Италия қироллиги (италянча: Регно д'Италиа) – 1861-йилда Рисоргименто даврида вужудга келган ва барча мустақил Италия давлатларини Сардиния қироллиги тасарруфидаги ягона давлатга бирлаштирган давлат. Сардиния қироллигини бошқарган Савойлар сулоласи Италиянинг ҳукмрон сулоласига айланади. 1946-йилги референдумдан кейин Италия монархиядан республика тузумига ўтиб, қирол оиласи мамлакатни тарк этган.

Италия қироллиги
италянча: Регно д'Италиа

←
 
←
 
←
 
←
 
←
 
←
1861-йил 17-март — 1946-йил 2-июн


→
 
→
 
→
Байроқ Герб
Мадҳия
(1861—1943, 1944—1946)
Марcиа Реале д'Ординанза
(„Қироллик марши“)
(1924—1943)
Гиовинезза
(„Ёшлик“)

(1943—1944)
Ла Леггенда дел Пиаве
(„Пиаве афсонаси“)
Пойтахти Турин (1861—1864),
Флоренсия (1864—1870),
Рим (1870-йилдан)
Тил(лар)и Италян
Дини Католиклик
Пул бирлиги Италия лираси
Майдони 310 196 км² (1936)
Аҳолиси 42 399 000 киши (1936)
(136,7 киши/км²)
Бошқарув шакли конституциявий монархия
бир партияли фашистик тузум тоталитар диктатура (1925-1943)
ҳарбий ишғол (1943-1945)
Сулола Савой
Temir toj
Италия қироли
 - 1861—1878 Виктор Эммануэл ИИ
 - 1878—1900 Умберто И
 - 1900—1946 Виктор Эммануэл ИИИ
 - 1946-йил 9-май - 12-июн Умберто ИИ
Вақт минтақаси ГМТ+1
Тарих
 - 1861 Таълим
 - 1870 Италия бирлашуви
 - 1922—1943 Фашистлар Италияси
 - 1946 Оммавий овоз беришда республиканинг эълон қилиниши.

Давлат Апеннин ярим оролининг турли кичик давлатларини бир неча ўн йиллар давом этган ягона давлат Рисоржиментога бирлаштириш жараёни натижасида вужудга келган. Бу жараёнга Италиянинг қонуний салафи ҳисобланиши мумкин бўлган Савой уйи бошчилигидаги Сардиния қироллиги таъсир кўрсатган.

1866-йилда Италия Пруссия билан иттифоқ тузган ҳолда Австрия империясига қарши уруш эълон қилган. Урйшда ғалаба қозонгач Венецияни таркибига қўшиб олади. 1870-йилда Италия қўшинлари Римга кириб, минг йиллик папа ҳукмронлигига барҳам беради. 1882-йилда Италия Германия империяси ва Австрия-Венгрия билан мустамлакачилик экспансияси бўйича Франсия билан кучли келишмовчиликлардан сўнг уч томонлама иттифоққа кирган. Германия билан муносабатлар ўта дўстона бўлса-да, Италиянинг Тренто ва Триэстни Австрия-Венгриядан сотиб олиш истаги туфайли ушбу давлат билан иттифоқ фақат расмий кўринишда эди. Натижада Италия Биринчи жаҳон уруши даврида Англиянинг Иттифоқчи давлатлар сафига қўшилиш таклифини қабул қилади. Чунки Ғарб давлатлари урушда қатнашгани учун Австрия-Венгрия ҳисобидан Италиянинг бетарафлиги эвазига Вена таклифидан кўра кўпроқ ҳудудий компенсация ваъда қилишади. Урушдаги ғалаба Италияга Миллатлар Лигаси Кенгашининг доимий аъзо сифатида қўшилишини таъминлайди.

1922-йилда Бенито Муссолини Италия Бош вазири лавозимига сайланади ва „фашистлар Италияси“ номи билан танилган Миллий фашистик партия ҳукмронлиги даврини бошлайди. Италия фашистлари тоталитар тузум ўрнатадилар ҳамда сиёсий ва интеллектуал мухолифатни авторитар механизмлар орқали бостиришади, иқтисодий модернизация, анъанавий ижтимоий қадриятлар ва Латеран келишувлари орқали Рим-католик черкови билан яқинлашишга ёрдам беришади, шу билан суверен Папа вилояти ўрнини босувчи Ватикан тузилади. 1930-йилларнинг охирларида фашистик ҳукумат агрессив ташқи сиёсат юрита бошлайди. Буларга Эфиопияга қарши уруш, санксияларга олиб келадиган Миллатлар Лигаси билан қарама-қаршилик, ўсиб бораётган иқтисодий автаркия ва Пўлат пактининг имзоланиши киради.

Фашистлар Италияси Иккинчи жаҳон урушида экса кучларининг етакчи аъзоларидан бирига айланган. 1943-йилга келиб, немис ва италян қўшинларининг бир неча жабҳада мағлубиятлари ва иттифоқчиларнинг Сицилияга муваффақиятли қўниши фашистик тузумнинг қулашига олиб келади. Муссолини қирол Виктор Эммануэл ИИИ буйруғи билан ҳибсга олинган. 1943-йил сентябр ойида янги ҳукумат иттифоқчилар билан сулҳ тузади. Немис қўшинлари Италиянинг шимолий ва марказий қисмини эгаллаб, Муссолини ва унинг фашист тарафдорлари бошчилигидаги қўғирчоқ коллаборационистик давлат – Италия Ижтимоий Республикасини яратадилар. Натижада, мамлакат Италия иттифоқчилари армияси ва қаршилик ҳаракатини Миллий Республика армияси ҳамда унинг немис иттифоқчилари кучларига қарши қўйиб, фуқаролар урушига киради.

Уруш тугаганидан кўп ўтмай, фуқаролар норозилиги 1946-йилда Италия монархия бўлиб қоладими ёки республика бўладими деган конституциявий референдумга олиб келган. Италия фуқаролари монархиядан воз кечиб, Италия Республикасини тузишга қарор қиладилар.

Адабиётлар

  • Чиано Галеаццо. Дневник фашиста. 1939—1943. — М.: Плацъ, 2010. — (Первоисточники новейшей истории) — 676 с. — ИСБН 978-5-903514-02-1
  • Ашлей, Сусан А. Макинг Либералисм Wорк: Тҳе Италиан Эхпериэнcе, 1860—1914 (2003) эхcерпт анд техт сеарч
  • Баран’ски, Зйгмунт Г. & Ребеccа Ж. Wест (2001). Тҳе Cамбридге cомпанион то модерн Италиан cултуре, Cамбридге: Cамбридге Университй Пресс, ИСБН 0-521-55034-3.
  • Барcлай, Глен Ст. Ж. 1973. Тҳе Рисе анд Фалл оф тҳе Неw Роман Эмпире. Лондон: Сидгwиcк & Жаcксон.
  • Босwортҳ, Ричард Ж. Б. 1983. Италй анд тҳе Аппроач оф тҳе Фирст Wорлд Wар. Лондон: Тҳе Маcмиллан
  • Босwортҳ, Ричард Ж. Б. 2007. Муссолини’с Италй: Лифе Ундер тҳе Фасcист Диcтаторшип, 1915—1945 эхcерпт анд техт сеарч
  • Cларк, Мартин. 1996. Модерн Италй: 1871—1995. (2нд эд. Лонгман)
  • Cоппа, Франк Ж. (1970). «Эcономиc анд Этҳиcал Либералисм ин Cонфлиcт: Тҳе эхтраординарй либералисм оф Гиованни Гиолитти», Жоурнал оф Модерн Ҳисторй (1970) 42#2 пп 191—215 ЖСТОР 1905941
  • Cоппа, Франк Ж. (1971) Планнинг, Протеcтионисм, анд Политиcс ин Либерал Италй: Эcономиcс анд Политиcс ин тҳе Гиолиттиан Аге онлине эдитион
  • Давис, Жоҳн А., эд. 2000, Италй ин тҳе Нинетеэнтҳ Cентурй: 1796—1900 Охфорд Университй Пресс. онлине эдитион (Wайбаcк Мачине сайтида 2011-06-29 санасида архивланган)
  • де Гразиа, Виcториа. 1981. Тҳе Cултуре оф Cонсент: Масс Организатионс оф Леисуре ин Фасcист Италй.
  • де Гразиа, Виcториа. 1993. Ҳоw Фасcисм Рулед Wомен: Италй, 1922—1945 эхcерпт анд техт сеарч
  • Де Гранд, Алехандер Ж. (2001). Тҳе ҳунчбаcк’с таилор: Гиованни Гиолитти анд либерал Италй фром тҳе чалленге оф масс политиcс то тҳе рисе оф фасcисм, 1882—1922, Греэнwоод. онлине эдитион (Wайбаcк Мачине сайтида 2008-02-05 санасида архивланган); эхcерпт анд техт сеарч
  • Дугган, Чристопҳер (2008). Тҳе Форcе оф Дестинй: А Ҳисторй оф Италй Синcе 1796, Ҳоугҳтон Миффлин Ҳарcоурт, техт сеарч
  • Гентиле, Эмилио. 2003. Тҳе Струггле Фор Модернитй: Натионалисм, Футурисм анд Фасcисм. Wестпорт, CТ: Праэгер.
  • Гилмоур, Давид. 2011. Тҳе Пурсуит оф Италй: А Ҳисторй оф а Ланд, Иц Регионс, анд Тҳеир Пеоплес эхcерпт анд техт сеарч
  • Ҳугҳес, Роберт. 2011. Роме: А Cултурал, Висуал, анд Персонал Ҳисторй
  • Кертзер, Давид И.(ингл.). Тҳе Попе анд Муссолини: Тҳе Сеcрет Ҳисторй оф Пиус ХИ анд тҳе Рисе оф Фасcисм ин Эуропе. Охфорд Университй Пресс, 2014. ИСБН 9780198716167. 
  • Киллингер, Чарлес Л. (2002). Тҳе ҳисторй оф Италй, Wестпорт (CТ): Греэнwоод Пресс, техт сеарч
  • Паулей, Бруcе Ф. 2003. Ҳитлер, Сталин, анд Муссолини: Тоталитарианисм ин тҳе Тwентиэтҳ Cентурй. Wҳеэлинг: Ҳарлан Давидсон
  • Поллард, Жоҳн Ф. 1985. Тҳе Ватиcан анд Италиан Фасcисм, 1929-32. Cамбридге, УСА: Cамбридге Университй Пресс.
  • Саломоне, А. Wиллиам. 1945. Италй ин тҳе Гиолиттиан Эра: Италиан Демоcраcй ин тҳе Макинг, 1900—1914
  • Сарти, Роланд (2004). Италй: А Референcе Гуиде фром тҳе Ренаиссанcе то тҳе Пресент, Неw Ёрк: Фаcц он Филе техт сеарч
  • Сарти, Роланд. 1974. Тҳе Ах Wитҳин: Италиан Фасcисм ин Аcтион. Неw Ёрк: Неw Виэwпоинц.
  • Сетон-Wацон, Чристопҳер (1967). Италй фром Либералисм то Фасcисм, 1870—1925, Неw Ёрк: Тайлор & Франcис, техт сеарч
  • Смитҳ, Деннис Маcк. 1997. Модерн Италй; А Политиcал Ҳисторй. Анн Арбор: Тҳе Университй оф Мичиган Пресс.
  • Тҳаер, Жоҳн А. 1964. Италй анд тҳе Греат Wар. Мадисон анд Милwаукеэ: Университй оф Wисcонсин Пресс.
  • Албанесе, Гиулиа. "Реcонсидеринг тҳе Марч он Роме, « Эуропеан Ҳисторй Қуартерлй (2012) 42#3 пп 403—421.
  • Феррари, Паоло. „Тҳе Меморй Анд Ҳисториограпҳй Оф Тҳе Фирст Wорлд Wар Ин Италй“ Cомиллас Жоурнал оф Интернатионал Релатионс (2015) #2 пп 117—126 [ИССН 2386-5776] ДОИ: cир.и02.й2015.009 онлине (Wайбаcк Мачине сайтида 2015-06-21 санасида архивланган)
  • Кесерич, Чарлес. „Тҳе Фифтиэтҳ Еар оф тҳе“ Марч он Роме»: Реcент Интерпретатионс оф Фасcисм." Ҳисторй Теачер (1972) 6#1 пп: 135—142 ЖСТОР 492632.
  • Пергҳер, Роберта. «Ан Италиан Wар? Wар анд Натион ин тҳе Италиан Ҳисториограпҳй оф тҳе Фирст Wорлд Wар» Жоурнал оф Модерн Ҳисторй (Деc 2018) 90#4
  • Рензи, Wиллиам А. Ин тҳе Шадоw оф тҳе Сwорд: Италй’с Неутралитй анд Энтранcе Инто тҳе Греат Wар, 1914—1915 (1987).
  • Муссолини, Бенито. 1935. Фасcисм: Доcтрине анд Институтионс. Роме: Ардита Публишерс.

Ҳаволалар