Jacobus Henricus van 't Hoff sahifasining manbasini koʻrish

{{Olim bilgiqutisi
| ismi                  = Jakobs Henriks van 't Hoff kichik
| tasvir                = Jacobus van 't Hoff by Perscheid 1904.jpg
| tasvir_eni            =
| izoh                  = Van 't Hoff, 1904-yil
| tavallud_sanasi       = {{Birth date|1852|8|30}}
| tavallud_joyi         = [[Rotterdam]], Niderlandiya
| vafot_sanasi          = {{Vafot sanasi va yoshi|1911|3|1|1852|8|30}}
| vafot_joyi            = [[Shteglits]], Berlin, Germaniya imperiyasi
| dafn etilgan joyi     =
| istiqomat_joylari     =
| fuqaroligi            = Niderlandiya
| millati               =
| sohasi                = [[Fizik kimyo]]<br />[[Organik kimyo]]<br />[[Nazariy kimyo]]
| ish_joylari           = Utrechtdagi veterinariya kolleji · [[Amsterdam universiteti]] · [[Berlin universiteti]]
| institutlar           =
| alma_mater            = [[Delft texnologiya universiteti]] · [[Leyden universiteti]] · [[Bonn universiteti]] · [[Parij universiteti]] · [[Utrecht universiteti]]
| tezis_sarlavhasi      =
| akademik_rahbarlari   = Eduard Mulder
| mashhur_shogirdlari   = [[Ernst Koen]] · [[Frederik G. Donnan]]
| mashhur_ishlari       = [[Stereokimyo]] va [[fizik kimyo]]ning asoschisi · [[Kimyoviy yaqinlik]]ning zamonaviy tushunchasi · [[Tetraedral]] uglerod atomining tuzilishini bashorat qilish ([[asimmetrik uglerod]]) · [[Kiral]] [[allen]]larning mavjudligini bashorat qilish · [[Stereоizomeriya]] · [[Kimyoviy termodinamika]] · [[Kimyoviy kinetika]] · [[Kimyoviy muvozanat]] · [[Osmotik bosim]] · [[Van 't Hoff tenglamasi]] · [[Van 't Hoff omili]] · [[Le Bel–Van 't Hoff qoidasi]]
| oʻtkazayotgan_taʼsiri =
| koʻrsatgan_taʼsiri    =
| mukofotlari           = [[Devy medali]] (1893) · [[Pour le Mérite]] (1895) · [[Qirollik jamiyatining xorijiy a'zosi|ForMemRS]] (1897) · [[Kimyo boʻyicha Nobel mukofoti]] (1901) · Gelmgolts medali (1911)
| turmush_oʻrtogʻi      =
| dini                  =
| vebsayt               =
}}
'''Yakobus Henrikus vanʼt Hoff''' (1852-yil 30-avgust — 1911-yil 1-mart) — niderlandiyalik [[fizik kimyo|fizik kimyogar]]. Nazariy kimyo rivojiga katta hissa qoʻshgan olim sifatida u 1901-yilda [[Kimyo boʻyicha Nobel mukofoti]]ning ilk laureati boʻldi. Mukofot unga [[kimyoviy dinamika]] va eritmalardagi [[osmotik bosim]] qonunlarini kashf etgani uchun berilgan<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Chemistry 1901 |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1901/index.html}}</ref><ref>{{Cite EB1911|wstitle=van't Hoff, Jacobus Hendricus}}</ref><ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1901/hoff-lecture.html Nobel Lecture] ''Osmotic Pressure and Chemical Equilibrium''</ref><ref>{{cite web |editor-first=Karl |editor-last=Grandin |title=Jacobus Henricus van 't Hoff Biography |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1901/hoff-bio.html}}</ref>. Vanʼt Hoffning ilmiy ishlari [[kimyoviy moyillik]], [[kimyoviy muvozanat]], [[kimyoviy kinetika]] va [[kimyoviy termodinamika]]ning zamonaviy nazariyalarini shakllantirishga asos soldi. U 1874-yilda chop etilgan risolasida uglerod atomining tetraedrik tuzilishi nazariyasini ilgari surib, [[stereokimyo]] fanining poydevorini yaratdi. 1875-yilda esa [[allen]]lar va [[kumulen]]larning toʻgʻri tuzilishini hamda ularning oʻqiy [[xirallik (kimyo)|xiralligi]]ni oldindan bashorat qildi<ref>''La Chimie dans l’Espace'', Bazendijk: Rotterdam, 1875</ref>. Shuningdek, u zamonaviy maʼnodagi [[fizik kimyo]] fanining asoschilaridan biri sifatida eʼtirof etiladi<ref>{{cite journal |last=Meijer |first=E. W. |title=Jacobus Henricus van 't Hoff; Hundred Years of Impact on Stereochemistry in the Netherlands |journal=Angewandte Chemie International Edition |year=2001}}</ref><ref>{{cite journal |last=Spek |first=Trienke M. van der |title=Selling a Theory: The Role of Molecular Models in J. H. van 't Hoff's Stereochemistry Theory |journal=Annals of Science |year=2006}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kreuzfeld |first1=HJ |last2=Hateley |first2=MJ. |title=125 years of enantiomers: back to the roots Jacobus Henricus van 't Hoff 1852–1911 |journal=Enantiomer |year=1999}}</ref>.

== Biografiyasi ==
Vanʼt Hoff yetti farzandli oilaning uchinchi farzandi boʻlib, 1852-yil 30-avgustda [[Rotterdam]], Niderlandiyada tugʻilgan. Uning otasi Yakobus Henrikus vanʼt Hoff katta shifokor, onasi esa Alida Kolff vanʼt Hoff edi<ref>{{Nobelprize}}</ref>. U yoshligidan tabiat va ilm-fanga qiziqib, tez-tez botanika ekskursiyalarida qatnashgan. Maktab yillarida sheʼriyat va [[falsafa]]ga katta qiziqish bildirgan hamda [[Lord Byron]]ni oʻziga ideal sifatida koʻrgan.

Otasining istagiga qarshi ravishda Vanʼt Hoff [[kimyo]] sohasini tanladi. U 1869-yil sentyabrda [[Delft texnologiya universiteti]]ga oʻqishga kirib, 1871-yilda kimyoviy texnolog mutaxassisligi boʻyicha diplom oldi<ref name="Snelders">{{cite book|title=De geschiedenis van de scheikunde in Nederland. Deel 1: Van alchemie tot chemie en chemische industrie rond 1900|last=Snelders|first=H.A.M.|publisher=Delftse Universitaire Pers|year=1993}}</ref><ref name="Cordfunke">{{cite book|title=Een romantisch geleerde: Jacobus Henricus van 't Hoff (1852–1911)|first=E. H. P.|last=Cordfunke|publisher=Vossiuspers UvA|year=2001}}</ref><ref name="Cohen">{{cite book|title=Jacobus Henricus van 't Hoff|first=E.|last=Cohen|publisher=Verlag von Wilhelm Engelmann|year=1899}}</ref>. Uch yillik oʻquv dasturini ikki yil ichida muvaffaqiyatli yakunlagan<ref name="Snelders" /><ref name="Cordfunke" /><ref name="Cohen" />. Keyinchalik u [[Leyden universiteti]]da kimyo boʻyicha tahsil oldi. Soʻng [[Bonn]]da [[Avgust Kekule]] va Parijda [[Sharl Adolf Vyurs]] qoʻl ostida ilmiy faoliyat bilan shugʻullandi. 1874-yilda [[Utrext universiteti]]da Eduard Mulder rahbarligida [[falsafa doktori]] ilmiy darajasini oldi<ref>[http://dap.library.uu.nl/cgi-bin/dap/dap?diss_id=7506 Entry in Digital Album Promotorum] of [[Utrext universiteti]]</ref>.

1878-yilda Vanʼt Hoff Yoxanna Frantsina Mees bilan turmush qurdi. Ularning ikki qizi — Yoxanna Frantsina (1880–1964) va Aleida Yakoba (1882–1971), shuningdek, ikki oʻgʻli — Yakobus Henrikus vanʼt Hoff III (1883–1943) hamda Govert Yakob (1889–1918) dunyoga kelgan. Vanʼt Hoff 1911-yil 1-martda, 58 yoshida, Berlin yaqinidagi [[Steglitz]]da [[sil kasalligi]] oqibatida vafot etdi.
== Faoliyati ==
[[Fayl:Jacobus Henricus van 't Hoff.jpg|thumb|left|upright|Vanʼt Hoff, 1900-yillar]]

=== Organik kimyo ===
Vanʼt Hoff dastlabki ilmiy shuhratini [[organik kimyo]] sohasidagi ishlari orqali qozongan. 1874-yilda u [[optik faollik]] hodisasini uglerod [[atom]]lari va ularga bogʻlangan atomlar oʻrtasidagi [[kimyoviy bogʻ]]lar muntazam [[tetraedr]]ning uchlariga yoʻnalgan degan faraz yordamida izohladi<ref>*Van 't Hoff (3 September 1874) ''Voorstel tot Uitbreiding der Tegenwoordige in de Scheikunde gebruikte Structuurformules in de Ruimte, benevens een daarmee samenhangende Opmerking omtrent het Verband tusschen Optisch Actief Vermogen en chemische Constitutie van Organische Verbindingen''.
* J. H. van 't Hoff (1874), ''Sur les formules de structure dans l’espace'', ''Archives néerlandaises des sciences exactes et naturelles'', '''9''': 445–454.</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=b_L9DcGiXyc Planar Methane — Periodic Table of Videos]</ref>.

Ushbu uch oʻlchovli model tabiatda uchraydigan [[izomer]]larni tushuntirish imkonini berdi. Bu gʻoya mustaqil ravishda xuddi shunday xulosaga kelgan fransuz kimyogari [[Joseph Le Bel|Jozef Le Bel]] bilan birgalikda stereokimyo rivojiga asos boʻldi.

Vanʼt Hoff doktorlik darajasini olishidan uch oy oldin mazkur nazariyasini eʼlon qildi. Bugungi kunda ushbu nazariya [[stereokimyo]] fanining poydevori sifatida qaraladi. Nazariya dastlab 1874-yil kuzida niderland tilidagi risola shaklida, keyin esa 1875-yil may oyida ''La chimie dans l’espace'' („Fazodagi kimyo“) nomli kichik fransuzcha kitobda chop etildi. Nemischa tarjimasi 1877-yilda nashr qilindi. Oʻsha davrda Vanʼt Hoff [[Utrext]]dagi Veterinariya maktabida ishlayotgan edi.

Dastlab uning nazariyasi ilmiy jamoatchilik tomonidan deyarli eʼtiborsiz qoldirildi va hatto ayrim olimlar tomonidan keskin tanqid qilindi. Ayniqsa, taniqli nemis kimyogari [[Hermann Kolbe|German Kolbe]] uni qattiq tanqid qilgan. Kolbe shunday yozgan:

<blockquote>
„Utrext Veterinariya maktabidan doktor J. H. vanʼt Hoff aniq kimyoviy tadqiqotlardan koʻra xayolotga berilishni afzal koʻradiganga oʻxshaydi. U Pegasga minib olib (ehtimol, Veterinariya maktabidan qarzga olingan), oʻzining ''La chimie dans l’espace'' asarida atomlarning fazoda qanday joylashganini tasvirlash uchun kimyo Parnasi choʻqqilariga parvoz qiladi“.
</blockquote>

Biroq 1880-yillarga kelib [[Johannes Wislicenus|Yoxannes Vislitsenus]] va [[Viktor Meyer]] kabi nufuzli kimyogarlarning qoʻllab-quvvatlashi natijasida Vanʼt Hoffning stereokimyo nazariyasi keng eʼtirof etila boshladi.
=== Fizik kimyo ===
1884-yilda Vanʼt Hoff ''Études de Dynamique chimique'' („Kimyoviy dinamika tadqiqotlari“) nomli asarini nashr etdi. Ushbu ishida u [[reaksiya tartibi]]ni grafik usul yordamida aniqlashning yangi metodini tavsiflab berdi hamda [[termodinamika]] qonunlarini kimyoviy muvozanatga tatbiq etdi. Shuningdek, u [[kimyoviy moyillik]]ning zamonaviy talqinini ham ilm-fanga kiritdi.

1886-yilda Vanʼt Hoff suyultirilgan eritmalar va gazlar xatti-harakati oʻrtasidagi oʻxshashlikni koʻrsatib berdi. 1887-yilda u nemis kimyogari [[Wilhelm Ostwald|Vilgelm Ostvald]] bilan birgalikda ''Zeitschrift für physikalische Chemie'' („Fizik kimyo jurnali“) nomli nufuzli ilmiy jurnalga asos soldi.

U [[Svante Arrhenius|Svante Arrenius]]ning [[elektrolit]]larning dissotsiatsiyasi nazariyasi ustida ishladi va 1889-yilda [[Arrenius tenglamasi]]ning fizik asoslarini izohlab berdi. 1896-yilda esa Berlindagi [[Prussiya fanlar akademiyasi]] professori etib tayinlandi. Uning [[Stassfurt]]dagi tuz konlari boʻyicha olib borgan tadqiqotlari Prussiya kimyo sanoatining rivojlanishiga muhim hissa qoʻshdi.

[[Fayl:Van 't Hoff und Ostwald 01.jpg|thumb|right|Yakobus Henrikus vanʼt Hoff va [[Wilhelm Ostwald|Vilgelm Ostvald]] (oʻngda)]]

Vanʼt Hoff faoliyatini [[Utrecht]]dagi Veterinariya kollejida kimyo va fizika oʻqituvchisi sifatida boshlagan. Keyinchalik u qariyb 18 yil davomida [[Amsterdam universiteti]]da kimyo, [[mineralogiya]] va [[geologiya]] professori boʻlib ishladi hamda oxir-oqibat kimyo kafedrasi mudiri lavozimiga koʻtarildi.

1896-yilda u Germaniyaga koʻchib oʻtdi va ilmiy faoliyatining qolgan qismini [[Berlin universiteti]]da davom ettirdi. 1901-yilda eritmalar haqidagi tadqiqotlari uchun tarixdagi ilk [[Kimyo bo‘yicha Nobel mukofoti]] bilan taqdirlandi. Uning ishlari juda suyultirilgan eritmalar xossalari gazlar xatti-harakatini tavsiflovchi matematik qonunlarga yaqin qonunlarga boʻysunishini koʻrsatib berdi.

== Mukofotlari ==
1885-yilda Vanʼt Hoff [[Niderlandiya Qirollik sanʼat va fanlar akademiyasi]] aʼzoligiga saylandi<ref>{{cite web |url=http://www.dwc.knaw.nl/biografie/pmknaw/?pagetype=authorDetail&aId=PE00000882 |title=Jacobus Hendrik van 't Hoff (1852–1911) |publisher=Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences}}</ref>. 1892-yilda u [[Manchester Literary and Philosophical Society|Manchester adabiy-falsafiy jamiyati]]ning faxriy aʼzosi etib saylandi<ref>Memoirs and Proceedings of the Manchester Literary & Philosophical Society, Fourth Series, Volume VIII, 1894</ref>. 1904-yilda esa [[American Philosophical Society|Amerika falsafiy jamiyati]] aʼzoligiga qabul qilindi<ref>{{Cite web|title=APS Member History|url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=1904&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced}}</ref>. Vanʼt Hoff, shuningdek, [[Harvard universiteti]] va [[Yel universiteti]] (1901), [[Victoria University (UK)|Viktoriya universiteti]], [[Manchester universiteti]] (1903) hamda [[Heidelberg universiteti]]ning (1908) faxriy doktorlik unvonlari bilan taqdirlangan. 1893-yilda u [[Royal Society]]ning [[Davy Medal|Devi medali]]ni [[Joseph Le Bel|Jozef Le Bel]] bilan birgalikda oldi va 1897-yilda jamiyatning xorijiy aʼzosi etib saylandi. 1911-yilda [[Prussiya fanlar akademiyasi]]ning [[Helmholtz Medal|Gelmgolts medali]] bilan taqdirlandi.1894-yilda Fransiyaning [[Faxriy legion ordeni]] ritsari unvoniga sazovor boʻldi, 1911-yilda esa [[Kaiser Wilhelm Society|Kayzer Vilgelm jamiyati]] senatori etib tayinlandi. Vanʼt Hoff [[British Chemical Society|Britaniya kimyo jamiyati]], [[Niderlandiya Qirollik sanʼat va fanlar akademiyasi]] (1892), [[American Chemical Society|Amerika kimyo jamiyati]] (1898), [[Académie des Sciences|Fransiya fanlar akademiyasi]] (1905) hamda [[Royal Netherlands Chemical Society|Niderlandiya kimyo jamiyati]]ning (1908) faxriy aʼzosi boʻlgan. Koʻplab mukofot va unvonlar ichida Vanʼt Hoff eng katta yutugʻi sifatida tarixdagi ilk [[Kimyo bo‘yicha Nobel mukofoti]]ni qoʻlga kiritganini eʼtirof etgan<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1901/hoff/biographical/ |title=Jacobus Hendrik van 't Hoff}}</ref>.

Quyidagi tushunchalar uning nomi bilan atalgan:

* [[Van't Hoff omili]]
* [[Van't Hoff tenglamasi]]
* [[Le Bel–Van't Hoff qoidasi]]

2021-yil 14-mayda 1977-yilda [[Palomar–Leiden survey]] dasturi doirasida kashf etilgan [[34978 van 't Hoff]] asteroidi uning sharafiga nomlangan<ref name="WGSBN-Bulletin-Archive">{{cite web
  |title      = WGSBN Bulletin Archive
  |work       = Working Group Small Body Nomenclature
  |date       = 14 May 2021
  |url        = https://www.wgsbn-iau.org/files/Bulletins/index.html
  |accessdate = 16 May 2021}} ([https://www.wgsbn-iau.org/files/Bulletins/V001/WGSBNBull_V001_001.pdf Bulletin #1])</ref>.

== Asarlari ==
* {{Cite book|title=Chimie dans l'espace|publisher=Vieweg und Sohn|location=Braunschweig|year=1894|language=de|url=https://gutenberg.beic.it/webclient/DeliveryManager?pid=12404029}}
* {{Cite book|title=Chemische Dynamik|publisher=Vieweg und Sohn|location=Braunschweig|year=1898|language=de|url=https://gutenberg.beic.it/webclient/DeliveryManager?pid=6728373}}
* {{Cite book|title=Chemische Statik|publisher=Vieweg und Sohn|location=Braunschweig|year=1899|language=de|url=https://gutenberg.beic.it/webclient/DeliveryManager?pid=6729180}}
* {{Cite book|title=Beziehungen zwischen Eigenschaften und Zusammensetzung|publisher=Vieweg und Sohn|location=Braunschweig|year=1900|language=de|url=https://gutenberg.beic.it/webclient/DeliveryManager?pid=6727920}}
* {{Cite book|title=Foundations of the Theory of Dilute Solutions|publisher=Alembic Club|location=Edinburgh|year=1929|language=en|url=https://gutenberg.beic.it/webclient/DeliveryManager?pid=7791658}}
== Yana qarang ==
* [[Chemical crystallography before X-rays#Late 19th century|Rentgen nurlarigacha boʻlgan davrdagi kimyoviy kristallografiya]]
== Manbalar ==
{{manbalar}}

{{OʻzME}}

{{Kimyo boʻyicha Nobel mukofoti laureatlari}}

{{DEFAULTSORT:Hoff, Jacobus}}
[[Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar]]
[[Turkum:Kimyogarlar]]


{{scientist-stub}}