Kontent qismiga oʻtish

Iso Pantokrator

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Misrning Sinay yarimorolidagi Avliyo Yekaterina monastiridan topilgan Iso ikonasi (Milodiy VI asr)

Iso Pantokrator — Avliyo Yekaterina monastiridagi Vizantiyaning eng qadimiy diniy ikonalaridan biridir. U milodiy VI asrga oid hisoblanadi[1]. Bu asar Ison Pantokrator (soʻzma-soʻz „barchaning hukmdori“) sifatidagi bizgacha yetib kelgan ilk tasviridir. Tarixchilar hamda olimlar ushbu ikonanani Vizantiya sanʼatini oʻrganishda muhim asar deb hisoblashadi. Shuningdek, u sharqiy pravoslav va sharqiy katolik xristianligida eng taniqli ikonalaridan biri sanaladi[2].

Kelib chiqish tarixi

Bir vaqtlar bu ikona XIII asrga oid deb taxmin qilingan. Chunki oʻsha davrda uning ustidan deyarli toʻliq boʻyoq tortib chiqilgan edi. Keyinchalik, 1962-yilda uning VI asr oʻrtalarida yaratilgani aniqlandi. Biroq tayyorlangan aniq sanasi hali ham nomaʼlumligicha qolmoqda[3]. Avliyo Yekaterina monastiri Vizantiya imperatori Yustinian I tomonidan tashkil etilgan. Bu voqea uning hukmronlik davri oxirida, yaʼni 548 va 565-yillar oraligʻida sodir boʻlgan[4]. Monastir imperator Yustinian hamda uning saroyi tomonidan muntazam homiylik qilib turilgan va sovgʻalar olgan. Qudratli Iso ikonasi ham ana shunday imperatorlik tortiqlaridan biri boʻlishi mumkin[5]. Shu sababli, u Vizantiya poytaxti Konstantinopolda yaratilgan deb taxmin qilinadi[6].

Tahlil va maʼnosi

Koʻpchilik olimlarning fikricha, ikona Isoning ikki toifali tabiatini aks ettiradi. Unda ham insoniy, ham ilohiy xususiyatlar namoyon boʻlgan[7]. Bunga oʻtgan asrda oʻtkazilgan Efes va Xalkidon jahonaviy cherkov majlislari taʼsir koʻrsatgan boʻlishi mumkin[8]. Sanʼatshunos olim Kurt Veitzmann ushbu tasvirni tahlil qilgan. Uning taʼkidlashicha, frontal kompozitsiya Isoning ilohiy tabiatini koʻrsatadi. Yuz qiyofasida simmetriyadan qochilgani esa (masalan, qoshlar va qorachiqlardagi tafovut) uning insoniy tabiatini hamda „hayotiyligi“ni aks ettiradi[9]. Uning oʻng qoʻli tashqariga ochilgan boʻlib, duogoʻylik va baraka baxsh etishni bildiradi. Chap qoʻli bilan esa qalin Injil kitobini ushlab turibdi[10].

Manbalar

  1. ↑ John Galey, George Forsyth, and Kurt Weitzmann, Sinai and the Monastery of St. Catherine (Givatayim, Israel: Massada, 1980), p. 99.
  2. ↑ Galey, Forsyth, Weitzmann, Sinai, p. 92.
  3. ↑ Kurt Weitzmann, The Monastery of Saint Catherine at Mount Sinai, the Icons (Princeton, New Jersey: Princeton University Press, 1976), p. 13.
  4. ↑ Galey, Forsyth, Weitzmann, Sinai, p. 13.
  5. ↑ Galey, Forsyth, Weitzmann, Sinai, 92; Kōnstantinos A. Manaphēs, Sinai: Treasures of the Monastery of Saint Catherine (Athens: Ekdotike Athenon, 1990), p. 93.
  6. ↑ Galey, Forsyth, Weitzmann, Sinai, p. 92.
  7. ↑ Manolis Chatzidakis and Gerry Walters, „An Encaustic Icon of Christ at Sinai“, The Art Bulletin 49, No. 3 (1967): 201; Galey, Forsyth, Weitzmann, Sinai, p. 92; Manaphēs, p. 93; Weitzmann, Sinai, the Icons, p. 15.
  8. ↑ Manaphēs, Sinai: Treasures, p. 84; Robin Cormack, Oxford History of Art: Byzantine Art (Oxford: Oxford University Press, 2000), p. 66.
  9. ↑ Weitzmann, Sinai, the Icons, p. 15.
  10. ↑ Chatzidakis and Walters, „An Encaustic Icon“, p. 201.