Ziyosfera

Islom falsafasi

Ислом фалсафаси---Бу ислом анъаналарига мансублиги билан ажралиб турадиган фалсафадаги ривожланишдир.Араб тилида лотин тилига“фалсафа”деб таржима қилинган иккита атама бор ва улар “фалсафа”,яъни фалсафа билан бир қаторда мантиқ,математика ва физика ҳамда “нутқ илми”га ҳам тегишли;Бу диний эътиқодларни мантиқий далиллар билан исботлашни мақсад қилган фанга ишора қилади.

Илк ислом фалсафаси ислом тақвимининг ИИ асрида(милодий ИХ аср бошларида)Ёқуб ибн Ишоқ ал-Киндий билан бошланиб,ҳижрий ВИ асрда (милодий ХИИ аср охири) Ибн Рушд билан якунланган бўлиб,у кенг кўламда бир вақтга тўғри келган.Ислом учун Олтин аср деб номланувчи давр билан.Ибн Рушднинг ўлими ислом фалсафасининг одатда араб перипатетик мактаби деб аталадиган муайян фанининг тугашини белгилаб берди ва Андалусия ва Шимолий Африка каби ғарбий ислом мамлакатларида

Ислом фалсафаси Шарқий ислом мамлакатларида,хусусан,Форс Сафавийлар давлати ва Усмонли ва Мўғул империяларида кўплаб фалсафа мактаблари Авиценная (Ибн Синога нисбатан)Рушдизм(Ибн Синога нисбатан)равнақ топишда давом этган.Рушд),нуроний фалсафа ва сўфийлик фалсафаси, транссендентал ҳикмат фалсафаси ва Исфаҳон фалсафаси.

Ибн Халдун ўзининг“Муқаддима” асарида тарих фалсафасига муҳим ҳисса қўшган.Ислом фалсафасига қизиқиш ХИХ аср охири–ХХ аср бошларида араб уйғониш ҳаракати даврида кучайди ва ҳозиргача давом этмоқда

Ислом фалсафаси насроний Европада катта таъсирга эга бўлди,чунки араб фалсафий матнларининг лотин тилига таржимаси “Ўрта аср лотин дунёсидаги деярли барча фалсафий фанларни ўзгартириб юборди”бунда табиий фалсафа,психология ва метафизикага ихтисослашган мусулмон файласуфларининг айниқса кучли таъсири бўлди.

кириш

“Ислом фалсафаси”атамаси ислом оламида ишлаб чиқарилган фалсафага ишора қилади ва бу умумий атама бўлиб,турли йўллар билан таърифланиши ва ишлатилиши мумкин.Бу атама кенг маънода коинотнинг яратилиши ва Яратувчининг иродасига оид исломий матнлардан келиб чиққан ҳолда исломнинг дунёқарашини билдиради.Бошқача айтганда,бу ислом империяси даврида ёки араб-ислом маданияти ва ислом сивилизацияси даврида гуллаб-яшнаган ҳар қандай таълим мактабини англатади.Тор маънода фалсафа сўзи Фаласафа таржимаси бўлиб, у махсус тафаккур мактабларини англатади, уларнинг аксарияти Платоник ва Аристотелчи каби юнон фалсафий ёндашувларининг таъсири кўрастган

Ислом фалсафаси диний масалалар билан боғлиқ эмас ва фақат мусулмонлар томонидан ишлаб чиқарилган эмас.Исломдаги барча мазҳаблар ҳам фалсафий изланишнинг фойдали ёки қонунийлигини тан олмайдилар.Баъзиларнинг таъкидлашича, инсоннинг чекланган билими ва тажрибаси сизни ҳақиқатга олиб бориши мумкинлигига ишора йўқ.Шуни ҳам таъкидлаш керакки,"ақл"исломда ҳуқуқ манбаи сифатида тан олинади

шакллантирувчи таъсирлар

Классик ёки илк ислом фалсафасининг асосий манбалари ислом динининг ўзи(айниқса,Қуръондан олинган ва талқин қилинган ғоялар)ҳамда исломгача бўлган ҳинд фалсафаси билан бирга истилолар натижасида илк мусулмонларга мерос бўлиб қолган юнон фалсафасидир.Фалсафа ва форс фалсафаси.Кўпгина илк фалсафий мунозаралар юнон фалсафасида мужассамланган дин ва ақлнинг уйғунлигига қаратилган эди.

Исломда фалсафа тушунчаси

Фалсафа сўзига энг яқин сўз "ҳикмат" сўзи бўлиб,у асосий ислом матнларида (Қуръон ва Суннатда) қўлланади.Шунинг учун кўплаб мусулмон файласуфлари "донишмандлик" сўзини синоним сифатида ишлатишларини учратамиз.Араб-ислом тафаккурига кирган“фалсафа”сўзи учун."Фалсафа"сўзи юнонча бўлиб,иккита юнон бўг'инидан иборат:"пҳилиэн" "севмоқ"ва"сопҳиа" "донолик" деган ма'нони англатади.Фалсафада мусулмон файласуфлари учун бир қанча та’рифлар мавжуд,жумладан,ал-Киндий айтганларидек: Ва агар ислом сивилизацияси контекстида фалсафа со'зи юнон-г'арб фалсафаси тушунчалари билан бог'лиқ бо'либ қолган бо'лса,биз умумий ма'нода ислом фалсафаси ҳақида умумбашарий тушунча ва ҳаёт табиатидаги тадқиқот сифатида гапиришга ҳаракат қилсак,биз қуйидагиларни о'з ичига олишимиз керак.

Ислом оламида фалсафа тарихи

Илоҳиёт ва мўътазила

Илоҳиёт илоҳий илоҳий илоҳий эътиқод мавзусига ихтисослашган бўлиб,унинг мақсади мусулмонни тақлиддан ишончга кўчириш ва ислом динининг асосларини аниқлик учун фойдали далиллар билан исботМанба хатоси: Тҳе опенинг <реф> таг ис малформед ор ҳас а бад намелаш эди.Илоҳиёт,асосан Месопотамияда мавжуд бўлган қадимги динлар (масалан,манихейлик, зардуштийлик ва популистик оқимлар)билан учрашиш натижасида юзага келган муаммоларни ҳал қилишга уриниш эди,шунинг учун илоҳиёт исломдан бошланмайдиган фалсафадан фарқли равишда эътиқоддан келиб чиққан.Эътиқод ёки табиатдан,балки бу бошланғичларни ўзини биринчи тамойилларигача таҳлил қилади.Пайғамбар Муҳаммад вафотларидан кейин кўплаб мазҳабларнинг пайдо бўлиши илоҳиётнинг бошланишига сабаб бўлганлиги ҳақида маълумотлар бор ва бу мазҳаблар орасида

Ислом тарихида сўз илмининг пайдо бўлиши мусулмонлар баъзи “адашган мазҳаблар”томонидан бидъат деб ҳисоблаган нарсага жавоб беришни зарур деб билганлари натижасидир.Азиз, Ал-Ҳасан ибн Муҳаммад Ибн Ал-Ҳанафия мўътазила ҳақида, Али бин Абу Толибнинг хорижийларга жавоби ва Ияс бин Муовия Ал-Мазнийнинг детерминистик гипотезага ўхшаш фатализмга муносабати.Илоҳиёт"дин асосларини"ўрганувчи фан бўлиб,у ўз навбатида 4 та асосий ўқга йўналтирилган, хусусан:

  • Илоҳийлик: о'з-о'зини тасдиқлаш ва илоҳий сифатларни излаш.
  • Пайг'амбарлик: Пайг'амбарларнинг ма'сумлиги ва мо''тазилийларнинг ақидаси бўлган зарурат билан аш'арийларнинг ақидаси бўлган ақлий жоизлик о'ртасидаги пайг'амбарлик ҳукми.
  • Имомият: Пайг'амбаримиз Муҳаммад (с.а.в.) номидан бир киши учун диний ва дунёвий ишларда жамоатнинг этакчилиги ҳақидаги зиддиятли фикрлар.
  • Тирилиш: Қиёмат куни г'ояси ва жасадларнинг тирилиши эҳтимоли. Ба'зилари "адолат", "ва'да", "таҳдид", "тақдир" ва "ҳолат" каби бошқа кичик сарлавҳаларни о'з ичига олади. [1]

Яна қаранг

Манбалар ва ҳаволалар

шарҳловчи

  1. ↑ „خُلاصَةُ عِلمِ الكَلامَ“. 2007-йил 23-августда асл нусхадан архивланган.

Веб манбалари

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Islom_falsafasi" dan olindi