Jair Bolsonaro sahifasining manbasini koʻrish

{{Davlat arbobi
| ismi                      = Jair Bolsonaro
| tasvir                    = 2022-09-07 Desfile Cívico-Militar por ocasião das Comemorações do Bicentenário da Independência do Brasil - 52341550055 (cropped).jpg
| caption                   = 
| lavozimi                  = [[Braziliya Prezidenti]]
| vitse-prezident           = [[Hamilton Mourão]]
| bayroq                    = Flag President of Brazil.svg
| bayroq2                   = Flag of Brazil.svg
| boshlanish davri          = [[1-yanvar]] [[2019-yil]]
| tugash davri              = [[1-yanvar]] [[2023-yil]]
| oʻtmishdoshi              = [[Michel Temer]]
| vorisi                    = [[Luiz Inácio Lula da Silva|Lula da Silva]]
| lavozimi_2                = 
| prezident_2               = 
| boshlanish davri_2        = 
| tugash davri_2            = 
| oʻtmishdoshi_2            = 
| vorisi_2                  = 
| lavozimi_3                = 
| boshlanish davri_3        = 
| tugash davri_3            = 
| oʻtmishdoshi_3            = 
| vorisi_3                  = 
| boshlanish davri_4        = 
| tugash davri_4            = 
| oʻtmishdoshi_4            = 
| vorisi_4                  = 
| lavozimi_5                = 
| boshlanish davri_5        = 
| tugash davri_5            = 
| oʻtmishdoshi_5            = 
| vorisi_5                  = 
| tugʻilgan paytidagi ismi  = 
| tavallud sanasi           = {{tugʻilgan sanasi va yoshi|1955|3|21|df=y}}
| tavallud joyi             = [[Glicério]], [[São Paulo]]
| partiyasi                 = [[:en:Social Liberal Party (Brazil)|PSL]] (2018-yildan)
| mukofotlari               = 
| imzosi                    = Signature of Jair Bolsonaro.svg
}}
'''Jair Messias Bolsonaro''' yoki '''Jair Messias Bolsonaru''' ({{IPA-pt|ʒaˈiʁ meˈsiɐs bowsoˈnaɾu}}; [[21-mart]] [[1955]]) - [[Braziliya]]ning 38‑Prezidenti<ref>{{veb manbasi|url=https://politica.estadao.com.br/noticias/geral,o-julgamento-que-tirou-bolsonaro-do-anonimato,70002249929|title=O julgamento que tirou Bolsonaro do anonimato|first=Luiz Maklouf|last=Carvalho|work=O Estado de São Paulo|accessdate=8-oktabr 2018-yil|date=1-aprel 2018-yil|language=portuguese}}</ref>. U braziliyalik siyosatchi, 2019-yil 1-yanvardan beri Braziliya prezidenti. Bolsonaro - armiya zobiti. Bolsonaro jinoyat va korrupsiyaga qarshi katta kuch bilan kurashishga vaʼda berdi. Bolsonaro savdo va iqtisodiyotni rivojlantirish va erkinlashtirishga harakat qilmoqda. U xristian qadriyatlarini qoʻllab-quvvatlaydi. Bolsonaro ekologik harakatga qarshi, chunki u iqtisodiyotga, daraxt kesish va shunga oʻxshash narsalarga zarar etkazishini aytadi. Bolsonaroning raqiblari uni oʻta oʻngchi, tarafdorlari esa uni anʼanaviy konservativ deb bilishadi. Bolsonaro Braziliya harbiy diktaturasini yaxshi vaqt deb hisobladi. U jinsiy ozchiliklar, mahalliy xalqlar va ayollarning huquqlariga ahamiyat bermasligini aytdi. Bolsonaro mamlakat demokratiyasini hurmat qilishga vaʼda berdi.

Bolsonaro, ayniqsa konservativ protestantlar va Braziliya biznes hamjamiyatida tarafdorlari bor.

== Biografiyasi ==

=== Erta davr ===
[[Fayl:Bolsonaro 1986 (cropped).jpg|left|thumb|234x234px|1986-yildagi Bolsonaro]]
[[Fayl:Bolsonaro em março de 1990 (Acervo Globo).jpg|thumb|218x218px|Bolsonaro Rio-de-Janeyro shahar kengashi a'zosi sifatida, 1990-yil]]
Bolsonaro 1955-yil 21 martda San-Pauluning Gliserio shahrida tugʻilgan.<ref>{{Cite-news|url=http://infograficos.estadao.com.br/politica/bolsonaro-um-fantasma-ronda-o-planalto|title=Um fantasma ronda o Planalto|last=Godoy, Marcelo|date=2 април 2017}}</ref> U italyan va nemis millatiga mansub. Otasi tomonidan u Veneto va Kalabriyadan kelgan italiyaliklarning nabirasi. Uning bobosining oilasi Venetodan, aniqrogʻi Padua shtatidagi Anguillara Veneta shahridan. Uning bobosi Vittorio Bolzonaro (familiyasi dastlab Z deb yozilgan) 1878-yil 12 aprelda tugʻilgan. Vittorioning oilasi u 10 yoshida singlisi Jovanna va ukasi Tranquil bilan birga Braziliyaga koʻchib kelgan. Uning bobosi va buvisi Italiyaning Toskana mintaqasidagi Lukka shahrida tugʻilgan va 1890-yilda Braziliyaga koʻchib kelgan.<ref>{{Veb manbasi|url=http://www1.folha.uol.com.br/poder/2017/05/1884332-bolsonaro-era-agressivo-e-tinha-excessiva-ambicao-diz-ficha-militar.shtml#_=_|title=Bolsonaro era agressivo e tinha 'excessiva ambição', diz ficha militar|date=7 септември 2018}}</ref>

=== Harbiy martaba ===
Oʻrta maktabning soʻnggi yilida Bolsonaro Braziliya armiyasining tayyorgarlik maktabiga qabul qilindi, shundan soʻng u harbiy akademiyaga yuborildi va 1977-yilda tugatdi. Qisqa vaqt davomida u armiyaning parashyutchilar safida xizmat qildi. Uning yuqori martabali ofitserlari uni "shubhali va tajovuzkor" deb taʼriflashgan. Bolsonaro 1986-yil U birinchi marta 1986-yilda Veja jurnaliga bergan intervyusida omma oldida paydo boʻlgan. Bolsonaro armiyadagi maoshlarning pastligidan shikoyat qiladi va Oliy qoʻmondonlik byudjetni qisqartirish tufayli xodimlarni qisqartirganini daʼvo qilmoqda. Rahbarlari tomonidan tanqid qilinganiga qaramay, Bolsonaro hamkasblari va xotinlarining maqtoviga sazovor boʻldi va Braziliyaning yangi fuqarolik demokratik hukumatidan hafsalasi pir boʻlgan koʻplab oʻng qanotchilar uchun mashhur nomga aylandi.<ref>{{Veb manbasi|url=http://observatoriodaimprensa.com.br/jornal-de-debates/capitao-bolsonaro-a-historia-esquecida/|title=Capitão Bolsonaro, a história esquecida – Observatório da Imprensa – Você nunca mais vai ler jornal do mesmo jeito|date=6 април 2011}}</ref> Bolsonaro armiyada 17 yil xizmat qilib, kapitan darajasiga yetgan.<ref>{{Yangiliklar manbasi|url=https://eleicoes.uol.com.br/2014/noticias/2014/10/05/bolsonaro-rj-e-eleito-deputado-federal-no-rj-com-o-maior-numero-de-votos.htm|title=Bolsonaro (PP) é o deputado federal com maior número de votos no RJ – Notícias – UOL Eleições 2014|date=29 октомври 2018|publisher=UOL Eleições 2014}}</ref>

=== Siyosiy martaba ===
U siyosatga 1988-yilda Rio-de-Janeyrodagi Xristian Demokratik partiyasidan shahar kengashi aʼzosi sifatida kelgan.<ref>{{Veb manbasi|url=https://g1.globo.com/politica/eleicoes/2018/noticia/2018/07/22/psl-confirma-candidatura-de-jair-bolsonaro-a-presidencia-da-republica.ghtml|title=PSL oficializa candidatura de Jair Bolsonaro à Presidência, mas adia definição de vice|date=7 септември 2018}}</ref> U 1990-yilgi saylovlarda xuddi shu partiyadan federal deputat etib saylangan. U ketma-ket toʻrt marta qayta saylangan. Yillar davomida u Braziliyaning bir qancha boshqa siyosiy partiyalari bilan bogʻlangan. 2014-yilda u 464 ming ovoz bilan Rio-de-Janeyroda eng koʻp ovoz toʻplagan kongressmenga aylandi.<ref>{{Yangiliklar manbasi|ref=https://g1.globo.com/politica/eleicoes/2018/noticia/2018/09/06/tse-aprova-por-unanimidade-candidatura-de-bolsonaro-a-presidencia.ghtml|title=TSE aprova por unanimidade candidatura de Bolsonaro à Presidência|date=7 септември 2018|publisher=G1}}</ref>

Bolsonaro Braziliya Milliy Kongressidagi 26 yillik faoliyati davomida kamida 171 ta qonun loyihasi va bitta konstitutsiyaga oʻzgartirish kiritdi, ulardan faqat ikkitasi qabul qilindi. Chap partiyalar tomonidan taʼqib qilinayotganini daʼvo qilgan Bolsonaroning soʻzlariga koʻra, koʻpchilik kongressmenlar kun tartibiga emas, balki "loyihani kim yozganiga qarab" ovoz berishadi.
[[Fayl:Protesto pró-Bolsonaro em Londres.jpg|thumb|Bolsonaroning Londondagi qo'llab-quvvatlovchilari, 7-oktyabr 2018]]
2018-yil yanvar oyida Bolsonaro Ijtimoiy xristianlar partiyasidan chiqib, Ijtimoiy liberal partiyaga (PSL) qoʻshildi. Bolsonaro qabul qilingandan soʻng, partiya oʻzining konservativ va oʻng qanot pozitsiyalarini qabul qildi.<ref>[https://politica.estadao.com.br/blogs/blog-do-fucs/com-chegada-de-bolsonaro-livres-anuncia-saida-do-psl/ Com chegada de Bolsonaro, Livres anuncia saída do PSL, Estado de S. Paulo, Посетен на 28 октомври 2018]</ref><ref>[https://www.nexojornal.com.br/expresso/2018/10/09/Como-o-PSL-tomou-espa%C3%A7o-da-centro-direita-na-C%C3%A2mara Como o PSL tomou espaço da centro-direita na Câmara, Nexo Jornal, Посетен на 28 октомври 2018]</ref>

=== 2018-yilgi prezidentlik saylovlari ===
2018-yil 22-iyulda Bolsonaro Ijtimoiy liberal partiya tomonidan rasman 2018-yilgi saylovda prezidentlikka nomzod sifatida koʻrsatilgan. Uni Mehnat innovatsion partiyasi ham qoʻllab-quvvatladi. Koalitsiya nomi "Hammasidan ustun Xudo" (Deus acima de todos). Unga qarshi ikkita daʼvo boʻlgan boʻlsa-da, Braziliya Oliy saylov sudi ularni toʻxtatib qoʻydi va uning nomzodi 6 avgust kuni rasmiylashtirildi. Londonda Bolsonaro tarafdorlari, 2018-yil 7 oktyabr Bolsanoro avgust oyida isteʼfodagi general Hamilton Murao boʻlajak saylovlarda vitse-prezident boʻlishini eʼlon qildi.
[[Fayl:Jair Bolsonaro pela EC 77 - Médico Militar no SUS (2).jpg|thumb|Bolsonaro Vakillar palatasida, 2014-yil fevral]]
Siyosatchilarning fikriga koʻra, kampaniya boshida Bolsonaro kamroq tajovuzkor va qarama-qarshilik uslubini qoʻllash orqali oʻz ohangini ushlashga muvaffaq boʻldi. Iqtisodiy nuqtai nazardan, u iqtisodiyotga kamroq davlat aralashuvi gʻoyasini qoʻllab-quvvatlay boshladi (u ilgari rivojlanish siyosatini himoya qilgan paytda aytganidan farqli oʻlaroq). Boshqa tomondan, jinoyatchilik va “anʼanaviy oilaviy qadriyatlar”ni himoya qilish borasida oʻzining qatʼiy pozitsiyasini saqlab kelmoqda. Bolsonaro, shuningdek, oʻsishni ragʻbatlantirish va ishsizlikka qarshi kurashish uchun soliqlarni, ayniqsa meros va savdoni kamaytirishni rejalashtirayotganini aytdi. U, shuningdek, federal hukumatning hajmi va byurokratiyasini kamaytirishga harakat qilishini aytdi. Oktyabr oyida Bolsonaro liberal iqtisodchi Paulo Gedeshni moliya vaziri etib tayinlashini eʼlon qildi.

2018-yil 9-avgust kuni u Rede Bandeirantes televizion tarmogʻi tomonidan tashkil etilgan yilning birinchi prezidentlik debatida ishtirok etdi. Bir hafta oʻtgach, RedeTV da yana bir muhokama bor!. 28 avgust kuni u Jornal Nacional nashriga intervyu berdi.<ref>{{Yangiliklar manbasi|ref=https://g1.globo.com/politica/eleicoes/2018/noticia/2018/08/18/oito-presidenciaveis-discutem-propostas-de-governo-no-segundo-debate-da-campanha-eleitoral-de-2018.ghtml|title=Oito presidenciáveis discutem propostas de governo no segundo debate da campanha eleitoral de 2018|date=7 септември 2018|publisher=G1}}</ref><ref>{{Yangiliklar manbasi|ref=https://g1.globo.com/jornal-nacional/noticia/2018/08/28/jair-bolsonaro-psl-e-entrevistado-no-jornal-nacional.ghtml|title=Jair Bolsonaro (PSL) é entrevistado no Jornal Nacional|date=7 септември 2018|publisher=G1}}</ref>
[[Fayl:Bolsonaro and Putin in November 2019 (cropped).jpg|thumb|Bolsonaro va Putin 2019-yilda]]
2018-yilgi saylovoldi kampaniyasida davlat xayriyalaridan 1 million rialdan koʻproq mablagʻ toʻplagan prezidentlikka birinchi nomzod boʻlgan Bolsonaro dastlabki 59 kun ichida kuniga oʻrtacha 17 000 ta xayriya yigʻdi.

2018-yil aprel oyida Leyboristlar partiyasi nomzodi Luis Inasio Lula da Silva hibsga olinganidan soʻng, barcha yirik ijtimoiy soʻrovlarga koʻra, Bolsonaro bu yilgi prezidentlik saylovlarida yetakchi nomzod boʻldi. Sentyabr oyidagi Datafolha soʻrovida birinchi turga nomzod sifatida 28% ovoz olishni moʻljallamoqda, masalan, Bolsonaro rasm. Bu hafta Datafolha tomonidan oʻtkazilgan soʻnggi soʻrov Bolsonaro uchun sezilarli oʻsishni koʻrsatadi, u bekor yoki boʻsh ovozlar kiritilganda 40% yoki 36% ovoz olgan. Fernando Hadad 25% bilan ikkinchi, Ciro Gomes 15% bilan uchinchi boʻldi.<ref>{{Veb manbasi|url=https://g1.globo.com/politica/eleicoes/2018/noticia/2018/10/06/datafolha-para-presidente-votos-validos-bolsonaro-40-haddad-25-ciro-15-alckmin-8.ghtml|title=Datafolha para presidente, votos válidos: Bolsonaro, 40%; Haddad, 25%; Ciro, 15%; Alckmin, 8%|date=7 октомври 2018|publisher=G1}}</ref>

Saylovning birinchi bosqichi 2018-yil 7-oktyabrda boʻlib oʻtadi, Bolsonaro 46% ovoz (yoki 49,2 million kishi) olgan. Toʻg'ridan-toʻg'ri gʻalaba qozonish uchun zarur boʻlgan jami 50% haqiqiy ovozlarni ololmagani uchun u 2018-yil 28 oktyabrda boʻlib oʻtadigan ikkinchi turda Mehnat partiyasining ikkinchi komandiri Fernando Haddad bilan ikkinchi turga chiqdi.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-45780176|title=Jair Bolsonaro: Far-right candidate wins first round of Brazil election|date=8 октомври 2018|publisher=BBC}}</ref>

Keyinchalik Bolsonaro 55,13% ovoz bilan saylovda gʻalaba qozondi va Braziliyaning 38-prezidenti etib saylandi. U 2019-yil 1-yanvardan lavozimga kirishgan.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.nytimes.com/2018/10/28/world/americas/jair-bolsonaro-brazil-election.html?smtyp=cur&smid=tw-nytimes|title=Jair Bolsonaro, Far-Right Populist, Elected President of Brazil|publisher=The New York Times|date=28 октомври 2018}}</ref>

=== Saylov mitingiga hujum ===
[[Fayl:Jair Bolsonaro 2020.jpg|thumb|225x225px|Bolsonaro 2020-yilda]]
[[Fayl:Bolsonaro é esfaqueado (2).jpg|left|thumb|Nol soat]]
Bolsonaro 2018-yil 6-sentyabr kuni Juiz-de-Fora shahridagi mitingda hamfikrlar bilan gaplashayotganda oshqozoniga pichoq bilan jarohat yetkazgan.<ref>{{Yangiliklar manbasi|ref=https://www.nytimes.com/2018/09/06/world/americas/brazil-jair-bolsonaro.html|title=Brazil Presidential Candidate Jair Bolsonaro Is Stabbed at Campaign Rally|publisher=The New York Times|date=6 септември 2018}}</ref> Dastlab uning oʻgʻli Flavio otasining jarohatlari faqat yuzaki ekanligini va u shifoxonada tuzalib ketayotganini aytdi. Biroq, keyinroq u yaralar dastlab oʻylagandan ham yomonroq koʻrinishini va birinchi raund tugamaguncha otasining oʻzi kampaniyani boshlay olmasligini aytdi.<ref>{{Yangiliklar manbasi|ref=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-45451473|title=Stabbed Brazil politician 'lost 40% blood'|date=9 септември 2018|publisher=BBC News}}</ref> U otasining ahvoli haqida yozdi va ponksiyon jigar, oʻpka va ichak qismlariga etib borganini tushuntirdi. Shuningdek, u Bolsonaro kasalxonaga kelganida ogʻir gipotenziya (qon bosimi 10/3, 100/30 mmHg ga ekvivalent) bilan koʻp miqdorda qon yoʻqotganini, ammo keyin barqarorlashganini qayd etadi. Hujumni siyosiy spektrning har ikki tomonidagi prezidentlikka nomzodlarning aksariyati va Braziliya prezidenti Mishel Temer qoraladi. Hujumdan bir kun oʻtib Bolsonaro oilasining iltimosiga koʻra Isroilning San-Paulu shahridagi Albert Eynshteyn kasalxonasiga koʻchirildi. Shifokorlarning soʻzlariga koʻra, uning ahvoli oʻta barqaror edi.<ref>{{Yangiliklar manbasi|ref=https://g1.globo.com/sp/sao-paulo/noticia/2018/09/07/jair-bolsonaro-chega-a-sao-paulo-para-ser-internado-no-albert-einstein.ghtml|title=Jair Bolsonaro é internado no Hospital Albert Einstein, em SP|date=7 септември 2018|publisher=G1}}</ref>

Politsiya hujumchini hibsga oldi va uning Adelio Bispo de Oliveyra ekanligini aniqladi, qoʻriqchilar uni “Xudoning topshirigʻida”<ref>{{Yangiliklar manbasi|ref=https://www.nbcnews.com/news/world/brazilian-candidate-stabbed-gets-hospital-almost-dead-n907311|title=Brazilian presidential candidate stabbed at campaign rally|date=6 септември 2018|publisher=NBC News}}</ref> deb aytishdi. U 2007—2014-yillarda Sotsializm va erkinlik uchun partiyaning sobiq aʼzosi boʻlgan. Uning ijtimoiy tarmoqlarida Bolsonaro va Temerning siyosiy tanqidlari mavjud.<ref>{{Yangiliklar manbasi|ref=https://brasil.elpais.com/brasil/2018/09/07/politica/1536275050_403883.html|title=Quem é o autor do ataque a Bolsonaro|date=7 септември 2018|publisher=El País Brasil}}</ref>

29-sentyabr kuni, hujumdan bir oy oʻtib Bolsonaro kasalxonadan chiqdi va Rio-de-Janeyrodagi uyiga qaytdi. Biroq uning maqomi prezidentlik saylovining birinchi turigacha saylovoldi tashviqotiga qaytishiga toʻsqinlik qildi. U kasalxonadan chiqqanida, Braziliyaning oʻnlab shaharlarida minglab odamlar "Ele não" qoʻshigʻini kuylab, Bolsonaro va uning siyosiy pozitsiyalariga norozilik bildirish uchun koʻchalarga chiqdi.<ref>{{Yangiliklar manbasi|ref=https://g1.globo.com/sp/sao-paulo/eleicoes/2018/noticia/2018/09/29/bolsonaro-recebe-alta-de-hospital-em-sao-paulo-diz-presidente-do-psl.ghtml|title=Bolsonaro recebe alta e deixa hospital em São Paulo|date=30 септември 2018}}</ref> Bundan tashqari, 16 shtatda nomzodni qoʻllab-quvvatlash uchun mitinglar oʻtkazilmoqda.<ref>{{Veb manbasi|url=https://g1.globo.com/jornal-nacional/noticia/2018/09/29/manifestacoes-a-favor-de-bolsonaro-ocorrem-em-16-estados.ghtml|title=Manifestações a favor de Bolsonaro ocorrem em 16 estados|date=30 септември 2018}}</ref>

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Havolalar ==
{{Tashqi havolalar}}

{{Braziliya Prezidentlari}}

{{DEFAULTSORT:Bolsonaro, Jair}}
[[Turkum:Yashayotgan insonlar]]