Jack-oʻ-lantern sahifasining manbasini koʻrish

[[File:Balle-à-leunettes 10.jpg|thumb|Qovoqdan tayyorlangan jack-oʻ-lantern]]
[[File:RIP Pumpkin.JPG|thumb|Halloween bayrami uchun oʻyib ishlangan jack-oʻ-lantern]]
'''[[Jek-o'-lantern|Jack-o'-lantern]]''' (yoki jek fonari) – asosan [[Qovoq (oʻsimlik)|qovoqdan]], qadimda esa [[lavlagi]], [[Sholgʻom|sholgʻom]] yoki [[turp]] kabi ildizmevalardan yasaladigan oʻyma chiroqdir<ref>{{Cite web |url=https://www.merriam-webster.com/words-at-play/the-history-of-jack-o-lantern|title=The History of 'Jack-O'-Lantern'|access-date=2018-10-25|language=en}}</ref>. Jack-o'-lantern [[Halloween]] bayrami bilan bogʻliq. Ularning nomi torf botqoqligi ustida lipillab koʻrinadigan gʻalati chiroqlar hodisasidan kelib chiqqan boʻlib, '''jack-o'-lantern''' (shuningdek, „daydi chiroqlar“ deb ham ataladi) deb nom olgan. Taxminlarga koʻra, bu nom Irlandiyaning Xasis Jack {{lang-en|Stingy Jack}} afsonasi bilan ham bogʻliq. Bu afsonaga koʻra, [[shayton]] bilan kelishuv tuzgan bir mayxoʻr abadiy Yer yuzini kezishga mahkum etilgan va uning yoʻlini faqat ichi oʻymalangan sholgʻom yoritib turadi.

Qovoqdan oʻyib yasalgan jack-o'-lantern [[AQSH|Amerika Qoʻshma Shtatlarida]] shakllangan har yilgi [[Halloween]] anʼanasiga aylangan. Bu anʼana irlandiyalik, keltlar, shotlandiyalik va boshqa kelt taʼsiridagi muhojirlar orasida shakllangan<ref>{{Cite news|url=https://www.history.com/topics/halloween/jack-olantern-history|title=History of the Jack O' Lantern|work=HISTORY|access-date=2018-10-25|language=en}}</ref>. Ular turli ildizmevalarni oʻyib turfa xil bezaklar ishlashgan va bu anʼanani yana ham rivojlantirishgan.

<nowiki>Jack-o'-lantern</nowiki> yasash uchun qovoqning ustki qismi kesib olinib, undan qopqoq yasaladi. Ichidagi et qismi kovlab olinadi va qobigʻida odatda „qoʻrqinchli“ yoki „kulgili“ yuz tasviri oʻyib chiqiladi, natijada ichki qismini koʻrish imkoniyati paydo boʻladi. Qopqoq yopilishidan oldin ichiga yorugʻlik manbai, anʼanaviy tarzda oddiy sham yoki choy shamlari joylashtiriladi. Hozirda elektr chiroqli sunʼiy jack-o'-lanternlar ham bozorda sotilmoqda.
== Etimologiyasi ==
[[File:Rack of pumpkins, Keene NH.jpg|thumbnail|left|Bezaklangan qovoqlar toʻplami.]]
„[[Jek-o'-lantern|Jack-o'-lantern]]“ atamasi dastlab ingliz folklorida ''daydi chiroqlar'' ({{lang-en|will-o'-the-wisp}}) nomi bilan tanilgan vizual [[fenomen]] „ignis fatuus“ (soʻzma-soʻz, „ahmoqona olov“) ni tasvirlash uchun ishlatilgan<ref>{{Cite book |last=Dixon |first=J. M. |url=https://books.google.com/books?id=T_9LAAAAMAAJ&dq=%22jack+o+lantern%22&pg=PA174 |title=Dictionary of Idiomatic Phrases... |date=1891 |publisher=T. Nelson & Company |pages=174 |language=en}}</ref>. U asosan [[Sharqiy Angliya|Sharqiy Angliya]]da qoʻllanilgan, uning ilk qoʻllanilishi haqidagi maʼlumotlarga koʻra, bu 1660-yillarga toʻgʻri keladi<ref>{{cite web|url=https://www.etymonline.com/word/Jack-o'-lantern#etymonline_v_1626|title=Jack o'lantern (n.)|last=Harper|first=Douglas|work=Online Etymology Dictionary|access-date=9 May 2013}}</ref>. „Oxford ingliz lugʻati“ga (OED) koʻra, Britaniyada „ignis fatuus“ atamasi 1658-yildan boshlab, fonus koʻtargan kishi yoki tungi qorovulga nisbatan 1663-yildan 1704-yilgacha ishlatilgani qayd etilgan. OED maʼlumotlariga koʻra, bu atamaning sholgʻom yoki qovoqdan oʻyib yasalgan fonusni ifodalash uchun qoʻllanilishi 1837-yilga borib taqaladi<ref>{{Cite web |title=Jack-o'-lantern, n. meanings, etymology and more |url=https://www.oed.com/dictionary/jack-o-lantern_n?tab=meaning_and_use |access-date=2023-08-14 |website=Oxford English Dictionary}}</ref>.

== Tarixi ==
[[File:Traditional Irish halloween Jack-o'-lantern.jpg|thumb|upright|Irlandiyadagi „Irlandiya qishloq hayoti muzeyi“da saqlanuvchi anʼanaviy Irlandiya Jack-o'-lanternning gipsdan yasalgan quymasi.]]
=== Kelib chiqishi ===
[[Sabzavot o‘ymakorligi]] dunyoning koʻplab mamlakatlarida keng tarqalgan amaliyot hisoblanadi. Halloween bayramida bunday chiroq yasash odati Irlandiya va Britaniyada boshlangan<ref name=clant>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=AN7WAAAAMAAJ&q=candlelit+lanterns+were+carved+from+large+turnips |title=The Oxford Companion to American Food and Drink |page=269|publisher= Oxford University Press|date= 2007|isbn=9780195307962 |access-date= February 17, 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/4385812.stm |title=Pumpkins Passions|work=BBC|date= October 31, 2005|access-date=October 19, 2006}} They continue to be popular choices today as carved lanterns in Northern England, Scotland, and Northern Ireland; the British purchased a million pumpkins for Halloween in 2004."</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/northern_ireland/4383216.stm |title=Turnip battles with pumpkin for Hallowe'en|work=BBC|date= October 28, 2005|access-date= September 23, 2007}}</ref>. XIX asrda Angliya, Irlandiya, Uels va Shotlandiya togʻli hududlarining ayrim qismlarida Halloween bayramida fonar sifatida ishlatish uchun ichini kovlab olingan va koʻpincha qoʻrqinchli yuzlar oʻyib tasvirlangan sholgʻomlar yoki xashaki lavlagi singari ildizmevalardan foydalanilgan<ref name=hutton382-383>{{cite book|author=Hutton, Ronald|author-link=Ronald Hutton|title=The Stations of the Sun: A History of the Ritual Year in Britain|url=https://archive.org/details/stationsofsunhis0000hutt|publisher= Oxford University Press|date= 1996|pages=[https://archive.org/details/stationsofsunhis0000hutt/page/n401 382]–383}}</ref>. [[Goidel tillari|Gael]] tilida soʻzlashuvchi hududlarda Halloween [[Samhain]] bayrami sifatida nishonlangan va gʻayritabiiy mavjudotlar ({{Lang-ga|[[Aos Sí]]}}) yer yuzida kezib yuruvchi payt deb hisoblanardi. Uelsda bunday kechalar Ysbrydnosau (ruhlar kechasi) deb atalgan, ulardan biri [[Calan Gaeaf]] 31-oktyabr kechasi boʻlib oʻtardi. XIX asrda Angliyaning [[Somerset]] viloyatida ham Halloween paytida Jack-o'-lanterlar yasalgan<ref name=hutton382-383 />.

Fonuslarni yasaganlar ularning yo ruhlarni yoki gʻayritabiiy mavjudotlarni ifodalashini<ref name=hutton382-383 />, yoxud yovuz ruhlarni haydash uchun ishlatilganini aytishgan<ref name=palmer87>{{cite book|author=Palmer, Kingsley|title=Oral folk-tales of Wessex|publisher= David & Charles|date= 1973|pages=87–88}}</ref>. Masalan, baʼzida Halloween bayramida ishtirok etuvchilar odamlarni qoʻrqitish uchun ulardan foydalanishgan<ref name="palmer87" /><ref name="arnoldb" /><ref>{{cite book|author=Wilson, David Scofield|title=Rooted in America: Foodlore of Popular Fruits and Vegetables|url=https://archive.org/details/rootedinamericaf00davi|url-access=registration|publisher= University of Tennessee Press|date= 1999|page=[https://archive.org/details/rootedinamericaf00davi/page/154 154]}}</ref>, baʼzida esa uyga yovuz ruhlarni kiritmashlik maqsadida deraza tokchalariga qoʻyishgan<ref name=arnoldb>{{cite web |url=https://pantherfile.uwm.edu/barnold/www/lectures/holloween.html |title=Bettina Arnold&nbsp;– Halloween Lecture: Halloween Customs in the Celtic World |access-date=2007-10-16 |last=Arnold |first=Bettina |date=2001-10-31 |publisher=Center for Celtic Studies |work=Halloween [[Inaugural]] Celebration |location=[[University of Wisconsin–Milwaukee]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110624080404/https://pantherfile.uwm.edu/barnold/www/lectures/holloween.html |archive-date=2011-06-24 }}</ref>. Shuningdek, shunday taxmin ham mavjud: Jack-o'-lanterlar aslida [[xristianlik|xristian]] ruhlarini [[aʼrof]]da tasvirlagan, chunki Halloween [[Barcha avliyolar kuni]] (1-noyabr) va [[Barcha ruhlar kuni]] (2-noyabr) arafasida nishonlanadi<ref>{{cite book|author=Rogers, Nicholas|title=Halloween: From Pagan Ritual to Party Night|url=https://archive.org/details/halloweenfrompag0000roge_z6e8|url-access=limited|publisher= Oxford University Press|date= 2003|page=[https://archive.org/details/halloweenfrompag0000roge_z6e8/page/56 57]|isbn=978-0-19-514691-2}}</ref>.

1836-yil 16-yanvarda „Dublin Penny Journal“ „Jack-o'-lanter“ afsonasi haqida uzun bir hikoyani chop etdi. Biroq, ushbu hikoyada sabzavotdan oʻyib yasalgan fonus haqida hech narsa aytilmagan edi<ref>{{cite journal|url=https://books.google.com/books?id=9gLSAAAAMAAJ&q=history+of+jack+o+lanterns&pg=RA1-PA230 |title=History of Jack-o'-the-Lantern|journal=Dublin Penny Journal|year=1835|volume= 3–4|pages=229, 1835}}</ref>. 1837-yilda „Limerick Chronicle“ gazetasi mahalliy mayxonadada oʻyilgan qovoq yasash musobaqasi oʻtkazilgani va „Jack McLanternning eng yaxshi toji“ uchun mukofot topshirilganini maʼlum qiladi. „McLantern“ atamasi shu gazetaning 1841-yilgi sonida ham tilga olingan{{citation needed|date=October 2022}}.

Shuningdek, XVIII asr oxirida Angliyaning [[Worcestershire]] grafligida sholgʻomdan „<nowiki>Hoberdy's Lantern</nowiki>“ deb atalgan fanarni oʻyib yasash uchun foydalanilganligi haqida dalillar mavjud. Folklorshunos [[Jabez Allies]] bu nomning boshqa shakllarini ham keltiradi. „<nowiki>Hobany's</nowiki>“ nomi ehtimol „Hob and his (Hob va uning)“ iborasidan kelib chiqqan boʻlib, uning boshqa variantlari „<nowiki>Hob-o'-Lantern</nowiki>“, „<nowiki>Hobbedy's Lantern</nowiki>“ va „Hobbady-lantern“ni oʻz ichiga oladi<ref>{{Cite journal|last=Kittredge|first=G. L.|date=1900|title=The Friar's Lantern and Friar Rush|url=https://www.jstor.org/stable/456566|journal=PMLA|volume=15|issue=4|pages=415–441|doi=10.2307/456566|jstor=456566|issn=0030-8129}}</ref>.

[[File:Thanksgiving_Greetings,_jack-o-lantern_and_a_turkey_(NBY_18516).jpg|right|thumb|200px|Amerika Shukronalik kuni uchun 1909-yilda yuborilgan otkritka, unda <nowiki>jack-o'-lantern</nowiki> va kurka tasvirlari bor.]]
=== Shimoliy Amerikada ===
Amerikancha ingliz tilida bu atamaning oʻyilgan qovoqlarga nisbatan qoʻllanilishi birinchi marta 1837-yilda kuzatilgan<ref>{{cite news|title=Jack-o'-lantern|work=Oxford English Dictionary}}</ref>.

Amerika Qoʻshma Shtatlari va Kanadada oʻyilgan qovoq Halloween ramziga aylanishidan oldin asosan hosil mavsumi bilan aloqador atribut hisoblangan<ref name=NYTM />.

1895-yilda hosil bayrami haqidagi maqolada <nowiki>jack-o'-lantern</nowiki>ni bolalar sovgʻasi sifatida berish tavsiya etilgan<ref name=NYTM>{{cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9800EEDC1139E033A25757C2A9679D94649ED7CF |title=The Day We Celebrate: Thanksgiving Treated Gastronomically and Socially |work=The New York Times|date= November 24, 1895|page= 27}}</ref><ref>{{cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9802E7D6173FE433A25752C2A9669D946197D6CF |title=Odd Ornaments for Table|work=The New York Times|date= October 21, 1900|page= 12}}</ref>.

== Manbalar ==
{{manbalar}}
[[Turkum:Halloween]]
[[Turkum:Irlandiya madaniyati]]