Iremel sahifasining manbasini koʻrish

{{Togʻ bilgiqutisi|nomi=Iremel<br><small>{{Lang-ba|Ирәмәл}}</small>|Joylashuvi=[[Boshqirdiston]]|Balandligi=1582,3 m|Choʻqqisi=Katta Iremel|Togʻ tasviri=|Koordinat={{Coord|display=it|54|30|54|N|58|50|24|E}}|Togʻ tizmasi=Janubiy Ural togʻ tizmasi|tasvir=Mount Iremel.jpg}}
'''Iremel''' ({{Lang-ba|Ирәмәл}}) — Janubiy Uralning ikkinchi eng baland choʻqqisi. U [[Boshqirdiston|Boshqirdistonning]] Beloretskiy viloyatining shimoli-sharqida joylashgan<ref name="Кадастр">{{Veb manbasi |url=https://pkk5.rosreestr.ru/#z=11&x=6550745.070408741&y=7274902.0248148665 |sarlavha=Хребет Аваляк, Большая и Малая Иремель |ish=Публичная кадастровая карта |qaralgan sana=2011-05-12 |arxivsana=2016-04-10 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20160410162632/https://pkk5.rosreestr.ru/#z=11&x=6550745.070408741&y=7274902.0248148665}}}</ref>, shimoli-gʻarbiy yon bagʻirlari [[Chelyabinsk viloyati|Chelyabinsk viloyatining]] Katav-Ivanovskiy tumani chegaralariga toʻgʻri keladi.

Togʻ ikki choʻqqili massivga ega boʻlib, ularga quyidagilar kiradi:

* Katta Iremel platosidagi choʻqqi Kaban ({{Lang-ba|}}- ''stack''), balandligi 1582,3 m<ref name="карта">{{Veb manbasi |url=http://www.topomapper.com/?zoom=10&lat=54.50909&lon=58.90242&layers=B0000F000000000FFTT |sarlavha=Тыгын, Хребет Аваляк, Большая и Малая Иремель |qaralgan sana=2011-05-13 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220605200042/http://www.topomapper.com/?zoom=10 |arxivsana=2022-06-05}}</ref>;
* Kichik Iremel, balandligi 1449,4 m<ref name="карта" />.

Choʻqqilarni kengligi taxminan 1 km, balandligi 1200-1250 m boʻlgan egar maydoni orqali bir-biridan ajratilgan.

Iremelning shimoli-sharqdan janubi-gʻarbgacha boʻlgan uzunligi 12 km ni, shimoli-gʻarbdan janubi-sharqqacha esa 8 km ni tashkil etadi.

Massiv etagida [[Oq idil|Belaya]] daryosi havzasiga kiruvchi Tigin, Sinyak, Katta Avnyar, Karagayka daryolarining manbalari joylashgan boʻlib, ular ham Avalyak tizmasidan boshlanadi<ref name="карта">{{Veb manbasi |url=http://www.topomapper.com/?zoom=10&lat=54.50909&lon=58.90242&layers=B0000F000000000FFTT |sarlavha=Тыгын, Хребет Аваляк, Большая и Малая Иремель |qaralgan sana=2011-05-13 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220605200042/http://www.topomapper.com/?zoom=10 |arxivsana=2022-06-05}}</ref>. Oʻrmonda toʻq ignabargli taygalar miqdori juda koʻp, nisbatan balandroqda ochiq oʻrmonlar, subalp oʻtloqlari va togʻ tundralari joylashgan. Bu hududda oʻsimliklar dunyosi juda boy, shu jumladan relikt (33 tur) va endemik turlar (13 tur): [[Bardi (oʻsimlik)|Kavkaz oʻti]], Salix arbuscula, Lagotis uralensis, Siléne, Andrósace, Eder mitnik, Rhodiola Iremel, Ural lagotis, Saussurea va boshqa turlarni uchratish mumkin. Qushlarning kamdan-kam uchraydigan turlari ayni shu yerda keng tarqalgan (oltin burgut, qora dov va boshqalar).

Boshqirdiston Respublikasi Hukumatining 2010-yil 31-dekabrdagi qarori bilan Iremel choʻqqisiga tutash hududda (shu jumladan Avalyak tizmasi hududida ham) Iremel tabiat bogʻi tashkil etilgan<ref name="autogenerated1">{{Veb manbasi |url=http://www.regnum.ru/news/1252511.html |sarlavha=В Башкирии гора Иремель получила статус природного парка — Новости России — ИА REGNUM |qaralgan sana=2010-10-28 |arxivsana=2019-03-28 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20190328192124/https://regnum.ru/news/1252511.html}}</ref>.

== Etimologiyasi ==
Oronim (choʻqqi nomi) juda qadimiy boʻlib, bir maʼnoli etimologiyaga ega emas, u [[Boshqird tili|boshqird]] va [[Mongol tili|moʻgʻul]] tillaridan turlicha shakllarda qayta nomlangan.

Boshqird tilida bu nomga o‘xshash soʻzlar mavjud, masalan, eremelek, ereme — “''daryo boʻylab, butalar va oʻrmonlarning zich chakalakzorlari bilan qoplangan botqoqli hudud”'', irem — “''daryoning tekis qismi”'' kabi maʼnodagi soʻzlar uchraydi''.'' Bu maʼnolar Iremel daryosini ham tavsiflashi mumkin. Balki daryo ham, togʻ ham oʻzlarining nomini umumiy togʻ birligi (massivi) nomidagi Iremel so‘zidan olgan boʻlishi mumkin<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.rgo.ru/ru/article/gornyy-massiv-iremel |sarlavha=Горный массив Иремель &#124; Русское географическое общество |nashriyot=www.rgo.ru |qaralgan sana=2019-07-03 |arxivsana=2016-10-26 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20161026074603/https://www.rgo.ru/ru/article/gornyy-massiv-iremel}}</ref>.

Shuningdek, u boshqird va moʻgʻul soʻzlarining birikmasidan hosil qilingan: ir — “''odam”, „qahramon“'' va emel — “''egar”'', yaʼni “''qahramonning egari”'' maʼnosini beruvchi soʻz boʻlishi ham mumkin. Iremelning yuqori qismi ulkan egarga oʻxshaydi<ref>{{Veb manbasi |url=http://toposural.ru/i.html |sarlavha=Географические названия Южного Урала |qaralgan sana=2011-05-14 |til=ru |arxivurl=https://web.archive.org/web/20130804004314/http://toposural.ru:80/i.html |arxivsana=2013-08-04}}</ref>.

Yangi tadqiqotlar Iremel oronimining kelib chiqishini bronza davri bilan bogʻlashadi va uni hind-eron tillari mahsuli ekanligini taxmin qilishadi. Etimologiya qadimgi hind soʻzlarining birikmasidan izohlanadi: ira — „shamol“ va mauli — „shamollar tepasi“ degan maʼnoni anglatadi<ref>{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/ob-istokah-avestiyskoy-reki-ardvi|автор=Воронков А. А.|заглавие=Об истоках авестийской реки Ардви|год=2013|издание=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220826060608/https://cyberleninka.ru/article/n/ob-istokah-avestiyskoy-reki-ardvi|archivedate=2022-08-26}}</ref>.
{{Keng tasvir|Iremel by Konstantin Tsibin.jpg|800px|<center>Katta Iremel ustida momaqaldiroq bulutlari.</center>}}
== Manbalar ==
{{manbalar}}
== Havolalar ==

* {{Veb manbasi |url=http://www.redbook.ru/article660.html |sarlavha=Иремель и окрестности |arxivurl=https://web.archive.org/web/20160304132220/http://www.redbook.ru/article660.html |arxivsana=2016-03-04}};
* {{Veb manbasi |url=http://www.southural.ru/region/187.html |sarlavha=Вершины Каменного Пояса: Названия гор Урала. Глава «Южный Урал» (анализ названия горы Иремель) |arxivurl=https://web.archive.org/web/20090629062536/http://www.southural.ru/region/187.html |arxivsana=2009-06-29}};
* {{Veb manbasi |url=http://virtualrb.ru/ru/component/k2/item/53 |sarlavha=Виртуальный тур по горе Иремель |arxivurl=https://web.archive.org/web/20160604234708/http://virtualrb.ru/ru/component/k2/item/53 |arxivsana=2016-06-04}}
[[Turkum:Boshqirdistonda turizm]]
[[Turkum:Boshqirdiston geografiyasi]]
[[Turkum:Boshqirdiston togʻlari]]