Ismoil al-Foruqiy sahifasining manbasini koʻrish

{{Davlat arbobi bilgiqutisi
| ismi = Ismoil al-Foruqiy<br />{{small|إسماعيل الفاروقي}}
| tasvir =
| uzunlik = 200px
| izoh = Taxminiy rasmiy portret (1980-yil)
| tugʻilgan sanasi = 1921-yil 1-yanvar
| tugʻilgan joyi = Yaffa, Britaniya mandati ostidagi Falastin
| vafot sanasi = 1986-yil 27-may
| vafot joyi = Vinkot, [[Pensilvaniya]], [[AQSH]]
| vafot sababi = [[Qotillik]]
| fuqaroligi = {{PSE}}<br />{{USA}}
| kasbi = Faylasuf, islomshunos
| imzo = Ismail al Faruqi Signature.svg
}}

'''Ismoil Roji al-Foruqiy''' (إسماعيل راجي الفاروقي; Ismāʿīl Rājī al-Fārūqī; 1-yanvar, 1921 – 27-may, 1986) – [[Falastin-Amerikalik]] musulmon faylasufi va olim edi. U [[islomshunoslik]] va turli dinlar orasidagi muloqotga oid ishlari bilan tanilgan. Al-Foruqiy [[Qohira]]dagi [[Al-Azhar]] universitetida tahsil olgan va [[Shimoliy Amerika]]da, jumladan [[Kanada]]dagi [[MakGill universiteti]]da dars bergan. U [[AQSh]]dagi [[Temple universiteti]]da din professori boʻlgan va shu yerda Islomshunoslik dasturini boshlagan. Shuningdek, u [[Xalqaro islom tafakkuri instituti]] (IIIT) hammuassisi boʻlgan. Al-Foruqiy 100 dan ortiq maqola va 25 ta kitob yozgan. Ularga ''Christian Ethics'' va ''Al-Tawhid: Its Implications for Thought and Life'' kiradi. Uning ishlari islom tafakkuri, axloq, yagona Xudo gʻoyasi va dinlararo aloqalarni oʻrganishga bagʻishlangan.

==Yoshlik yillari va taʼlimi==
al-Foruqiy 1921-yil Yaffada, Britaniya mandati davridagi [[Falastin]]da tugʻilgan<ref name="Yusuf2021">{{cite book |year=2021 |title=Essential Writings: Ismail Al Faruqi |location=Kuala Lumpur |publisher=IBT Books |editor=Imtiyaz Yusuf |page=3}}</ref><ref name="OxfordIslam">{{cite web |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803095811314 |title=Faruqi, Ismail Raji al- (1986) |work=The Oxford Dictionary of Islam |publisher=Oxford Reference |accessdate=2024-07-04}}</ref>. Uning otasi Abd al-Huda al-Foruqiy islom sudyasi (qozi) boʻlgan<ref name="Badri2014">{{cite journal |last=Badri |first=Malik |year=2014 |title=Psychological reflections on Ismail al-Faruqi's life and contributions |journal=The American Journal of Islamic Social Sciences |volume=31 |issue=2 |pages=145–152|doi=10.35632/ajis.v31i2.1052 }}</ref>. al-Foruqiy dastlab uyda va mahalliy masjidda tahsil olgan, keyin 1936-yilda Yaffadagi fransuz dominikan maktabi [[Collège des Frères de Jaffa]]ga oʻqishga kirgan<ref name="Yusuf2021" /><ref name="Esposito2001">{{cite book |last1=Esposito |first1=John L. |last2=Voll |first2=John O. |title=Makers of Contemporary Islam |url=https://archive.org/details/makersofcontempo00john |chapter=Ismail al-Faruqi |year=2001 |publisher=Oxford University Press |pages=[https://archive.org/details/makersofcontempo00john/page/n63 52]–70}}</ref>.

1942-yilda u [[Quddus]]dagi Britaniya mandati hukumatida roʻyxat kotibi boʻlib ishlagan, 1945-yilga kelib esa [[Galilea]] viloyati hokimi lavozimiga koʻtarilgan<ref name="OxfordIslam" /> 1948-yildagi Arab-Isroil urushidan soʻng u [[Livan]]ning [[Bayrut]] shahriga koʻchib oʻtgan va [[Amerika universiteti (Bayrut)|Bayrutdagi Amerika universitetida]] tahsilini davom ettirgan<ref name="Badri2014" /> Bu yerda u arab millatchiligi gʻoyalari taʼsirida qolgan va keyinchalik „Arabizm“ („uruba“) haqidagi asarlarini yozishga undagan<ref name="Badri2014" /> Keyinchalik u AQShning [[Indiana universiteti]]da falsafa boʻyicha tahsil olib, 1949-yilda magistr darajasini olgan<ref>{{cite thesis |last=Al-Faruqi |first=Isma'il Raji |year=1949 |title=The Ethics of Reason and the Ethics of Life (Kantian and Nietzschean Ethics) |type=Master's thesis |publisher=Indiana University |location=Bloomington}}</ref>.... Shundan soʻng u Lois Lamya al-Foruqiy bilan turmush qurgan va tahsilini davom ettirib, 1951-yilda [[Garvard universiteti]]dan yana bir magistr darajasini, 1952-yilda esa [[Indiana]] universitetidan falsafa fanlari doktori ilmiy darajasini olgan<ref>{{cite thesis |last=Al-Faruqi |first=Isma'il |title=On Justifying the Good |type=PhD thesis |year=1952 |publisher=Indiana University |location=Bloomington}}</ref>.

Tahsilini tugatgach, al-Foruqiy oʻzining islomiy ildizlariga qaytgan va imonga asoslangan qadriyatlar axloqiy xulq-atvor uchun mustahham asos boʻlishi mumkinligini tushungan<ref name="Fletcher2014">{{cite book |last=Fletcher |first=Charles |title=Muslim-Christian Engagement in the Twentieth Century: The Principles of Inter-faith Dialogue and the Work of Ismail Al-Faruqi |date=2014 |publisher=I.B.Tauris |location=United Kingdom |page=34}}</ref>.

==Akademik faoliyati==
1958-yilda al-Foruqiy Kanadaning [[MakGill universiteti]] Ilohiyot fakultetida dars bergan va bu yerda xristianlik va yahudiylik haqida bilim olgan. U pokistonlik faylasuf [[Fazlur Rahman]] bilan uchrashgan va uning dinlararo muloqotga oid qarashlari al-Foruqiyning oʻziga xos uslubiga taʼsir koʻrsatgan<ref name="Rahman1990">{{cite journal |last=Rahman |first=Fazlur |title=Palestine and My Experiences with the Young Faruqi: 1958 to 1963 |journal=Journal of Islamic Research |volume=4 |issue=4 |year=1990 |pages=295–300 }}</ref>. 1961–1963-yillarda u Pokistonning [[Karachi]] shahridagi Islomiy Tadqiqotlar Markaziy Institutida mehmon professor boʻlib ishlagan<ref name="Yusuf2021" />

1964-yilda AQShga qaytib, [[Chikago universiteti]] va [[Syracuse universiteti]]da dars bergan. 1968-yilda u [[Temple universiteti]] professori boʻlib, shu yerda Islomshunoslik dasturini boshlagan. Uning shogirdlari orasida Jon Esposito kabi taniqli olimlar bor edi<ref name="auto">{{cite book |last=Quraishi |first=M. Tariq |title=Ismail al-Faruqi: An Enduring Legacy |date=1986 |publisher=MSA Publications |page=9}}</ref><ref name="AJISS">{{cite journal |title=Editorial |journal=The American Journal of Islamic Social Sciences |volume=28 |issue=3 |year=2011 |pages=ii-xii}}</ref>..

1977-yilda u Makkada boʻlib oʻtgan Birinchi Jahon Musulmon Taʼlimi Konferensiyasini tashkil etishda yordam bergan, bu dunyo boʻylab islom universitetlarining paydo boʻlishiga sabab boʻlgan<ref name="AJISS" />

== Falsafa va qarashlari ==
al-Foruqiyning falsafasi asosan „tavhid“ (yakkaxon Xudoga ishonch) tamoyiliga asoslangan boʻlib, u buni islom madaniyatining asosiy ramzi deb bilgan. U tavhidni inson hayotining barcha jabhalarini birlashtiruvchi tamoyil sifatida tasvirlagan. al-Foruqiyning fikricha, tavhid nafaqat diniy eʼtiqodni, balki axloq, ijtimoiy tuzum va intellektual faoliyatni ham shakllantiradi. Uning taʼkidlashicha, tavhid insonlarni Xudo yerdagi noibi (xalifa) sifatida harakat qilishga undaydi, bu esa jamiyat va atrof-muhit oldidagi axloqiy majburiyatlarni bajanishini talab qiladi<ref name="Yusuf2022">{{cite encyclopedia | last=Yusuf | first=Imtiyaz | title=Ismail Al Faruqi | encyclopedia=Encyclopaedia of Islam | editor1-last=Fleet | editor1-first=Kate | editor2-last=Krämer | editor2-first=Gudrun | editor3-last=Matringe | editor3-first=Denis | editor4-last=Nawas | editor4-first=John | editor5-last=Rowson | editor5-first=Everett | volume=3 | publisher=Koninklijke Brill NV | year=2022}}</ref>..

U tavhid tamoyilidan dunyoviy ideologiyalarni, xususan, materializm va gumanizmni tanqid qilishda foydalangan. al-Foruqiyning fikricha, bunday dunyoviy qarashlar bilim va axloqiy hayotning muqaddasligini yoʻqotadi. U axloqiy tamoyillarning izchilligi va ulugʻvorligi faqat tavhid asosida rivojlanishi mumkinligini taʼkidlagan<ref name="Mukhetdinov2018">{{cite journal |last=Mukhetdinov |first=D. V. |title=Philosophy of Ismail Raji al-Faruqi: In Search of Neomodernism |journal=Islam in the Modern World |volume=2 |year=2018 |pages=165–182 |doi=10.22311/2074-1529-2018-14-2-165-182 |language=ru}}</ref>.

al-Foruqiy, shuningdek, tavhidni adolat va boshqaruv masalalariga tatbiq etgan. Uning fikricha, islomiy boshqaruv modelida turli din vakillari oʻz diniy qonunlari asosida tinch-totuv yashashi mumkin. Masalan, yahudiylar va xristianlar [[islom davlati]] hukmronligi ostida oʻz diniy sudlari orqali oʻzlarini boshqarishi kerak. U bu model ijtimoiy totuvlikni taʼminlash bilan birga diniy xilma-xillikni hurmat qilishga imkon beradi, deb hisoblagan<ref name="Israel">{{cite book |last=Al-Faruqi |first=Isma'il R. |title=Islam and the Problem of Israel |location=Kuala Lumpur |publisher=The Other Press |year=2003 |pages=103–104}}</ref>.

al-Foruqiyning sionizmga tanqidi uning yahudiylikning axloqiy tamoyillariga zid ekanligi haqidagi qarashlaridan kelib chiqqan. U sionizmni millatchilik gʻoyasiga asoslangan davlat barpo etish falastinliklarga adolatsiz munosabatda boʻlishiga olib kelganini taʼkidlagan. al-Foruqiy sionizmni tugatish orqali yahudiylar va musulmonlarning keng islom jamiyati doirasida birga yashashi mumkinligini aytgan<ref name="Israel" />

Shuningdek, al-Foruqiy „meta-din“ tushunchasini ilgari surib, barcha dinlarning axloqiy asoslarda birlashishi mumkinligini taʼkidlagan. U dinlararo muloqotda eʼtiqodiy farqlarni emas, balki adolat va rahm-shafqat kabi umumiy qadriyatlarni asos qilib olish kerakligini taʼkidlagan<ref name="Fletcher2015">{{cite book |last=Fletcher |first=Charles D. |title=Muslim-Christian Engagement in the Twentieth Century: The Principles of Interfaith Dialogue and the Work of Ismail al-Faruqi |location=London |publisher=I.B. Tauris |year=2015 |pages=43–45}}</ref>..

==Ilmiy yutuqlari==
1980-yilda al-Foruqiy [[Xalqaro islom tafakkuri instituti]] (IIIT) asoschilaridan biri boʻlib, islomiy tadqiqotlarni qoʻllab-quvvatlagan. Uning „Bilimlarni islomlashtirish“ loyihasi zamonaviy fan va taʼlim sohasiga islomiy qadriyatlarni kiritishga qaratilgan edi<ref>{{cite book |last=Al-Faruqi |first=Isma'il Raji |title=Islamization of Knowledge |publisher=IIIT |year=1982}}</ref>. al-Foruqiy, shuningdek, islom, xristianlik va yahudiylik oʻrtasida hurmat va tinchlikni mustahkamlash maqsadida dinlararo muloqotni rivojlantirishga hissa qoʻshgan<ref>{{cite book |last=Yusuf |first=Imtiyaz |title=Islam and Knowledge |year=2012 |publisher=I. B. Tauris |location=London}}</ref>.

==Vafoti==
1986-yil may oyida al-Foruqiy va uning rafiqasi Pensilvaniya shtatidagi uylarida Jozef Lui Yang tomonidan qotillik qurboni boʻlishdi. Yang keyinchalik jinoyatini tan olib, oʻlimga hukm qilindi va 1996-yilda qamoqda vafot etdi. Er-xotinning qizi ogʻir yaralangan, ammo omon qolgan<ref name="Fletcher2014" /><ref>{{cite web|url=https://www.wrmea.org/1986-november/focus-on-arabs-and-islam.html|title=Focus on Arabs and Islam|last=Toth|first=Anthony B.|date=November 1986|website=Washington Report on Middle East Affairs}}</ref>.

==Manbalar==
{{reflist}}

==Qoʻshimcha havolalar==
* [https://ismailfaruqi.com Ismoil Foruqiy haqida sayt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100206233418/http://www.ismailfaruqi.com/ |date=2010-02-06 }} Dr. Ismoil al-Foruqiy hayoti va ishlari haqida maʼlumotlar

{{Authority control}}

[[Turkum:1986-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:27-martda vafot etganlar]]
[[Turkum:1921-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:1-yanvarda tugʻilganlar]]