Jaan Tõnisson sahifasining manbasini koʻrish

{{Davlat arbobi bilgiqutisi
| tasvir                    = Jaan Tonisson1928.jpg
| asl ismi                  = Jaan Tõnisson
| tavallud_sanasi           = {{tugʻilgan sanasi|1868|12|22}}
| tavallud_joyi             = Tänassilma, Fellin tumani, Livoniya guberniyasi, Rossiya imperiyasi 
| vafot sanasi              = [[1941-yil]]
| vafot joyi                = nomaʼlum
| imzosi                    = Tonnison Russian Signature.jpg
| taʼlim                    = [[Tartu universiteti]]
| partiya                   = 
}}
'''Jaan Tõnisson''' ({{Talaffuz|Yaan Tonisson}}, inqilobdan oldingi rus hujjatlarida ''Yan Yanovich Tennison''; [[1868|1868-yil]] [[22-dekabr]], Tänassilma, Fellin tumani, Livoniya guberniyasi, [[Rossiya imperiyasi]] – [[1941|1941-yil]]) – [[Estoniya]] davlat arbobi, [[huquqshunos]]. Tartu shahrining faxriy fuqarosi.
== Kelib chiqishi va taʼlimi ==
Dehqon oilasida tugʻilgan<ref name="hot.ee">[http://www.hot.ee/vabadussoda/tonisson_01.htm Poliitik ja aatemees Jaan Tõnisson] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613161233/http://www.hot.ee/vabadussoda/tonisson_01.htm |date=13 June 2011 }}</ref>. Otasi Jaan Tõnisson (1830—1876) Viljandi shahrida tugʻilgan. Onasi Maria Weinmann (1838—1915). Yuryev (hozirgi Tartu) universitetining yuridik fakultetini tamomlagan ([[1892]]), oʻqish davrida Estoniya talabalari jamiyati raisi boʻlgan. Yuridik fanlar doktori ([[1928]], Tartu universiteti).
== Rossiya imperiyasidagi faoliyati ==
[[1894|1894—1896]]-[[1896|yillarda]] Oryol guberniyasida sudya. [[1930|1896—1930]]-yillarda [[Tartu|Tartudagi]] „Postimees“ („Pochtachi“) gazetasining egasi, [[1935|1896—1935]]-yillarda gazeta bosh muharriri (uning qoʻl ostida gazeta Estoniyaning asosiy gazetalaridan biriga aylandi). XIX asrning oxiridan boshlab Jaan Tõnisson milliy eston harakatining rahbari, ayniqsa Janubiy Estoniyada (Livoniya viloyati) hamda birinchi Estoniya siyosiy partiyasi Xalq taraqqiyot partiyasining asoschisi va rahbari ([[1905]]— [[1917]]) boʻlgan. Jaan Tõnisson estonlarni ruslashtirish va nemislashtirishga qarshi chiqqan.
[[Fayl:Tynnisson_Ya.jpg|left|thumb|237x237px| Jaan Tõnisson birinchi chaqiriq davlat Dumasi deputati (1906-yil)]]
1906-yil 20-aprelda Jaan Tõnisson volostlar vakillarining syezdidan birinchi chaqiriq davlat Dumasiga saylangan. Jaan Tõnisson konstitutsiyaviy demokratik partiya fraksiyasi aʼzosi boʻlib, „Avtonomistlar ittifoqi“ (Estoniya guruhi)ga mansub boʻlgan. Fuqarolik boʻyicha komissiya, agrar komissiya, Duma aʼzolarining huquqlarini tekshirish komissiyasi, Talab va topshiriqlarni ishlab chiqish komissiyasi aʼzosi. „Fuqarolarning tengligi toʻgʻrisida“gi qonun loyihasini imzolagan. Koʻp marta siyosiy bahslarda shaxsiy daxlsizlik, oʻlim jazosini bekor qilish, agrar masala boʻyicha nutq soʻzlagan. Viborg murojaatiga imzo chekkani uchun hibsga olinib, 3 oylik qamoq jazosiga hukm qilindai, shundan soʻng passiv saylov (saylanish) huquqidan mahrum qilinadi. [[1898]]—[[1918|1918-yillarda]] Tartu eston dehqonlari jamiyati raisi, 1902-yilda Tartudagi Estoniya ssuda-omonat shirkatiga asos soladi, kooperativ harakatning rivojlanishi tarafdori boʻlgan. [[1908|1908—1917-yillarda]] Estoniya yoshlar taʼlimi jamiyati vasiylik kengashining raisi boʻlgan. [[1909|1909—1920-]][[1920|yillarda]] Estoniya adabiyot jamiyati kengashi aʼzosi.
== Mustaqil Estoniya siyosatchisi ==
1917-yilda Jaan Tõnisson [[Estoniya]] [[Muxtoriyat|muxtoriyatini]] yaratishda faol ishtirok etadi, Muvaqqat zemstvo kengashi aʼzosi, 1917-yil oxirida [[bolsheviklar]] tomonidan hibsga olingan va Estoniyadan chiqarib yuborilgan. [[1919|1917—1919-yillarda]] Estoniya demokratik partiyasi, [[1932|1919—1932-yillarda]] Estoniya xalq partiyasi, 1932—1935-yillarda Milliy markaz partiyasi rahbari.
[[Fayl:Eesti_haldusjaotus_1925.jpg|right|thumb|290x290px| Jahon urushlari davri oraligʻidagi Estoniya xaritasi]]
[[Fayl:Riigitegelane_Jaan_Tõnisson,_ERM_Fk_2827-662.jpg|right|thumb|313x313px| Jaan Tõnisson 1930-yillarda]]
1917—1918-yillarda [[Stokgolm|Stokgolmda]] xorijiy delegatsiya rahbari, 1918—1919-yillarda Muvaqqat hukumatda [[vazir]] va tashqi ishlar vaziri vazifasini bajaruvchi, [[1919-yil]] [[18-noyabr|18-noyabrdan]] [[1920-yil]] [[26-oktyabr|26-oktyabrgacha]] bosh vazir (uning hukumati [[RSFSR|Sovet Rossiyasi]] bilan [[Tartu|Tartu tinchlik shartnomasini]] tuzgan) boʻlgan. Taʼsis majlisi va Riigikogu aʼzosi (barcha chaqiriqlarda), ikkinchi ([[1923|1923—1925]]) va beshinchi ([[1933|1932—1933]]) [[1925|chaqiriq]] Riigikogu raisi. [[1927|1927-yil]] [[9-dekabr|9-dekabrdan]] [[1928|1928-yil]] [[4-dekabr|4-dekabrgacha]] va [[1933|1933-yil]] [[18-may|18-maydan]] [[21-oktyabr|21-oktyabrgacha]] davlat rahbari, [[1931]]—[[1932|1932-yillarda]] tashqi ishlar vaziri. [[1940|1932—1940-yillarda]] Estoniya-Britaniya jamiyati, 1933—1940-yillarda eston-shved jamiyati raisi. [[1934-yil]] [[12-mart|12-martdagi]] davlat toʻntarishidan soʻng siyosatdan chetlashtiriladi, 1935-yilda esa gazetasi davlat nazoratiga oʻtgan keyin muharrlikdan ham chetlashtirilgan. 1935—1939-yillarda [[Tartu universiteti|Tartu universitetining]] professori. Siyosiy demokratiya tarafdori boʻlib, [[Konstantin Päts]] hukumatiga qarshi chiqqan. [[1938|1938—1940-yillarda]] davlat vakillik majlisi deputati va demokratik muxolifat rahbari, undan 1938-yilda mamlakat prezidentligiga nomzodini qoʻygan<ref>1938 // [http://www.schudak.de/timelines/estonia1917-1945.html ESTONIA Timeline] {{ref-en}}</ref>. Ozodlik xochining 3-toifa 1-darajasi (fuqarolik xizmatlari uchun eng yuqori darajasi) bilan taqdirlangan. [[Oq yulduz ordeni]] (1938)<ref>{{Veb manbasi |url=http://www.president.ee/en/estonia/decorations/bearers.php?id=6959 |sarlavha=Jaan Tõnisson, Valgetähe I klassi teenetemärk, serial 3456 |qaralgan sana=2009-10-18 |arxivsana=2013-10-02 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20131002084911/http://www.president.ee/en/estonia/decorations/bearers.php?id=6959}}</ref> bilan mukofotlangan. [[Tartu]] shahrining faxriy fuqarosi ([[1939]]), Estoniya adabiyot jamiyati va Estoniya jurnalistlar jamiyatining faxriy aʼzosi. [[Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi|SSSR]] va Estoniya oʻrtasidagi munosabatlardagi 1940-yil yozgi inqirozi paytida prezident Pätsni [[Sovet Armiyasi|Qizil Armiyaga]] hech boʻlmaganda ramziy qarshilik koʻrsatishga daʼvat qiliadi. 1940-yilgi [[parlament]] saylovlari oldidan mamlakatdagi demokratik kuchlarini birlashtirishga harakat qiladi, biroq uning tarafdorlariga saylov jarayonida ishtirok etishiga ruxsat berilmaydi (saylovlar [[Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi|sovet hokimiyati]] nazorati ostida hech qanday raqobatsiz oʻtkazilgan)<ref>"Posobie dlya podgotovki i sdachi gosudarstvennogo ekzamena po istorii" pod redaksiey A.Grigoreva, S. Isaeva i V. Jiburtovicha. Institut Yana Tinissona. Tallin-2001, Razdel „Utrata nezavisimosti“</ref>.
== Hibsga olinishi va oʻlimi ==
[[1940-yil]] [[12-dekabr|12-dekabrda]] [[SSSR Ichki ishlar xalq komissarligi|NKVD]] tomonidan hibsga olinib, [[Tallin|Tallindagi]] Pagari koʻchasidagi ichki [[Turma|qamoqxonada]] saqlangan. Tergovda koʻrsatmalar berishdan bosh tortadi<ref>''Kaupo Deemant'', Jaan Tõnissoni ja Nõukogude luure salajastest suhetest // Akadeemia (ajakiri)|Akadeemia, 1998, nr 9, lk 1829.</ref>. Jaan Tõnisson vafot etgan sana va vafot joyi nomaʼlum<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=pUawCQAAQBAJ&q=jaan+t%C3%B5nisson+fate+is+unknown&pg=PA465|title=Historical Dictionary of Estonia|last=Miljan|first=Toivo|date=21 May 2015|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=9780810875135|language=en}}</ref>; bir versiyaga koʻra, 1941-yil iyul oyida otib tashlangan. 
== Oilasi ==
* Xotini Hildegard Hilda Tõnisson (Lõhmus, 1890—1976)
** Oʻgʻli [[:et:Ilmar Tõnisson|Ilmar Hans Tõnisson]] (1911—1939). 1939-yil 10-oktyabrda mustaqil Estoniyada muddatsiz majburiy mehnatga hukm qilingan rafiqasi Amanda Tõnisson tomonidan rashk tufayli oʻldirilgan. [[Estoniya SSR|Sovet Estoniyasida]] rafiqasi ozod qilinadi, bu esa turli mish-mishlarga sabab boʻlgan.
** Oʻgʻli [[:et:Heldur Tõnisson|Heldur Jaan Tõnisson]] (1912—2014), huquqshunos va tadbirkor.
** Qizi Hilja Reet Kauri (1916—1976)
** Oʻgʻli Lembit Rein Tõnisson (1918—1934)
** Qizi Mari-Ann Lagle Põlde (1922—2006, Shvetsiya)
== Xotira ==
Hozirda Estoniyada Jaan Tõnisson instituti mavjud. [[Tartu]] shahrida koʻchaga (sobiq Gagarina) uning nomi berilgan. Yozma va [[Onlayn va oflayn|onlayn]] ovoz berish natijalariga koʻra 1999-yilda tuzilgan [[XX asrdagi Estoniyaning 100 ta buyuk arbobi]] roʻyxatiga kiritilgan<ref>Sajandi sada Eesti suurkuju / Koostanud Tiit Kändler. – Tallinn: Eesti Entsüklopeediakirjastus, 2002. – 216 lk. ISBN 998570102X.</ref>. 2018-yilda Estoniyada Jaan Tõnisson tavalludiga 150 yilligi uchun 15 [[yevro]] miqdorida boʻlgan esdalik [[kumush]] [[tanga]] 5000 donada chiqariladi.
== Manbalar ==
{{Manbalar|2}}
{{Tashqi havolalar}}
[[Turkum:Alifbo boʻyicha shaxsiyatlar]]
[[Turkum:1868-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:22-dekabrda tugʻilganlar]]