Iste’mol narxlari indeksi sahifasining manbasini koʻrish

{{Qisqa tavsif|Uy xo‘jaliklari xarajatlaridagi o‘zgarishni ko‘rsatuvchi statistik ko‘rsatkich}}
{{Redirect|CPI}}


[[Fayl:Consumer price index 2024 relative to 2010.svg|thumb|upright=1.2|[[Mamlakatlar bo‘yicha iste’mol narxlari indeksi]] (2024-yil, 2010-yilga nisbatan foizlarda)<ref name="World Bank">{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/FP.CPI.TOTL?end=2024&name_desc=false&start=1960&view=chart&year=2024|title=Iste’mol narxlari indeksi (2010 = 100), Jahon banki, 2025-yil iyulda murojaat qilingan}}</ref>]]

[[Fayl:M2, CPI, PCE.webp|thumb|upright=1.2|Bir yil oldingiga nisbatan yillik foiz oʻzgarish:
* [[Pul massasi|M2 pul massasi]]
* CPI
* yadro CPI
]]

[[Fayl:CPI 1914-2022.webp|thumb|upright=1.2|1914–2022 yillardagi CPI yillik oʻzgarishi:
* [[Inflyatsiya]]
* [[Deflyatsiya]]
* [[Pul massasi|M2 pul massasi]] yillik oʻsishi
]]

'''Isteʼmol narxlari indeksi''' ('''CPI''') — bu uy xoʻjaliklari tomonidan isteʼmol qilinadigan tovarlar va xizmatlar narxlari darajasining statistik bahosi. U [[Isteʼmol savati]]dagi isteʼmol tovarlari va [[Servis|xizmatlar]] narxlarining oʻrtacha qiymati sifatida hisoblanadi. CPI dagi oʻzgarishlar vaqt oʻtishi bilan narxlar oʻzgarishini aks ettiradi<ref>{{cite web|url=https://doi.org/10.1787/9789264055087-en|title=OECD (2008), Statistik atamalar lug‘ati|publisher=OECD Publishing, Parij|access-date=2019-yil 13-sentabr}}</ref>.

Savatchadagi mahsulotlar va xizmatlar tarkibi isteʼmol xarajatlari odatlaridagi oʻzgarishlarni aks ettirish uchun vaqti-vaqti bilan yangilanadi. Narxlar odatda (koʻpincha har oy) chakana savdo va xizmat koʻrsatish korxonalaridan yigʻiladi. Keyin ular sifat yoki xususiyatlardagi oʻzgarishlarga moslashtiriladi.Isteʼmol narxlari indeksi (CPI) dagi oʻzgarishlar vaqt davomida [[inflyatsiya]]ni kuzatish va turli mamlakatlar oʻrtasida solishtirish uchun ishlatiladi.<ref>{{Cite news |last=Frick |first=Walter |date=2022-12-23 |title=Inflyatsiyaga nima sabab bo‘ladi? |work=Harvard Business Review |url=https://hbr.org/2022/12/what-causes-inflation |access-date=2023-07-21}}</ref>

Isteʼmol narxlari indeksi (CPI) inflyatsiya yoki hayot darajasi qiymatini mukammal oʻlchay olmasa-da, bu koʻrsatkichlarni kuzatish uchun muhim vosita hisoblanadi. U koʻplab milliy statistika agentliklari tomonidan hisoblab chiqiladigan [[narx indeksi|narx indekslari]]dan biridir.

== Umumiy koʻrinish ==

Isteʼmol narxlari indeksi (CPI) — bu vakillik qiluvchi mahsulotlar tanlanmasi narxlari asosida tuziladigan statistik bahodir. Ushbu narxlar muntazam ravishda yigʻiladi. Tovarlar va xizmatlarning turli toifalari uchun kichik indekslar (subindekslar) va yanada kichik boʻlinmalar uchun sub-subindekslar hisoblanadi, soʻngra ular umumiy indeksga birlashtiriladi. Vaznlar isteʼmolchilarning umumiy xarajatlaridagi ulushlariga asoslanadi.

Isteʼmol narxlari indeksi (CPI) ning yillik foiz oʻzgarishi [[inflyatsiya]] koʻrsatkichi sifatida ishlatiladi. U real qiymatni aniqlash uchun [[ish haqi]], [[maosh]] va [[pensiya]]larni indeksatsiya qilishda qoʻllaniladi; narxlarni tartibga solishda va pul koʻrsatkichlarini real qiymatda ifodalashda ham ishlatiladi. Aksariyat mamlakatlarda Isteʼmol narxlari indeksi (CPI) eng muhim iqtisodiy koʻrsatkichlardan biri hisoblanadi.

[[Fayl:Inflation compared to federal funds rate.jpg|thumb|upright=1.2|Inflyatsiya va [[federal funds rate]] taqqoslanishi]]

Indeks odatda har oy (baʼzi mamlakatlarda choraklik) hisoblanadi va isteʼmol xarajatlari tarkibiy qismlariga (masalan, oziq-ovqat, uy-joy, kiyim-kechak va boshqalar) asoslangan subindekslarning vaznli oʻrtachasi sifatida aniqlanadi. Har bir komponent oʻz navbatida yana kichik indekslarning vaznli oʻrtachasi hisoblanadi.

Eng past darajada (masalan, maʼlum shaharda erkaklar koʻylaklari narxlari) vaznlar mavjud boʻlmaganda indeks oddiy [[oʻrta arifmetik]] yoki [[Geometrik oʻrta|oʻrta geometrik]] orqali hisoblanadi. Ushbu indekslar har oy narxlarni bazaviy davr bilan taqqoslaydi.

Yuqori darajadagi indekslarni hisoblashda qoʻllaniladigan vaznlar odatda oʻtgan yil davomida isteʼmolchilarning xarajatlariga asoslanadi. Shu sababli, CPI qatʼiy vaznli indeks boʻlsa-da, u toʻliq Laspeyres indeksi emas, chunki vaznlar davri va narxlar bazasi davri har doim mos kelmaydi.
Ideal holatda barcha narxlar qayta tekshiriladi va qabul qilinadi, hamda vaznlar narxlar taqqoslanadigan oy bilan joriy oy oraligʻidagi isteʼmol xarajatlari tarkibiga mos keladi. Indeks formulalar] boʻyicha iqtisodiy adabiyotlar keng rivojlangan boʻlib, ular iqtisodchilar tomonidan „haqiqiy“ hayot darajasi indeksi (cost-of-living index) deb ataladigan tushunchaga yaqinlashadi.

Bunday indeks narxlar oʻzgarishi sharoitida isteʼmolchilarning [[turmush darajasi]]ni oʻzgarmas holda saqlab qolish uchun ularning xarajatlari qanchalik oʻzgarishi kerakligini koʻrsatadi. Biroq bunday hisob-kitoblar faqat orqaga qarab (retrospektiv) amalga oshirilishi mumkin, holbuki indeks har oyda va imkon qadar tez eʼlon qilinishi zarur. Shunga qaramay, ayrim mamlakatlarda, xususan, [[AQSh]] va [[Shvetsiya]]da indeksni tuzish falsafasi „haqiqiy hayot darajasi indeksi“ga yaqinlashishga qaratilgan boʻlsa, Yevropaning aksariyat mamlakatlarida unga yanada amaliy yondashuv qoʻllaniladi.

Indeks qamrovi cheklangan boʻlishi mumkin. Masalan, isteʼmolchilarning xorijdagi xarajatlari odatda hisobga olinmaydi; mamlakat ichidagi tashrif buyuruvchilarning xarajatlari nazariy jihatdan chiqarib tashlanadi (amaliyotda esa har doim ham emas); qishloq aholisi kiritilishi yoki kiritilmasligi mumkin; juda boy yoki juda kambagʻal qatlamlar kabi ayrim guruhlar ham hisobdan chiqarilishi mumkin. Jamgʻarma va investitsiyalar har doim chiqarib tashlanadi, biroq moliyaviy vositachilar tomonidan koʻrsatiladigan xizmatlar narxlari sugʻurta bilan birga hisobga olinishi mumkin.

Indeksning tayanch davri (odatda bazis yil deb ataladi) koʻpincha vaznlar davri va narxlar taqqoslash davridan farq qiladi. Bu asosan butun vaqt qatorini shunday oʻlchashki, indeks qiymati bazis davrda 100 ga teng boʻlsin. Har yili yangilanadigan vaznlar indeksning muhim, ammo qimmat xususiyati hisoblanadi; vaznlar qanchalik eski boʻlsa, joriy isteʼmol tarkibi bilan ularning farqi shunchalik ortadi.

Indeks odatda har oy va yil kesimida, hududlar yoki mamlakatlar boʻyicha hisoblanadi va eʼlon qilinadi. [[Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti|Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti]] (OECD) kabi xalqaro tashkilotlar koʻplab mamlakatlar uchun isteʼmol narxlari indeksi boʻyicha statistik maʼlumotlarni taqdim etadi<ref>{{cite web|url=https://data.oecd.org/price/inflation-cpi.htm |title=Inflyatsiya (Iste’mol narxlari indeksi)|publisher=OECD|access-date=2019-yil 12-sentabr}}</ref>. AQShda esa CPI odatda Mehnat statistikasi byurosi tomonidan eʼlon qilinadi<ref>{{cite web|url=https://www.bls.gov/cpi/ |title=Iste’mol narxlari indeksi|publisher=U.S. Bureau of Labor Statistics|access-date=2019-yil 13-sentabr}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bls.gov/opub/hom/pdf/cpihom.pdf|title=The Consumer Price Index|publisher=U.S. Bureau of Labor Statistics|access-date=2019-yil 13-sentabr}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bls.gov/cpi/questions-and-answers.htm|title=Iste’mol narxlari indeksi: tez-tez so‘raladigan savollar|publisher=U.S. Bureau of Labor Statistics|access-date=2019-yil 13-sentabr}}</ref>.

Ingliz iqtisodchisi Joseph Lowe 1822-yilda narx savatchasi indeksi nazariyasini birinchi boʻlib taklif qilgan. Uning „doimiy savat“ (fixed basket) usuli nisbatan sodda boʻlib, u 0-davrdagi tovarlar roʻyxati narxini hisoblab, uni 1-davrdagi ayni savat narxi bilan solishtirgan. Keyinchalik iqtisodchilar uning gʻoyalarini rivojlantirib, zamonaviy indeks tushunchasini shakllantirdilar<ref>{{Cite book |title=The New Palgrave Dictionary of Economics |date=2019|isbn=978-1-349-95121-5|edition=Living |location=London|oclc=1111663693| last1=Blume | first1=Lawrence E. | last2=(Firm) | first2=Palgrave Macmillan | last3=Durlauf | first3=Steven N. }}</ref>.
== Manbalar ==
{{manbalar}}
[[Turkum:Indekslar]]
[[Turkum:Iqtisodiy tizimlar]]