқтисодиётида муҳим аҳамиятга эга бўлган хорижий сармояни кенг жалб этиш сиёсатини ўтказмоқда. 1967—95 йилларда маъқулланган инвестицияларнинг умумий ҳажми 131,4 млрд. долларни ташкил этди, шундан 30 млрд. доллардан ор-тиғи нефт ва газ қазиб олишга ишлатилдИндонезия Сармоя, асосан, Япония, Буюк Британия, Гонконг, АҚСҲ, Сингапур, Тайван, Нидерландия, Жанубий Кореядан олиндИндонезия 1995-йилдан миллий тараққиётнинг янги 25 йиллик босқичини амалга оширишга киришилдИндонезия Бу тадбир Индонезия ни Осиё-Тинч океан минтақасидаги янги саноатлашган мамлакатлар даражасига кўтариши мўлжалланган.
Индонезияда денгиз транспорти етакчи ўринда, Портлари: Танжунгприок (Жакар-та порти), Сурабая, Палембанг, Балик-папан, Ужунгпан. Денгиз савдо флотида 3130 минг т дедвейт тоннажга эга бўлган 2 мингдан ортиқ кема бор. Темир йўлнинг уз. 6,6 минг км, автомобил йўллари узунлиги 266 минг км. Ғарбий Европадан Австралияга бориладиган ҳаво йўли Жакарта орқали ўтадИндонезия Энг катта нефт қувурлари: Танжунг — Баликпапан ва Темпино — Плажу.
Индонезия четга газ, нефт, каучук ва каучук маҳсулотлари, қалай, кофе ва ҳоказо чиқарадИндонезия Четдан истеъмол моллари, саноат хом ашёси, чала тайёр маҳсулотлар, машина ва асбоб-ускуналар келтирадИндонезия Ташқи савдодаги мижозлари: Япония, АҚСҲ, Сингапур, Германия. Пул бирлиги — Индонезия рупиясИндонезия
Маорифи, маданий-маърифий ва илмий муассасалари
6 ёшдан 12 ёшгача бўлган болалар учун бошлангич мажбурий таълим жорий қилинган. Бошлангич мактабда ўқиш муддати 6 йил, ўрта мактабда ҳам — 6 йил Давлат мактаблари билан бир қаторда хусусий мак-таблар ҳам бор. 1-ва 2- босқич техника ва тижорат мактаблари ва шунга ўхшаш ўқув юртлари ҳунар таълимини берадИндонезия Ўқитувчилар 3 йиллик Педагогика мактаблари, Педагогика коллежлари ва университетларда тайёрланадИндонезия Жакартадаги Индонезия давлат университети (1950-йилда асос солинган), Миллий университет (1949-йилда асос солинган), Жокякар-тадаги Ислом хусусий университети (1945-йилда асос солинган) ва бошқа бор. 1967-йилда ташкил этилган Индонезия фанлар институти 10 илмий тадқиқот институти, 40 дан ортиқ илмий муассаса ва жамиятни бирлаштирадИндонезия Йирик кутубхоналар: Жакартадаги Оммавий, Парламент кутубхоналари, Бандунг, Бого-ра, Жокякарта, Макассар, Медандаги кутубхоналар. Жакартада Индонезия маданияти музейи (1778-йилда асос солинган), Богорада Зоология музейи (1894-йилда асос солинган) бор.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви
Асосий газ. ва журнал лари: „Мердека“ („Озодлик“, кундалик газета, 1945-йилдан), „Пелита“ („Машъал“, кундалик газета, 1974-йилдан), „Суара каря“ („Меҳнаткаш овози“, кундалик газета, 1971-йилдан), „Биение Индонесиа“ („Индонезия бизнеси“, кундалик газета, 1985-йилдан), „Брита буана“ („Жаҳон янгиликлари“, кундалик газета, 1970-йилдан), „Брита юдха“ („Ҳарбий янгиликлар“, кундалик газета, 1970-йилдан), „Индонезиан обсервер“ („Индонезия шарҳи“, инглиз тилида чиқадиган кундалик газета, 1950-йилдан), „Бизнес Нюс“ („Бизнес янгиликлари“, индонез тилида ҳафтасига 3 марта чиқадиган бюллетен, 1956-йилдан), „Синар“ („Ҳйп“, тадбиркорларнинг хафталик журнал, 1993-йилдан). Антара-Миллий ахборот агентлигига 1937-йилда асос солинган. Индонезия Республикаси радиоси 1945-йилда ташкил этилган. Индонезия Республикаси телевидениесига 1962-йил асос солинган.
Адабиёти
Индонезия ҳудудидан ВИИ—ВИИИ асрларда кад. малайя ва ява тилларида тошларга битилган ёзувлар топилган. ИХ—ХИ асрларда ява адабиёти равнақтопди („Рамаяна“, „Аржунанинг тўйи“ ваб.). 14— ХВИИ асрларда явалик ёзувчилар ҳинд мумтоз асарлари (хусусан, „Маҳабҳа-рата“) ва халқ, ижоди таъсирида тарихий мавзуда асарлар („Танту Пан-геларан“, „Параратон“, „Нагаракер-тагама“ ва бошқалар) яратдилар. ХВ аср дан Ява ва Балида янги адабий ўлчов — мача-пат ва янги шеърий шакллар жорий қилиниб, фолклор билан бевосита боғланган достонлар („Деваручи“, „Пан-жи Ангрени“, „Дамарвулан“) пайдо бўлдИндонезия Ява адабиёти анъаналари 16— ХВИИИ асрлардаги сунд ва мадур адабиётининг ривожланишида намуна бўлдИндонезия ХВИ асрда денгиз бўйи шаҳарларида малайя тилидаги адабиёт кўпроқ ривожландИндонезия Аче султонлиги (ХВИ—ХВИИ асрлар)да Ҳамза Фансурий, Нуриддин ар-Рапирий ва б. машҳур малайя шоирлари ижод қилдилар. ХВИИИ асрда мамлакат савдоси устидан Нидерландия назоратининг кучайиши Индонезиянинг мусулмон давлатлари билан алоқаларининг бирмунча сусайишига олиб келди ва натижада малайя тилидаги адабиетнинг ривожи вақтинча секинлашдИндонезия Айни вақтда асосий адабий тил бўлиб қолган аче тилида „Малем, Даганг“, „Пучут Муҳаммад“ ва б. достонлар яратилдИндонезия ХВИИИ асрнинг 2-ярми ва ХИХ асрнинг 1-ярмида ява адабиёти равнақ топдИндонезия Бу адабиетнинг мумтоз намояндалари Ясадипура 1, Ронговарсито асарларида янги давр Европа маданияти акс эттирилдИндонезия
Индонезияда миллий озодлик ҳаракатининг бошланиши билан малайя тили сиёсий ва маданий жиҳатдан бутун мамлакатнинг бирлашувига олиб келувчи воси-та бўлиб қолдИндонезия ХИХ аср охирида малайя тилида пайдо бўлган матбуот янги адабиётнинг ривожланишига катта ёрдам бердИндонезия Ёзувчилардан Марко Картодикромо ва Семаун биринчи бўлиб роман жанрида ижод қилдилар.
ХХ асрнинг 20—30-йилларида С. Т. Алишоҳбона, Ҳамка, Рустам Эффенди ва б. яратган асарлар, „Пужанга Бару“ бадиий, ижтимоий ва сиёсий журналнинг нашр этилиши Индонезия адабиёти тараққиёти учун муҳим воқеа бўлдИндонезия 30-йиллар охирида бир қатор ёзувчилар (Ҳ. Анвар, Идрус, П. А. Тур, А. Картамиҳаржа, У. Т. Сонтани ва бошқалар) ижодида реалистик тамойиллар кучайдИндонезия
50-йиллар бошларида баъзи йирик ёзувчи ва драматурглар аста-секин Халқ маданияти жамияти (ЛЕКРА) атрофига жипслашдилар. 1965-йил ги воқеалардан сўнг бу жамият тугатилдИндонезия Ҳоз. замон Индонезия адабиётининг илғор вакиллари реалистик анънани ривожлантирмоқдалар. В. С. Рендра, Т. Мохтар, А. Ро-сиди, Г. Пойка шеър ва ҳикояларида, М. Буше, П. Вижая, Индонезия Симапутанг романларида ва б.нинг асарларида Индонезиядаги муҳим ижтимоий муаммолар акс этмоқда.
Меъморлиги ва тасвирий санъати
Индонезия худудида мезолит даври (мил. ав. 7—5минг йиллик)га оид ҳайвон тасвирлари, неолит даврига хос тошга битилган ёзувлар (Сулавеси о. жанубийдаги тўнғиз тасвири, ўйма нақшли сопол буюмлар) топилган. Қуйи неолит давридаёқ поғонали қўрғонлар, долмен (тош мақбара)лар, тош тобутлар, жез буюмлар — одам ҳайкаллари, бурама нақшли болта ва турли идишлар яратилган. Мил. бошларида Ниас, Сумба, Флорес о.ларида тошдан ясалган обидалар хрзиргача етиб келган. Кейинги даврларга оид меъморий ёдгорликлар, ҳай-каллар диннинг кучли таъсирида яратилган (ВИИ—ВИИИ асрларга оид Аржуна, Шри-канди, Бхимо эҳромлари, уларда Будда афсоналари асосида яратилган бўртма ҳайкалтарошлик асарлари). Явада барпо этилган Боробудур ибодатхонаси ВИИИ—ИХ асрлардан қолган энг йирик ёдгорликдир. Бу эҳром улкан тош пи-рамидага ўхшаб кетадИндонезия Унинг айлана-си, бир неча км ли супаси диний сю-жетли расмлар билан безатилган. Боробудур яқинида сақланган ҳайкаллар ҳам диний мавзулар асосида яратилган. ВИИИ аср ўрталаридан Матарамда ҳиндуилик расмий динга айлангач, бинолар — Лар Жонгранг (ИХ аср), (ХИВ—ХВ асрлар) ва б. ибодатхоналар ҳиндуилик руҳида қурилган. ХИИИ—ХВ асрларда Мажапахит империяси даврида ҳинд маданияти таъсири сусайиб, маҳаллий анъаналар аҳамияти кучайдИндонезия ХВИ аср дан масжид ва мадрасалар қурила бошладИндонезия
ХВИИИ—ХХ асрларда Индонезия шаҳарлари қурили-шига Европа (айниқса, голланд) меъморлиги катта таъсир кўрсатдИндонезия Жакар-та, Бандунг ва б. шаҳарларда маъмурий бинолар, меҳмонхона, институт, касалхона, стадион, саноат корхоналари ва б. иншоотлар функсионализм руҳида қурилдИндонезия Турар жой ва жамоат би-нолари қурилишида тропик иқлим ху-сусиятлари ҳисобга олинди (Бандунгдаги технология институти ва бошқалар).
Индонезия санъатининг йирик маркази — Бали о.да хукмдорларнинг қоялардаги мақбаралари (11 — ХИИ асрлар) да, ХИВ—ХВ асрларга оид эҳромларда деворий расмлар сақланган. Китоб мини-атюраси ҳам ривож топган. Халқ санъати ривожини ёғочдан қурилган би-ноларда, металл, ёғоч, суяк буюмлар, гулли матоларда кўриш мумкин. ХВИИ аср дан бошлаб, голланд мустамлакачилари ва б. босқинчиларнинг жабр-зулми Индонезия санъати ривожига путур етказдИндонезия Миллий озодлик ҳаракати таъсирида замонавий санъат шаклланди (Индонезия рассомлари уюшмаси, 1937—38 йиллари асос солинган). Озодлик учун кураш мавзуи С. Сужоёно, К. Аффанди, Б. Абдуллоҳ, Индонезия Б. Маде ва б. рассомлар ижодида ўз ифодасини топдИндонезия Қад. анъаналарга эга бўлган халқ амалий санъати мустақиллик йилларида гуркираб ривожландИндонезия
Мусиқа санъати
Мусиқаси ҳинд-ява маданияти ва Индонезияда яшаган бошқа халқлар маданиятининг ривожланиши жараёнида вужудга келган. 1минг йиллик охири ва 2минг йиллик бошида Явада ривожланган мусиқа маданияти Жанубий Суматра, Бали, Мадур ва б. ороллардаги мусика ривожига ҳам таъсир этдИндонезия Қадим замонлардан мусиқа қишлоқ аҳолиси турмушига сингиб кетган, ҳосил йигими, дон янчиш каби меҳнат жараёнларида қўшиқ янграб турган. Жанубий шарқий Осиёдаги бошқа мусиқий маданиятлардан фарқли ўлароқ, индонезлар хор қўшиқчилиги анъаналарини давом эттириб келаётир. Ривожланган гетерофония ва кўп овозлилик Индонезия му-сиқасига хос хусусиятдир. Халқ чолғу асбоблари оркестри гамелан — Индонезия мум-тоз мусика санъатининг чўққиси ҳисобланадИндонезия ХВИ асрда анъаналари негизида крончонг мусиқа шакли вужудга келдИндонезия
Индонезия мустақилликка эришгач (1945), умуммиллий мусика маданияти ривожи учун қулай имконият туғилдИндонезия Профессионал ва ҳаваскорлик жамоалари, камер оркестрлар халқ анъаналарини ривожлантираётир. Сужасмина, А. Пасарибу, Сусбини ва б. таникли компо-зиторлар профессионал мусиқа намо-яндаларидир. Жокякартада мусиқа мактаби (1952-йилдан), Суракартада консерватория ҳамда миллий мумтоз мусика мактаби (1960) очилдИндонезия 1968-йилдан Жакартада симфоник оркестр ишлайдИндонезия
Театр санъати
Театр санъати азалдан халқ байрамлари ва диний маросимларда ўтказиладиган томошалардан бошланган. То-пенгдаланг (ижрочилар ниқоб кийиб имо-ишоралар билан рақсга тушади) ва ваянг-оранг (қонунлашган театр воси-таларига қатъий риоя қилинади) ка-билар Индонезия га хос анъанавий театр шаклларидир. Индонезияда қўғирчоқ ва соя тушириш театрлари ҳам ривожланган. Театр томошаларининг асосини қад. ҳинд эпослари — „Рамаяна“, „Маҳабҳара-та“ дан олинган парчалар, араб риво-ятлари ва маҳаллий эртаклар ташкил этган. ХИХ аср охири ва ХХ аср бошида замонавий театрлар ташкил топдИндонезия 50—60-йилларда „Мархаэн“, „Трискокантен“ каби гуруҳлар шухрат қозондИндонезия Улар Индонезия миллий драматурглари — Утуй Татанг Сонтани, Абу Хапифах, Али Муҳаммад, Сануси Пане ва б., шунингдек, Г. Ибсен, А. П. Чехов ҳамда Н. В. Гогол асарларини саҳналаштирдИндонезия 50-йиллардан Миллий театр академияси ва б. ишлай бошладИндонезия
Киноси
Дастлабки филмлар ХХ аср 20-йиллар ўрталарида голланд режиссорлари томонидан суратга олинган. 30-йиллар 1-ярмидан хитойлар билан ҳамкорликда Индонезия режиссорлари (Анжар Асмара ва бошқалар) индонез тилида овозли филмлар яра-та бошладилар. Деҳқонлар ҳаётини акс эттирувчи „Парех“ (1935, режиссор М. Франкен), „Ёрқин ой“ (1937, режиссор А. Балинк) сингари кўпгина филмлар актёрлар Мохтар ва Рукиях иштиро-кида яратилдИндонезия Японлар оккупацияси даврида кинематография япон ташви-қотига хизмат қилдирилдИндонезия Аммо „Ём-ғир“ (режиссор Индонезия Пербатасари) ва „Орзуларим“ (режиссор С. Палинди) филмларида халқнинг миллий хусусиятларини ифодалашга муваффақ бўлиндИндонезия Урушдан кейин миллий мутахассислар етишиб чиқа бошлади, воқеий филмлар яратиш кучайдИндонезия Жакартада биринчи давлат кинофирмаси „ПФН“, хусусий кинофирма „Перфини“ ташкил этилиши натижасида кўплаб бадиий филмлар ишлаб чиқарилдИндонезия „Мажруҳ“ (1952), „Туранг“, „Ватанга қайтиш“ (1954), „Мактаб девори орқасида“, „Тилла қўнғиз“, „Шафқациз гуноҳ“ ва б. филмлар илғор ғояларни тарғиб қилдИндонезия
60-йиллар охиридан миллий кино ишлаб чиқариш яна авж ола бошладИндонезия Кейинги йилларда режиссор лардан В. Умбохнинг „Митти юлдузлар“, „Онажон“, „Шахс“, „Бокира келин“, „Тўй“, „Новча ўйнаш“, Т. Жунандининг „Онагинам“, „Пуч орзу“, С. Жайнинг „Ҳарир бинафша-ранг туман“, С. Суварди Ҳассаннинг „Бахциз ўгай қиз“, „Умидсизлик кўз ёшлари“ каби бадиий филмлари ма-шҳур бўлдИндонезия
Ўзбекистон — Индонезия муносабатлари
Индонезия (Индонезия Республикаси) пойтахти — Жакарта шаҳрИндонезия БМТ аъзоси
Сиёсати
Қуролли кучлари
Ҳудудий бўлиниши
|
Географияси
Галерея



Манбалар
| Викиомборда „Индонесиа“ мавзуси бўйича медиафайллар бор. |
| Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак. |
[[Туркум:
| Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак. |
]]