Qurbon hayiti
Қурбон ҳайити ёки Ийд ал-Адҳа (арабча: عيد الأضحى, ‘Īд ’ал-’Аḍḥā — қурбонлик байрами) — Рўза ҳайити байрамидан 70 кун ўтгач, Зулҳижа ойининг 10-кунида, Ҳажнинг тугашида нишонланадиган ислом байрами. Иброҳимнинг қурбонлиги шарафига нишонланади. Григорий тақвимига кўра байрамнинг аниқ санаси мамлакатдан мамлакатга фарқ қилиши мумкин[3][4][5].
| Қурбон ҳайити | |
|---|---|
 |
|
| Юқоридан: Истанбулда ҳайит намози; Миср бозорида қурбонлик; Эрондаги зиёфат; Ҳайитлик олаётган мусулмон болалар; Қурбонлик учун тайёрланган Марокаш қўйлари; Албанияда ҳайит намози. | |
| Нишонловчилар | Мусулмонлар, Дарзийлар анд Нусайрийлар[1] |
| Тури | Исломий |
| Аҳамияти | Иброҳимнинг Аллоҳ амрига итоат этиб, ўз ўғлини қурбон қилишга тайёр бўлганини хотирлаш |
| Сана | Зулҳижжа ойининг 10–13-кунлари |
| 2025-йилдаги санаси | 6-июн – 9-июн (Саудия Арабистони, Ўрта Шарқ) 7-июн – 10-июн (Европа, Шимолий Африка, Буюк Британия, Жанубий Осиё ва Жануби-Шарқий Осиё)[2] |
| 2026-йилдаги санаси | 27-май – 30-май |
| Нишонланиши | Ҳайит намози, қурбонлик қилиш, ҳайитлик бериш, байрам дастурхони, оилавий ва дўстона йиғилишлар, рамзий безатиш, хайр-эҳсон қилиш |
| Боғлиқлиги | Ҳаж, Рўза ҳайити |
Қурбон ҳайитининг асл моҳияти нима?
Қурбон байрами ёки Қурбон ҳайити тақвимдаги алоҳида сана бўлиб, ҳар бир мусулмон учун йилнинг энг муҳим кунларидан бири ҳисобланади. Бу Ҳажнинг тугашини англатади. Араб тилидаги турли манбаларда унинг яна бир номини кўришингиз мумкин — "Ийд ал-Адҳа" "Қурбон байрами", "қурбонлик байрами" деб таржима қилинади. Ўзбекистонда тез-тез учрайдиган “Қурбон байрами” номи туркий тилдаги икки сўз бирикмасидан ҳосил бўлган: “қурбон” ва “байрам”.[6]
Қурбон ҳайити зиёрат сафарининг ўзига хос чўққиси ҳисобланади. Бу мусулмонларга инсоннинг Аллоҳга бўлган садоқати, Аллоҳнинг раҳм-шафқати ва хайрли ишларни қилиш зарурлигини эслатувчи асосий диний байрамлардан биридир. Шу куни барча мамлакат мусулмонлари Иброҳим пайғамбар томонидан қилинган қурбонликни эслашади.[7]
Келиб чиқиши
Қур’онга кўра, фаришта Жаброил тушида Иброҳимга зоҳир бўлиб, унга ўғлини қурбонлик қилиш учун Аллоҳнинг амрини етказади. Қур’онда ўғлининг исми айтилмаган, лекин афсонада катта ўғил Исмоил эканлиги айтилади. Ислом анъаналаридан фарқли ўлароқ, Инжилда Иброҳимнинг яна бир ўғли Ис’ҳоқ бўлганлиги ёзилган. Иброҳим Мино водийсига, ҳозирги Макка турган жойга бориб, ҳозирлик кўра бошлайди. Буни билган ўғли қаршилик қилмайди, отасига ва Аллоҳга итоат қилиб, йиғлаб дуо қилади. Бироқ, бу қурбонлик Аллоҳнинг синови бўлиб чиқади ва қурбонлик қилиш арафасида, Аллоҳ Иброҳимнинг ўғлини ўлимдан асраб қолади. Ўғил қурбонлиги қўчқор билан алмаштирилади.
Мусулмон урф-одатларида Қурбонлик инсонни Худога яқинлаштирадиган ҳамма нарсага ишора қилади ва байрамда ҳайвонни сўйиш маросими Худога маънавий мурожаат қилишни англатади[8].
Қурбонлик байрами Маккага ҳажнинг чўққиси ҳисобланади. Бир кун олдин зиёратчилар Арафот тоғига кўтарилиб, Қурбонлик куни рамзий тош отиш ва тавоф қилиш (Каъба атрофида етти марта айланиш) амалини бажаришади.
Ва туяларни сиз учун Аллоҳнинг нишонларидан қилдик. Уларда сизга яхшилик бор. Уларга олд оёқларидан бири боғлиқ турган ҳолида Аллоҳнинг номини зикр қилинг. Ёнлари ерга текканида эса, бас, улардан енг ва қаноатли ва тиланган камбағалларни ҳам таомлантиринг. Шундай қилиб, Биз уларни сизга бўйинсундириб қўйдик. Шоядки шукр қилсангиз — 22:36وَٱلۡبُدۡنَ جَعَلۡنَٰهَا لَكُم مِّن شَعَٰٓئِرِ ٱللَّهِ لَكُمۡ فِيهَا خَيۡرٞۖ فَٱذۡكُرُواْ ٱسۡمَ ٱللَّهِ عَلَيۡهَا صَوَآفَّۖ فَإِذَا وَجَبَتۡ جُنُوبُهَا فَكُلُواْ مِنۡهَا وَأَطۡعِمُواْ ٱلۡقَانِعَ وَٱلۡمُعۡتَرَّۚ كَذَٰلِكَ سَخَّرۡنَٰهَا لَكُمۡ لَعَلَّكُمۡ تَشۡكُرُونَ — Қуръон
Муҳаммад (صلى الله عليه وسلم) айтди: „Албатта, Аллоҳ ҳар бир нарсанинг яхши бўлишини, агар ўлдиришга тўғри келса, яхши йўл билан ўлдиришни, чорва сўйганда эса, энг яхши йўл билан қилишни буюрди. Ҳар бирингиз пичоғингизни тўғри ўткирланг ва у азобдан омонда бўлсин“[9].
Муҳаммад (صلى الله عليه وسلم) айтди: „Тўрт тоифа ҳайвонни қурбонлик қилиш жоиз эмас: нуқсони очиқ-ойдин бўлган бир кўзли ҳайвон; касаллиги аниқ бўлган касал ҳайвон; оқсоқлиги кўриниб турган чўлоқ ҳайвон; ожизлиги аён бўлган озғин ҳайвон“[10].
Муҳаммад (صلى الله عليه وسلم) айтди: „Қурбонликка келсак, у учун Роббинг ҳузурида сенга улуғ ажр белгилаб қўйилгандир!“
Муҳаммад (صلى الله عليه وسلم) айтди: „Эй одамлар! Бир оила учун йилига бир марта Удҳия ва Атира қурбонлик қилиш лозим“.
Жобир ибн Абдуллоҳ айтди: Мен Қурбонлик куни Расулуллоҳ (صلى الله عليه وسلم) билан ҳайит намозини ўқидим, ўқиб бўлгач, бир қўчқор келтирди ва: „Аллоҳнинг номи билан, Аллоҳ буюкдир!“, — деб қурбонлик қилди.
Ибн Аббос айтади: Бир куни Расулуллоҳ пичоғини қўйнинг юзига ўткирлаб, унга қараб турган бир кишининг олдидан ўтиб қолдилар. Расулуллоҳ (صلى الله عليه وسلم) у кишидан: „Нега уни ерга йиқитишдан олдин пичоғингни ўткирламадинг?“, — деб сўрадилар.
Саналар
Мусулмон тақвими 12 қамарий ойдан иборат бўлиб, тахминан 354 кунни ўз ичига олади, бу қуёш йилидан 10 ёки 11 кунга камроқдир. Шу сабабли, мусулмонларнинг диний байрамлари кунлари ҳар йили Григориан календарига нисбатан ўзгаради.
Қурбон ҳайитининг аниқ санаси маҳаллий урф-одатларга боғлиқ: кўпчилик мамлакатлар Саудия Арабистони Олий суди томонидан белгиланган санага амал қилади. Бу осмонда янги ой кўринадиган вақтга қараб ҳисобланади[11]. Бангладеш, Ҳиндистон ва Покистонда Саудия Арабистонининг қарори ўтмайди. Ойни кўриш мустақил равишда амалга оширилади, шунинг учун ҳам баъзи йилларда Қурбон ҳайитини нишонлаш у ерда дунёнинг қолган қисмидан фарқли, бошқа кунда ўтказилади[11].
Қурбон ҳайитидан олдинги кун Арафа куни деб аталади. Шу куни ҳаж амалларини бажарувчи зиёратчилар Арафот водийсида бўлишади. Ҳожилардан ташқари барча мусулмонлар учун бу кунда рўза тутиш тавсия этилади[12][8].
Тайёргарлик
Мўмин-мусулмонларга Зулҳижжа ойининг биринчи тўққиз кунида рўза тутишлари тавсия этилади. У Рамазон ойидаги рўза тутиш билан бир хил тамойилларга асосланади. Яъни, тонг отгандан то кун ботгунга қадар ҳар хил ноз-неъматлардан бош тортиш, эр-хотин яқинлиги каби рўзани бузадиган амаллардан сақланиш лозим. Кечаси чекловлар олиб ташланади, лекин ортиқча саъй-ҳаракатлар рағбатлантирилмайди.[13]
Бу ойнинг биринчи ўн кунлиги йилнинг энг яхши кунларидан бўлиб, муборак саналар ҳисобланланади — бу ҳақда бир қанча ҳадисларда ҳам айтиб ўтилган. Масалан, улардан бирида Аллоҳ олдида бу кунлардан буюк кунлар йўқлиги эслатиб ўтилган. Нафақат қунт билан рўза тутиш, балки бу кунларни яхши амалларга бағишлаш ва гуноҳ қилмасликка ҳаракат қилиш ҳам муҳимдир.[14]
Қурбон ҳайитидан олдинги кун – Зулҳижжа ойининг тўққизинчи куни – Арафат (Арафа) куни деб аталади. Айтишларича, шу куни ҳаж зиёратчилари Арофат тоғи водийсига йиғилишлари сабабли у шундай номланган. Бу Арафот тоғига зиёрат куни бўлиб, унинг этагида зиёратчилар кунни ибодат ва дуолар билан ўтказадилар. Улар ибодат қилишлари ва ваъзларни тинглашлари, маънавий покланишга эътибор қаратиб, ердаги муаммо ва ташвишлардан воз кечишлари лозим.[15]
Ҳаж зиёратига бормайдиган мусулмонлар рўза тутадилар. Овқатланиш та'қиқи саҳардан бошланади ва қуёш ботгунча давом этади. Бу куни ибодат қилиш, Аллоҳ олдида тавба қилиш, гуноҳлари учун мағфират сўраш ва бошқаларга кечиримли бўлиш, яхши амаллар бажариш ва садақа бериш одат тусига кирган.[16]
Қурбон ҳайитидан олдинги кеча одатда Қуръон ўқиш ва ибодат қилиш билан ўтказилади.[17]
Эрталаб мўмин-мусулмонлар таҳорат олишади, кейин олдиндан тайёрланган, иложи бўлса, янги сотиб олинган, тоза байрамона кийимларни кийишади.[18]
Нишонланиши
Мусулмонлар Рамазон ҳайитини нишонлашда тўлиқ таҳорат олиб, тоза ва байрамона кийим кийишлари керак. Ҳайит намозида „Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар ла илаҳа илла Аллоҳу ва-ллоҳу акбар, Аллоҳу акбар ва-ли-Ллаҳи-л-ҳамд“ деб байрам такбирини айтадилар[19]. Масжидга эрталаб юриш пайтида такбир такрорланиши керак.
Масжидда байрам намози ўқилади, ундан сўнг хутба ўқилади. Одатда Аллоҳ ва Муҳаммадни тасбеҳ қилиш билан бошланади, кейин ҳажнинг келиб чиқиши ва қурбонлик маросимининг маъносини тушунтиради.
Байрам намозини ўқиб бўлгач, имкони бўлган мусулмонлар қурбонлик қиладилар.
Ислом давлат дини ҳисобланган мамлакатларда Рамазон ҳайити байрам бўлиб, 4-5 кун, Туркия ва Қатарда 10 кун, Саудия Арабистонида икки ҳафта нишонланади[20][21]. Гана, Нигерия, Уганда ва Ўзбекистонда Қурбон ҳайити 3 кун давомида нишонланади[22][21]. Қримда ҳам давлат байрамидир[23].
Қурбон ҳайитида нималар қилмаслик керак
Бу байрам ҳар бир мусулмонга Аллоҳ розилиги учун унга ўз садоқатини исботлаш, азалий қадриятларга – адолат, эзгулик, қўни-қўшниларга ғамхўрлик қилишга эътибор қаратишдир. Гуноҳ қилмаслик, ёмон сўзлар айтмаслик, бошқаларнинг дилини оғритмаслик, муҳтожлардан садақани аямаслик, ёрдам сўраган одамларни эътиборсиз қолдирмаслик лозимдир. Ибодатлар ва зарур маросимларни бажаришга халақит берадиган оғир жисмоний меҳнат ва бошқа ишлардан воз кечиш керак — ҳатто бу ишлар жуда муҳим бўлса ҳам. Барча мусулмонлар учун энг муҳим ушбу байрамда ташқи кўринишга алоҳида эътибор берилади: пала-партиш ёки кир кийимлар кийиш мумкин эмас.[24]
Қурбон ҳайитида нималар қилиш одат тусига кирган
Қурбонлик, ибодат, хайрия ва дастурхон бошида бутун оила билан йиғилиш — бу Қурбон ҳайити билан боғлиқ ан'аналарнинг ҳаммаси эмас. Яна қандай гўзал одатлар мавжуд:[25]
· яқинларингиз билан турли хил совғалар ва ноз-неъматларни баҳам колриш, уларникига меҳмонга бориш ёки меҳмонга таклиф қилиш;[26]
· ёлғиз яшайдиган қариндошларнинг ҳолидан хабар олиш ва ёрдам қўлини чўзиш;[27]
· яхши амаллар бажариш;
· қабристонларни зиёрат қилиш ва ўтганларнинг руҳига ибодат қилиш;[28]
· билиб-билмай дилини оғритган инсонлардан кечирим сўраш ва кечиримли бўлиш.[29]
Қурбонлик
Қурбонлик байрам намозидан сўнг дарҳол ва учинчи куни қуёш ботишидан олдин (Ҳанафий мазҳабига кўра) ёки тўртинчи куни (Шофиий мазҳабига кўра) қилинади. Қурбонлик қилиш учун энг яхши кун биринчи кундир[8].
Қурбон қўчқор ёки қўй бўлиши мумкин. Камида олти ойлик, соғлом ва ҳеч қандай нуқсонсиз бўлиши керак. Агар маблағ имкон берса, ҳар бир киши учун битта қўй ёки қўчқорни қурбон қилиш тавсия этилади. Бутун оила учун битта қўйни қурбон қилиш мумкин. Одат, агар марҳум васият қилган бўлса, улар учун қурбонлик қилишга рухсат беради. Ҳар бир оиладан бир қўй сўйилади[8].
Етти ойлик (Шофеъий мазҳабида — тўлиқ бир йил) бўлган қўчқорни, икки ёшга тўлган буқа ёки сигирни, беш ёшга тўлган туяни қурбонлик қилиш мумкин. Қурбонлик жонивори семиз, йирик ва чиройли бўлиши маъқул. Унда гўшт миқдори ва сифатига салбий таъсир кўрсатадиган камчиликлар бўлмаслиги керак. Шунинг учун чўлоқ, кўр ёки касал ҳайвонларни, шунингдек, шохининг ярмидан кўпи синган ёки қулоғининг ярмидан кўпи кесилган ҳайвонларни қурбонлик қилиш мумкин эмас. Гўштнинг учдан бир қисмини оилавий истеъмол қилиш, учдан бир қисмини қўшнилар ва қариндошларга бериш ва учдан бирини сўраганларга садақа қилиш тавсия этилади.
Қурбон устидан ҳар қандай оддий мусулмон қисқа дуони айтиши мумкин: „Бисмиллаҳ, Аллоҳ Акбар“, яъни „Аллоҳ номи билан, Аллоҳ буюкдир!“. Қўчқор сўйишдан олдин бошини Макка томонга қараб ерга ташлаш керак.
Одатда қурбонлик терилари масжидга берилади. Гўшт қайнатилади ва овқат билан истеъмол қилинади, одатда дастурхон бошида имом туради. Қурбон байрамида ҳар хил зираворлар ва хушбўй ҳидлардан фойдаланган ҳолда турли мамлакатларда маҳаллий таъмга мос равишда тайёрланадиган турли хил мазали гўштли таомлар тортилади. Дастурхонни байрамона безашга, шунингдек, кўплаб ширинликлар тайёрлашга катта эътибор берилади. Байрамларда одамлар яқин дўстлари ва қариндошларига совғалар беришга ҳаракат қилишади. Байрамдан кейинги кунларда, одатда, қариндошлар ва яқин дўстларни зиёрат қилишади, чунки байрам кунларида қурбонлик қилиш хайрли ва мақбул ҳисобланади.
Қурбонлик гўштини сўйган қассобга пул тўлаш мумкин эмас. Бироқ, агар у камбағал бўлса, унга гўштнинг бир қисмини бериш ёки садақа қилиш мумкин — лекин тўлов сифатида эмас. Қурбонлик қилган киши қурбонликдан бирор нарсани — на гўштни, на терини сота олмайди, балки тери ва унинг бошқа қисмларидан фойдаланиши мумкин.
Танқидлар
Сўнгги пайтларда баъзи мусулмон бўлмаган мамлакатларда Рамазон ҳайитини нишонлаш инсон ҳуқуқлари ташкилотлари, сиёсатчилар, маданият арбоблари ва оддий аҳоли ўртасида салбий муносабатга сабаб бўлмоқда. Улар ҳайвон ўлимга гувоҳ бўлиш болаларнинг руҳиятига салбий таъсир кўрсатишидан хавотир билдиришган. Норозилик сўйиш усулидан, шунингдек, қурбонлик учун жой танлашдан келиб чиқади.
2003-йилда Буюк Британия ҳукумати мусулмонлар ва яҳудийларнинг қурбонлик усулларини зудлик билан тақиқлашга чақирдилар. Иккала усул ҳам моҳиятан бир хил: ҳайвоннинг томоғи кесилади ва қони ташқарига сачратилади. Фермер ҳайвонларини ҳимоя қилиш кенгаши (чорва молларидан фойдаланиш, сотиш, ташиш ва сўйишни назорат қилувчи ва Буюк Британия ҳукуматини ҳайвонларга шафқациз муносабатда бўлиш ҳолатлари ҳақида хабардор қилувчи маслаҳат органи) хулосасига кўра, „мусулмон қонунлари қурбонлик усуллари шафқациз — улар қўй-эчкилар ва қорамолларга қаттиқ азоб бериши“ айтилди[30].
2005-йилда „ВИТА Ҳайвонлар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш маркази“ ташкилоти президенти Москва мери Юрий Лужковга мактуб йўллаб, Москвадаги Хачатурян кўчасидаги масжидида „Қурбон Байрам“ мусулмон диний байрамида оммавий қурбонликка қарши норозилик билдирган[31].
2006-йилда, аҳолининг доимий мурожаатларидан сўнг, Москвада оммавий қурбонлик қилишни тақиқлаш жорий этилди. Ҳар бир масжидда фақат битта ҳайвон сўйишга рухсат берилди.
2010-йилда Россия телевидениеси, кино ва эстрадасининг таниқли намояндалари (Андрей Макаревич, Леонид Ярмолник, Лаима Вайкуле, Олга Шелест, Виктор Гусев ва бошқалар) Москва мери Сергей Собянинга очиқ хат билан мурожаат қилиб, Қурбон ҳайити маданиятли доирага киритилишини ташкил қилишга чақиришди.
Манбалар
- ↑ Кади, Самар. „Эид ал-Адҳа cелебратед дифферентлй бй Друзе, Алаwитес“ (2015-йил 25-сентябр). 2017-йил 12-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 1-август.
- ↑ „مركز الفلك الدولي | Интернатионал Астрономиcал Cентер (ИАC)“. астрономйcентер.нет. 2025-йил 18-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2025-йил 15-май.
- ↑ "Курбáн-байрáм, Курбáн-байрáма (мусулманск. праздник)" — Агеэнко Ф. Л. Словар собственних имён русского язика. — М.: Издателство „Мир и Образованиэ“, 2010.
- ↑ "Курбáн-байрáм, Курбáн-байрáма; м. [тюркск. от араб. курбан — жертва, причастиэ] [с прописной букви]. Мусулманский весенний праздник жертвоприношения.
- ↑ Курбáн-байрáм Wайбаcк Мачинедаги асл нусхадан архивланган архив нусхаси. (30-март 2019-йил)
- ↑ Республика Ма'навият ва ма'рифат маркази томонидан илмий о'рганишлар орқали то'планган ма'лумот
- ↑ РМММ
- ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 Аляутдинов Ш.
- ↑ Муслим, „Саҳиҳ“ 3/1955
- ↑ ал-Баззар (2/182), Ибн Хиббан (963), Абд ар-Раззака ас-Санани (8830).
- ↑ 11,0 11,1 Габриэле Каҳлоут. „Wҳен ис Эид ал-Адҳа 2017?“ (эн). Аль-Джазира (2017-йил 22-август). 2017-йил 1-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 1-сентябр.
- ↑ .
- ↑ Республика Ма'навият ва ма'рифат маркази томонидан амалга оширилган илмий изланишлар
- ↑ РМММ ма'лумоти асосида
- ↑ РМММ ма'лумоти асосида
- ↑ РМММ томонидан то'планган ма'лумотлар асосида
- ↑ РМММ ма'лумотлари асосида
- ↑ РМММ ма'лумотлари асосида
- ↑ „Всё о празднике Курбан-байрам“. 2014-йил 10-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 9-ноябр.
- ↑ Габриэле Каҳлоут. „Wҳен ис Эид ал-Адҳа 2017?“ (эн). Аль-Джазира (2017-йил 22-август). 2017-йил 1-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 1-сентябр.
- ↑ 21,0 21,1 Бетҳан МcКернан. „Эид ал-Адҳа 2017: Wҳен ис ит? Эверйтҳинг ёу неэд то кноw абоут тҳе Муслим ҳолидай“ (эн). Индепендент (2017-йил 29-август). 2019-йил 9-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 1-сентябр.
- ↑ „Инфографика: Курбан хайит будет отмечаться 21 августа“. Газета.уз (2018-йил 16-август). 2018-йил 20-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 20-август.
- ↑ „Производственный календарь на 2017 год (Республика Крым)“. 2017-йил 1-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 1-сентябр.
- ↑ Республика Ма'навият ва ма'рифат маркази томонидан илмий изланишлар орқали то'планган янги ма'лумотлар
- ↑ Республика Ма'навият ва ма'рифат маркази томонидан илмий изланишлар орқали то'планган янги ма'лумотлар
- ↑ Республика Ма'навият ва ма'рифат маркази томонидан илмий изланишлар орқали то'планган янги ма'лумотлар
- ↑ Республика Ма'навият ва ма'рифат маркази томонидан илмий изланишлар орқали то'планган янги ма'лумотлар
- ↑ Республика Ма'навият ва ма'рифат маркази томонидан илмий изланишлар орқали то'планган янги ма'лумотлар
- ↑ Республика Ма'навият ва ма'рифат маркази томонидан илмий изланишлар орқали то'планган янги ма'лумотлар
- ↑ „В Великобритании требуют запретить еврейский и мусульманский способы убоя скота“. 2013-йил 15-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 16-ноябр.
- ↑ „Интерфакс-Религия: Обращение Центра защиты прав животных «Вита» к мэру Москвы Юрию Лужкову по поводу традиций празднования Курбан-байрама“. 2013-йил 19-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 8-сентябр.