Ismoil al-Foruqiy
| Исмоил ал-Форуқий إسماعيل الفاروقي | |
|---|---|
| Шахсий маълумотлари | |
| Таваллуди |
1921-йил 1-январ Яффа, Британия мандати остидаги Фаластин |
| Вафоти |
1986-йил 27-май Винкот, Пенсилвания, АҚСҲ |
| Ўлим сабаби | Қотиллик |
| Фуқаролиги |
 Фаластин АҚСҲ |
| Касби | Файласуф, исломшунос |
| Имзоси |
 |
Исмоил Рожи ал-Форуқий (إسماعيل راجي الفاروقي; Исмāʿīл Рāжī ал-Фāрūқī; 1-январ, 1921 – 27-май, 1986) – Фаластин-Америкалик мусулмон файласуфи ва олим эди. У исломшунослик ва турли динлар орасидаги мулоқотга оид ишлари билан танилган. Ал-Форуқий Қоҳирадаги Ал-Азҳар университетида таҳсил олган ва Шимолий Америкада, жумладан Канададаги МакГилл университетида дарс берган. У АҚШдаги Темпле университетида дин профессори бўлган ва шу ерда Исломшунослик дастурини бошлаган. Шунингдек, у Халқаро ислом тафаккури институти (ИИИТ) ҳаммуассиси бўлган. Ал-Форуқий 100 дан ортиқ мақола ва 25 та китоб ёзган. Уларга Чристиан Этҳиcс ва Ал-Таwҳид: Иц Имплиcатионс фор Тҳоугҳт анд Лифе киради. Унинг ишлари ислом тафаккури, ахлоқ, ягона Худо ғояси ва динлараро алоқаларни ўрганишга бағишланган.
Ёшлик йиллари ва таълими
ал-Форуқий 1921-йил Яффада, Британия мандати давридаги Фаластинда туғилган[1][2]. Унинг отаси Абд ал-Ҳуда ал-Форуқий ислом судяси (қози) бўлган[3]. ал-Форуқий дастлаб уйда ва маҳаллий масжидда таҳсил олган, кейин 1936-йилда Яффадаги франсуз доминикан мактаби Cоллèге дес Фрèрес де Жаффага ўқишга кирган[1][4].
1942-йилда у Қуддусдаги Британия мандати ҳукуматида рўйхат котиби бўлиб ишлаган, 1945-йилга келиб эса Галилеа вилояти ҳокими лавозимига кўтарилган[2] 1948-йилдаги Араб-Исроил урушидан сўнг у Ливаннинг Байрут шаҳрига кўчиб ўтган ва Байрутдаги Америка университетида таҳсилини давом эттирган[3] Бу ерда у араб миллатчилиги ғоялари таъсирида қолган ва кейинчалик „Арабизм“ („уруба“) ҳақидаги асарларини ёзишга ундаган[3] Кейинчалик у АҚШнинг Индиана университетида фалсафа бўйича таҳсил олиб, 1949-йилда магистр даражасини олган[5].... Шундан сўнг у Лоис Ламя ал-Форуқий билан турмуш қурган ва таҳсилини давом эттириб, 1951-йилда Гарвард университетидан яна бир магистр даражасини, 1952-йилда эса Индиана университетидан фалсафа фанлари доктори илмий даражасини олган[6].
Таҳсилини тугатгач, ал-Форуқий ўзининг исломий илдизларига қайтган ва имонга асосланган қадриятлар ахлоқий хулқ-атвор учун мустаҳҳам асос бўлиши мумкинлигини тушунган[7].
Академик фаолияти
1958-йилда ал-Форуқий Канаданинг МакГилл университети Илоҳиёт факултетида дарс берган ва бу ерда христианлик ва яҳудийлик ҳақида билим олган. У покистонлик файласуф Фазлур Раҳман билан учрашган ва унинг динлараро мулоқотга оид қарашлари ал-Форуқийнинг ўзига хос услубига таъсир кўрсатган[8]. 1961–1963-йилларда у Покистоннинг Карачи шаҳридаги Исломий Тадқиқотлар Марказий Институтида меҳмон профессор бўлиб ишлаган[1]
1964-йилда АҚШга қайтиб, Чикаго университети ва Сйраcусе университетида дарс берган. 1968-йилда у Темпле университети профессори бўлиб, шу ерда Исломшунослик дастурини бошлаган. Унинг шогирдлари орасида Жон Эспосито каби таниқли олимлар бор эди[9][10]..
1977-йилда у Маккада бўлиб ўтган Биринчи Жаҳон Мусулмон Таълими Конференсиясини ташкил этишда ёрдам берган, бу дунё бўйлаб ислом университетларининг пайдо бўлишига сабаб бўлган[10]
Фалсафа ва қарашлари
ал-Форуқийнинг фалсафаси асосан „тавҳид“ (яккахон Худога ишонч) тамойилига асосланган бўлиб, у буни ислом маданиятининг асосий рамзи деб билган. У тавҳидни инсон ҳаётининг барча жабҳаларини бирлаштирувчи тамойил сифатида тасвирлаган. ал-Форуқийнинг фикрича, тавҳид нафақат диний эътиқодни, балки ахлоқ, ижтимоий тузум ва интеллектуал фаолиятни ҳам шакллантиради. Унинг таъкидлашича, тавҳид инсонларни Худо ердаги ноиби (халифа) сифатида ҳаракат қилишга ундайди, бу эса жамият ва атроф-муҳит олдидаги ахлоқий мажбуриятларни бажанишини талаб қилади[11]..
У тавҳид тамойилидан дунёвий идеологияларни, хусусан, материализм ва гуманизмни танқид қилишда фойдаланган. ал-Форуқийнинг фикрича, бундай дунёвий қарашлар билим ва ахлоқий ҳаётнинг муқаддаслигини йўқотади. У ахлоқий тамойилларнинг изчиллиги ва улуғворлиги фақат тавҳид асосида ривожланиши мумкинлигини таъкидлаган[12].
ал-Форуқий, шунингдек, тавҳидни адолат ва бошқарув масалаларига татбиқ этган. Унинг фикрича, исломий бошқарув моделида турли дин вакиллари ўз диний қонунлари асосида тинч-тотув яшаши мумкин. Масалан, яҳудийлар ва христианлар ислом давлати ҳукмронлиги остида ўз диний судлари орқали ўзларини бошқариши керак. У бу модел ижтимоий тотувликни таъминлаш билан бирга диний хилма-хилликни ҳурмат қилишга имкон беради, деб ҳисоблаган[13].
ал-Форуқийнинг сионизмга танқиди унинг яҳудийликнинг ахлоқий тамойилларига зид эканлиги ҳақидаги қарашларидан келиб чиққан. У сионизмни миллатчилик ғоясига асосланган давлат барпо этиш фаластинликларга адолациз муносабатда бўлишига олиб келганини таъкидлаган. ал-Форуқий сионизмни тугатиш орқали яҳудийлар ва мусулмонларнинг кенг ислом жамияти доирасида бирга яшаши мумкинлигини айтган[13]
Шунингдек, ал-Форуқий „мета-дин“ тушунчасини илгари суриб, барча динларнинг ахлоқий асосларда бирлашиши мумкинлигини таъкидлаган. У динлараро мулоқотда эътиқодий фарқларни эмас, балки адолат ва раҳм-шафқат каби умумий қадриятларни асос қилиб олиш кераклигини таъкидлаган[14]..
Илмий ютуқлари
1980-йилда ал-Форуқий Халқаро ислом тафаккури институти (ИИИТ) асосчиларидан бири бўлиб, исломий тадқиқотларни қўллаб-қувватлаган. Унинг „Билимларни исломлаштириш“ лойиҳаси замонавий фан ва таълим соҳасига исломий қадриятларни киритишга қаратилган эди[15]. ал-Форуқий, шунингдек, ислом, христианлик ва яҳудийлик ўртасида ҳурмат ва тинчликни мустаҳкамлаш мақсадида динлараро мулоқотни ривожлантиришга ҳисса қўшган[16].
Вафоти
1986-йил май ойида ал-Форуқий ва унинг рафиқаси Пенсилвания штатидаги уйларида Жозеф Луи Янг томонидан қотиллик қурбони бўлишди. Янг кейинчалик жиноятини тан олиб, ўлимга ҳукм қилинди ва 1996-йилда қамоқда вафот этди. Эр-хотиннинг қизи оғир яраланган, аммо омон қолган[7][17].
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Эссентиал Wритингс: Исмаил Ал Фаруқи Имтияз Юсуф: . Куала Лумпур: ИБТ Боокс, 2021 — 3-бет.
- ↑ 2,0 2,1 „Фаруқи, Исмаил Ражи ал- (1986)“. Тҳе Охфорд Диcтионарй оф Ислам. Охфорд Референcе. Қаралди: 2024-йил 4-июл.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 Бадри, Малик (2014). "Псйчологиcал рефлеcтионс он Исмаил ал-Фаруқи'с лифе анд cонтрибутионс". Тҳе Америcан Жоурнал оф Исламиc Соcиал Сcиэнcес 31 (2): 145–152. дои:10.35632/ажис.в31и2.1052.
- ↑ Эспосито, Жоҳн Л.; Волл, Жоҳн О. „Исмаил ал-Фаруқи“, . Макерс оф Cонтемпорарй Ислам. Охфорд Университй Пресс, 2001 — 52–70-бет.
- ↑ Ал-Фаруқи, Исма'ил Ражи (1949). Тҳе Этҳиcс оф Реасон анд тҳе Этҳиcс оф Лифе (Кантиан анд Ниэтзсчеан Этҳиcс) (Мастер'с тҳесис). Блоомингтон: Индиана Университй.
- ↑ Ал-Фаруқи, Исма'ил (1952). Он Жустифйинг тҳе Гоод (ПҳД тҳесис). Блоомингтон: Индиана Университй.
- ↑ 7,0 7,1 Флетчер, Чарлес. Муслим-Чристиан Энгагемент ин тҳе Тwентиэтҳ Cентурй: Тҳе Принcиплес оф Интер-фаитҳ Диалогуэ анд тҳе Wорк оф Исмаил Ал-Фаруқи. Унитед Кингдом: И.Б.Таурис, 2014 — 34-бет.
- ↑ Раҳман, Фазлур (1990). "Палестине анд Мй Эхпериэнcес wитҳ тҳе Ёунг Фаруқи: 1958 то 1963". Жоурнал оф Исламиc Ресеарч 4 (4): 295–300.
- ↑ Қураиши, М. Тариқ. Исмаил ал-Фаруқи: Ан Эндуринг Легаcй. МСА Публиcатионс, 1986 — 9-бет.
- ↑ 10,0 10,1 "Эдиториал". Тҳе Америcан Жоурнал оф Исламиc Соcиал Сcиэнcес 28 (3): ии-хии. 2011.
- ↑ Юсуф, Имтияз (2022). "Исмаил Ал Фаруқи". ин Флеэт, Кате; Крäмер, Гудрун; Матринге, Денис эт ал.. Энcйcлопаэдиа оф Ислам. 3. Конинклижке Брилл НВ.
- ↑ Мукҳетдинов, Д. В. (2018). "Пҳилосопҳй оф Исмаил Ражи ал-Фаруқи: Ин Сеарч оф Неомодернисм" (ру). Ислам ин тҳе Модерн Wорлд 2: 165–182. дои:10.22311/2074-1529-2018-14-2-165-182.
- ↑ 13,0 13,1 Ал-Фаруқи, Исма'ил Р.. Ислам анд тҳе Проблем оф Исраэл. Куала Лумпур: Тҳе Отҳер Пресс, 2003 — 103–104-бет.
- ↑ Флетчер, Чарлес Д.. Муслим-Чристиан Энгагемент ин тҳе Тwентиэтҳ Cентурй: Тҳе Принcиплес оф Интерфаитҳ Диалогуэ анд тҳе Wорк оф Исмаил ал-Фаруқи. Лондон: И.Б. Таурис, 2015 — 43–45-бет.
- ↑ Ал-Фаруқи, Исма'ил Ражи. Исламизатион оф Кноwледге. ИИИТ, 1982.
- ↑ Юсуф, Имтияз. Ислам анд Кноwледге. Лондон: И. Б. Таурис, 2012.
- ↑ Тотҳ, Антҳонй Б. „Фоcус он Арабс анд Ислам“. Wашингтон Репорт он Миддле Эаст Аффаирс (1986-йил 1-ноябр).
Қўшимча ҳаволалар
- Исмоил Форуқий ҳақида сайт (Wайбаcк Мачине сайтида 2010-02-06 санасида архивланган) Др. Исмоил ал-Форуқий ҳаёти ва ишлари ҳақида маълумотлар