James Cook

Жеймс Кук (1728-йил 27-октябр, Мартон, Ёркшир графлиги – 1779-йил 14-феврал, Гавайи ороллари) – инглиз денгизчи сайёҳи. 1768-71-йилларда „Индевор“ кемасида дунё айлана экспедицияга раҳбарлик қилган. Британия адмираллиги томонидан ташкил этилган ушбу экспедициянинг мақсади Тинч океанда янги ерларни эгаллаш эди. Кема Плимут шаҳридан сафарга чиқиб, Горн бурнини айланиб ўтгач, Таити оролига етиб борди. 1769-йилда унинг шимоли-ғарбидаги ёндош оролларни Жамият ороллари деган умумий ном билан харитага туширди. 1769—70 йилларда Янги Зеландия қирғоқларини айланиб ўтиб, унинг ороллардан иборат эканлигини аниқлади. Катта Тўсиқ рифи ва Австралиянинг шарқий соҳилларини тадқиқ қилди. Торрес бўғози орқали Кук Яхши Умид бурнини айланиб, 1771-йилда Англияга қайтди.

Жеймс Кук
Жамес Cоок
Жеймс Кук портрети, тах. 1775
Таваллуди	7-ноябр 1728-йил Мартон, Ёркшире, Англия
Вафоти	14-феврал 1779-йил(1779-02-14) (50 ёшда) Кеалакекуа кўрфази, Гавайи
Таълими	Постгате мактаби, Катта Айтон
Касби	Тадқиқотчи, картограф ва денгиз зобити
Унвони	Лондон қироллик жамияти аъзоси Қироллик флоти капитани
Турмуш ўртоғи	Элизабетҳ Батц ​(1762-йил)
Имзоси

Антарктида материгини топиш ва Янги Зеландия ва бошқа оролларни ўрганиш мақсадида уюштирилган дунё айлана 2-саёҳатида (1772— 75) К. „Революшен“ кемасида сузиб 1773-йил тарихда илк бор Жанубий қутбий доирани (40° шқ.у.) кесиб ўтди ва 66° 36’ ж. к.гача етиб борди. Иккинчи саёҳати давомида Туамоту архипелагидаги 2 атолл, Кук ороллари гуруҳидаги Палмерстон орол ва Херви атолли, Янги Гебрид ороллари, Янги Каледония ва Норфолк оролларини (1774), Атлантика океани жанубидаги Жанубий Георгия ва Жанубий Сандвич оролларини (1775) топиб, европаликларга маълум қилди.

К. 1776-йилда „Революшен“ ва „Дисковери“ кемаларига экспедиция бошлиғи қилиб тайинланди. 1777-йилда Кук оролларидаги 3 атоллни, Тубуаи ва Рождество о.ларини, 1770-йилда Ганайи оролларини тавсифлади, Американинг шим.-ғарбий соҳилларини ўрганди ва қисман харитага туширди. 1779-йилда Ганайи оролда маҳаллий аҳоли томонидан ўлдирилди. 20 дан ортиқ географик обектлар Кук номига қўйилган.

Кук ўзи ташриф буюрган ҳудудларнинг туб аҳолисига нисбатан бағрикенг ва дўстона муносабати билан машҳур эди. У навигацияда ўзига хос инқилоб қилди, ўша пайтда хавфли ва кенг тарқалган касаллик – искорбит билан муваффақиятли курашишни ўрганди. Саёҳат пайтида ундан ўлим деярли нолга камайди. Унинг саёҳатларида Жозеф Банкс, Уилям Блай, Жорж Ванкувер, Иоганн Реинголд ва Георг Форстер каби машҳур навигаторлар ва тадқиқотчиларнинг бутун галактикаси иштирок этди .

Буюк географик кашфиётлар даврининг тугаши ҳам унинг ўлими билан боғлиқ.

Болалик ва ёшлиги

Жеймс Кук 1728-йил 27-октябрда Мартон-ин-Кливлендда (ҳозирги Жанубий Ёркширда) камбағал Шотландия фермерининг ўғли бўлиб туғилган. 1736-йилда оила Буюк Айтон қишлоғига кўчиб ўтди, у ерда Кук маҳаллий мактабга юборилди (ҳозирги музейга айлантирилган). Беш йиллик ўқишдан сўнг, Жеймс Кук ўша пайтгача менежер лавозимини эгаллаган отаси назорати остида фермада ишлай бошлайди. Ўн саккиз ёшида у Геркулес Уокер кўмир кончисига кабина бўлиб ёлланади. Шундай қилиб, Жеймс Кукнинг денгиз ҳаёти бошланади.

Карера бошланиши

Кук ўзининг денгизчи фаолиятини Лондон - Нюкасл йўналишидаги кема эгалари Жон ва Генри Уокерга тегишли „Геркулес“ савдо кўмир бригадасида оддий қайиқчи сифатида бошлаган. Икки йил ўтгач, у бошқа Уокер кемасига, „Уч биродарлар“ га ўтказилди.

Уокернинг дўстларидан Кукнинг китоб ўқишга қанча вақт сарфлагани ҳақида далиллар мавжуд. У ишдан бўш вақтини география, навигация, математика, астрономияни ўрганишга бағишлаган, шунингдек, денгиз экспедицияларининг тавсифлари билан қизиқган. Маълумки, Кук Болтиқбўйида ва Англиянинг шарқий қирғоқларида ўтказган икки йил давомида Wалкерсни тарк этган, аммо ака-ука илтимосига кўра Дўстлик бўйича капитан ёрдамчиси сифатида қайтган.

Уч йил ўтгач, 1755-йилда Wалкерс унга Дўстлик қўмондонлигини таклиф қилди, аммо Кук рад этди. Бунинг ўрнига, 1755-йил 17-июнда у Қироллик денгиз флотида денгизчи сифатида хизматга кирди ва саккиз кундан кейин 60 қуролли Эагле кемасига тайинланди. Унинг таржимаи ҳолидаги бу факт баъзи тадқиқотчиларни ҳайратда қолдиради – Кук денгизчининг машаққатли меҳнатини савдо флотида капитанлик лавозимидан афзал кўрганининг сабаблари номаълум. Аммо қабул қилинганидан кейин бир ой ичида Кук қайиқчи бўлади .

Тез орада етти йиллик уруш бошланди (1756). Эагле Франсия қирғоқларини блокадада иштирок этди. Бундан ташқари, 1757-йил май ойида Ҳуэсан ороли яқинида Бургут франсуз Дюк Аквитания кемаси билан жангга киришганлиги маълум (сув ҳажми 1500 тонна, 50 та қурол). Таъқиб ва ​​жанг пайтида Аквитания герцоги қўлга олинди. Ўша жангда Эагле шикастланган ва таъмирлаш учун Англияга кетишга мажбур бўлган.

Икки йиллик тажрибага эга бўлганидан сўнг, 1757-йилда Жеймс Кук Елкан устаси имтиҳонини муваффақиятли топширди ва 27-октябрда у капитан Крейг қўмондонлиги остида Солебей кемасига тайинланди. Ўша пайтда Кук йигирма тўққиз ёшда эди. Етти йиллик уруш бошланиши билан у 60 қуролли Пемброке кемасига тайинланган. Пемброк Бискай кўрфазининг блокадасида қатнашди, кейин 1758-йил февралда у Шимолий Америка қирғоқларига (Канада) юборилди. Кукга Квебекни қўлга киритиш учун калит бўлган энг муҳим вазифа, Британия кемалари Квебекга ўтиши учун Сент-Лоренс дарёси йўлини тозалаш вазифаси берилди. Бу вазифага харитада нафақат йўлакчани чизиш, балки дарёнинг сузиш мумкин бўлган қисмларини дастгоҳлар билан белгилаш ҳам киради. Бир томондан, ярмарканинг ўта мураккаблиги туфайли иш ҳажми жуда катта эди, бошқа томондан, тунги вақтда франсуз артиллериясидан ўқ узиш, тунги қарши ҳужумларни қайтариш, франсузлар томонидан қўлга киритилган буюмларни тиклаш учун тунда ишлаш керак эди. Муваффақиятли бажарилган иш Кукни картографик тажриба билан бойитди ва Адмиралтй охир-оқибат уни ўзининг тарихий танлови сифатида танлаганининг асосий сабабларидан бири бўлди. Квебек қамал қилинган, кейин эса олиб кетилган. Кук жанговар ҳаракатларда бевосита қатнашмаган. Квебек қўлга киритилгандан сўнг, Кук уста сифатида Нортумберленд флагманига кўчирилди, бу профессионал далда сифатида қабул қилиниши мумкин. Адмирал Колвилнинг буйруғи билан Кук 1762-йилгача Сент-Лоренс дарёсининг харитасини тузишда давом этди. Кук жадваллари Адмирал Колвилл томонидан нашрга тавсия этилган ва 1765-йилда Шимолий Америка Навигациясида нашр этилган. Кук 1762-йил ноябрда Англияга қайтиб келди.

Канададан қайтганидан кўп ўтмай, 1762-йил 21-декабрда Кук Элизабет Бутцга турмушга чиқди. Уларнинг олти фарзанди бор эди: Жеймс (1763–1794), Натаниэл (1764–1781), Элизабет (1767–1771), Жозеф (1768–1768), Жорж (1772–1772) ва Хю (1776–1793). Оила Лондоннинг Шарқий Энд қисмида яшар эди. Кукнинг ўлимидан кейин Элизабетҳнинг ҳаёти ҳақида жуда кам нарса маълум. У вафотидан кейин яна 56 йил яшади ва 1835-йил декабрда 93 ёшида вафот этди.

Дунёнинг биринчи айланмаси (1768-1771)

Асосий мақола: Жеймс Кукнинг дунёни биринчи айланиб чиқиши

Экспедиция мақсадлари

Экспедициянинг расмий мақсади Венеранинг Қуёш дискидан ўтишини ўрганиш эди. Бироқ, Кук томонидан олинган махфий буйруқларга кўра, у астрономик кузатувларини тугатгандан сўнг дарҳол жанубий кенгликларга Жанубий қитъа деб аталадиган (шунингдек, Терра Инcогнито номи билан ҳам танилган) ни қидириш учун боришни буюрган. Шунингдек, экспедициянинг мақсади Австралия қирғоқларини, айниқса унинг бутунлай ўрганилмаган шарқий қирғоқларини ўрнатиш эди.

Экспедиция таркиби

Адмиралтйнинг Кук фойдасига танловига таъсир қилган қуйидаги сабабларни аниқлаш мумкин:

1. Кук денгизчи эди ва шунинг учун экспедиция бошлиғи сифатида ўз одамига муҳтож бўлган Адмиралтйга бўйсунди. Айнан шунинг учун ҳам бу унвонга даъво қилган Александр ДалримплАдмиралтй учун ноқулай эди.
2. Кук нафақат денгизчи, балки тажрибали денгизчи эди.
3. Тажрибали денгизчилар орасида ҳам Кук картография ва навигация соҳасидаги катта тажрибаси билан ажралиб турарди, буни Сент-Лоренс дарёсининг ярмаркасини ўлчаш бўйича муваффақиятли фаолияти тасдиқлайди. Бу тажрибани ҳақиқий адмирал (Колвил) тасдиқлади, у Кукнинг ишини нашр этишни тавсия этиб, Кукни қуйидагича таърифлади: "Жаноб Кукнинг истеъдоди ва унинг қобилиятларини тажрибадан билиб, мен уни у бажарган иш учун этарли даражада малакали деб ҳисоблайман. , ва бир хил турдаги йирик корхоналар учун "

Эндеавоур экспедиция учун ажратилган эди – „кўмир кончилар“ деб аталадиган синфга тегишли кичик кема (бу тоифадаги кемалар асосан кўмир ташиш учун ишлатилгани учун шундай номланган), экспедиция учун махсус айлантирилган, характерли саёз қоралама билан. .

Ўсимликшунослар Даниэл Соландер ва Қироллик жамияти аъзоси ва унинг бўлажак президенти Жозеф Банкс эди, у ҳам жуда бадавлат одам эди. Рассомлар: Александр Бучан ва Сидней Паркинсон. Астроном Грин Кук билан кузатишлар олиб бориши керак эди. Кема шифокори доктор Монкхаус эди.

Экспедициянинг бориши

1768-йил 26-августда Эндеавор Плимутни тарк этди ва 1769-йил 10-апрелда Таити қирғоқларига этиб келди. Адмиралтйнинг „ҳар қандай йўл билан маҳаллий аҳоли билан дўстликни сақлашни“ талаб қиладиган буйруқларини бажариб, Кук экспедиция аъзолари ва кема экипажининг маҳаллий аҳоли билан мулоқотида қатъий тартиб-интизом ўрнатди. Маҳаллий аҳоли билан зиддиятга киришиш ёки зўравонлик қўллаш қатъиян ман этилди. Ушбу тартибни бузган ҳар қандай ҳолатлар қаттиқ жазоланган.

Экспедиция учун янги озиқ-овқат Европа товарларига айирбошлаш орқали олинган. Инглизларнинг бундай хатти-ҳаракати, гарчи соф прагматик мулоҳазалардан келиб чиққан бўлса ҳам (ўз-ўзидан ортиқча нафратни қўзғатиш фойдасиз эди), ўша пайтда бемаънилик эди – европаликлар, қоида тариқасида, зўравонлик, талон-тарож қилиш ва ўлдириш орқали ўз мақсадларига эришдилар. аборигенлар (шунингдек, қотиллик ҳолатлари ҳам бўлган). Тинчлик сиёсати ўз самарасини берди – орол аҳолиси билан яхши муносабатлар ўрнатилди, уларсиз Венерани кузатиш жиддий қийин бўлар эди.

Кузатишлар олиб бориладиган қирғоқ устидан назоратни таъминлаш учун уч томондан қўрғон билан ўралган, баъзи жойларда палиса ва ариқ билан ўралган, иккита тўп ва олтита лочинбилан ҳимояланган қалъа қурилган. 45 кишилик гарнизони. 2-май куни эрталаб эксперименциз амалга ошириб бўлмайдиган ягона квадрант ўғирлангани маълум бўлди. Ўша куни кечқурун квадрант топилди.

7-9-июн кунлари жамоа кемани оёқ ости қилиш билан банд эди. 9 июл куни, сузиб кетишдан бироз олдин денгиз пиёдалари Клемент Уэбб ва Семюэл Гибсон қочиб кетишди. Оролликларнинг дезертирларни қўлга олишга ҳисса қўшишни истамаслигига дуч келган Кук минтақанинг барча муҳим раҳбарларини гаровга олди ва қочқинларни озод қилиш шарти сифатида қайтаришни илгари сурди. Маҳаллий аҳоли ёрдами билан аскарлар кемага қайтарилгач, раҳбарлар қўйиб юборилди.

Астрономик кузатишларни амалга оширгандан сўнг, Кук ўзи билан яқин атрофдаги оролларни яхши биладиган ва қўшимча равишда таржимон бўлиб хизмат қилиши мумкин бўлган Тупия исмли маҳаллий бошлиқ ва унинг хизматкори Тиатани олиб, Янги Зеландия қирғоқларига йўл олди. Инглизлар таъкидланган тинчликсеварлигига қарамай, Янги Зеландиянинг аборигенлари билан яхши муносабатлар ўрнатишнинг иложи бўлмади. Экспедиция бир нечта тўқнашувларда қатнашиши керак эди, улар давомида янги зеландияликлар бироз йўқотишларга дуч келишди.

Ғарбий қирғоқ бўйлаб ҳаракатланишни давом эттириб, Кук лангар учун жуда қулай кўрфаз топди. У Қиролича Шарлотта кўрфази деб атаган бу кўрфазда Эндеавор таъмирланаётган эди: кема қирғоққа тортилиб, яна сув билан қопланган. Бу ерда, қиролича Шарлотта кўрфази қирғоғида кашфиёт қилинди – тепаликка кўтарилиб, Кук Янги Зеландияни иккита оролга бўладиган бўғозни кўрди. Бу бўғоз унинг номи билан аталган (Кук бўғози).

1770-йил апрел ойида Кук Австралиянинг шарқий қирғоқларига яқинлашди. Эндеавоур тўхтаган сувларида кўрфаз қирғоғида экспедиция илгари номаълум бўлган кўплаб ўсимлик турларини топишга муваффақ бўлди, шунинг учун Кук бу кўрфазни ботаника деб атади. Ботаника кўрфазидан Кук Австралиянинг шарқий қирғоқлари бўйлаб шимоли-ғарбий томонга йўл олди.

11-июн куни кема қуруқликка чиқиб, корпусга жиддий зарар етказди. Тўлқинлар ва кемани енгиллаштириш бўйича кўрилган чоралар (эҳтиёт қисмлар, балласт ва қуроллар бортга ташланган) туфайли Эндеавоурни қайта тиклаш мумкин эди. Бироқ, кема шикастланган ён қоплама орқали тезда сув билан тўлдирила бошлади. Сув оқимини тўсиш учун тешик остига тувал қўйилди, шунинг учун денгиз суви оқими мақбул даражага туширилди. Шунга қарамай, Эндеавоур жиддий таъмирлашга муҳтож эди, чунки ҳозирги ҳолатида кемани сувда ушлаб туриш учун насос агрегатларининг узлуксиз ишлаши керак эди, ён томонидаги улкан тешик билан сузиб кетишни давом эттириш шунчаки хавфли эканлигини ҳисобга олмаганда. елкан билан қопланган. Ва Кук таъмирлаш учун туриш хавфсиз бўлган жой излай бошлайди. 6 кундан кейин шундай жой топилди. Эндеавор қирғоққа чиқарилиб, тешиклари таъмирланди. Тез орада маълум бўлдики, кема денгиздан Буюк тўсиқ рифи томонидан узилган, шунинг учун экспедиция ўзини Австралия қирғоқлари ва риф ўртасидаги тор сув чизиғида, қирғоқ ва сув ости қоялари билан қопланган ҳолда топди.

Рифни айланиб ўтиб, биз шимолга 360 миля боришимиз керак эди. Биз аста-секин ҳаракат қилишимиз керак эди, доимий равишда лотни ташладик ва келадиган сувни тўхтамасдан туриб қуйиш керак эди. Бундан ташқари, кемада искорбит бошланди. Аммо Кук рифнинг мустаҳкам деворида вақти-вақти билан пайдо бўладиган бўшлиқларга эътибор бермай, шу йўлдан боришда давом этди. Гап шундаки, Буюк тўсиқ рифидан аста-секин узоқлашаётган қирғоқ, бир кун келиб очиқ денгиздан кузатув олиб бўлмайдиган бўлиб қолиши мумкин, бу эса Австралия қирғоқларини кўз ўнгида ушлаб туришни истаган Кукга умуман тўғри келмасди. Бу қатъият ўз самарасини берди – риф ва қирғоқ ўртасида давом этиб, Кук Янги Гвинея ва Австралия ўртасидаги бўғозга дуч келди (ўша пайтда улар Янги Гвинея оролми ёки Австралия материкининг бир қисми эканлигини билишмаган).

Кук кемани шу бўғоз орқали Батавияга (Жакартанинг эски номи) сузиб кетди. Индонезияда безгак кемага кирди. Эндеавор январ ойи бошида келган Батавияда касаллик эпидемия характерини олди. Тупиа ва Тиату ҳам безгак қурбонига айланди. Кема зудлик билан таъмирланди, шундан сўнг Кук ўзининг носоғлом иқлими билан Батавияни тарк этди. Бироқ, одамлар ўлишда давом этишди.

Панаитан оролида безгакка дизентерия қўшилди, ўша пайтдан бошлаб ўлимнинг асосий сабаби бўлди. Эндеавор 14 март куни Кейптаун портига кирганида кемада ишлашга қодир 12 киши қолган эди. Ходимларнинг йўқотишлари жуда катта эди; биргина Батавиядан Кейптаунга борадиган йўлда 22 экипаж аъзоси (асосан дизентериядан), шунингдек, бир нечта тинч аҳоли, шу жумладан астроном Грин вафот этди. Кейинги саёҳатни амалга ошириш учун экипаж тўлдирилди. 1771-йил 12-июлда экспедиция Англияга қайтиб келди.

Биринчи экспедиция натижалари

Белгиланган асосий мақсад – Венеранинг Қуёш дискидан ўтишини кузатиш – якунланди ва эксперимент натижалари, ўша даврдаги жиҳозларнинг номукаммаллиги туфайли ўлчовларнинг нотўғрилигига қарамай, кейинчалик қўлланилди (тўртта билан биргаликда) сайёранинг бошқа нуқталаридан кўпроқ шунга ўхшаш кузатишлар) Ердан Қуёшгача бўлган масофани аниқ ҳисоблаш учун.

Иккинчи вазифа – Жанубий қитъанинг кашф этилиши – тугалланмаган ва ҳозир маълум бўлганидек, Кук ўзининг биринчи саёҳатида бажара олмаган.

Экспедиция, шунингдек, Янги Зеландия тор бўғоз (Кук бўғози) билан ажратилган иккита мустақил орол эканлигини ва илгари ишонилганидек, номаълум материкнинг бир қисми эмаслигини исботлади. Шу пайтгача бутунлай ўрганилмаган Австралиянинг шарқий қирғоқларини бир неча юз миля харитага тушириш мумкин эди. Австралия ва Янги Гвинея ўртасида бўғоз очилди. Ўсимликшунослар биологик намуналарнинг катта тўпламини тўплашди.

Уйга қайтгач, Кукнинг ўзи 1-даражали капитан(капитан) лавозимига кўтарилди.

Дунёнинг иккинчи айланмаси (1772-1775)

Асосий мақола: Жеймс Кукнинг дунёни иккинчи айланиб чиқиши

1772-йилда Адмиралтй Тинч океанига иккинчи экспедицияга тайёргарлик кўришни бошлади.

Экспедиция мақсадлари

Кукнинг иккинчи экспедицияси (1772-1775) Европанинг жанубий ярим шар денгизларига экспансиясининг дастлабки босқичида кун тартибига қўйилган географик ва сиёсий муаммолар билан боғлиқ эди. Бу вақтда франсузлар жанубий денгизларда жуда фаол эди. 60-йилларнинг охирларида Жанубий қитъани қидириш учун камида тўртта франсуз экспедицияси юборилди. Улар Боугаинвилле, Сурвилле, Марион-Дуфресне, Кергуэлен номлари билан боғлиқ. Ташаббус, бошқа нарсалар қатори, Сурвилнинг экспедициясини жиҳозлаган Франсиянинг Шарқий Ҳиндистон компанияси, шунингдек, Кук эслатиб ўтган ХВИИИ асрнинг биринчи ярмида Буве экспедициясидан чиқди. Ушбу франсуз экспедицияларининг натижалари (Бугенвил экспедициясидан ташқари) Лондонда ҳали маълум эмас эди, бу эса хавотирни кучайтирди. Иккита кема юборишга қарор қилинди (франсузлар 2-3 та кемани бирга юбордилар) ва муваффақиятлари Англияда катта таассурот қолдирган янги экспедициянинг бошига капитан Кукни қўйишди. Адмиралтй бу масалада шунчалик шошилдики, Кук биринчи саёҳат ҳақида батафсил ҳисобот тузгандан сўнг, атиги уч ҳафталик дам олиш (1771-йил декабрда) – уч йиллик саёҳатдан кейин берилди.

Албатта, бунда Қироллик жамиятининг ҳам ҳиссаси бор – у ярим ҳукумат ташкилоти ҳисобланиб, жамиятнинг қудратли кучи эди; Ўша даврнинг етакчи географлари, айниқса Александр Далримпл, мустамлака қилиш учун мос бўлган катта Жанубий қитъа ғоясига ишонишда давом этдилар .

Кукнинг ўзи ўз кўрсатмаларини ўз кундаликларида қуйидагича тасвирлайди:

ятининг ҳам ҳиссаси бор – у ярим ҳукумат ташкилоти ҳисобланиб, жамиятнинг қудратли кучи эди; Ўша даврнинг етакчи географлари, айниқса Александр Далримпл, мустамлака қилиш учун мос бўлган катта Жанубий қитъа ғоясига ишонишда давом этдилар .

Кукнинг ўзи ўз кўрсатмаларини ўз кундаликларида қуйидагича тасвирлайди:

3 июл куни Резолюсия Плимут каналида Саргузашт билан учрашди. Аввалги оқшом канал сувида лорд Сандвич билан учрашдик. „Агуста“ яхтасида „Глорй“ фрегати ва „Азард“ кемаси ҳамроҳлигида у „Адмиралтй“ кемасозлик заводларига экскурсия қилди.

Биз уни ўн этти ўқ билан кутиб олдик. Лорд Сандвич ва сер Хю Пеллисер резолюцияни зиёрат қилишди ва бизнинг хавфсиз жўнаб кетишимиз учун янги, бу сафар якуний далилларни тақдим этдилар. Улар кема менинг талабларимга тўлиқ мос равишда узоқ сафарлар учун жиҳозланганлигини шахсан текширишни хоҳлашди.

Плимутда мен 25 июнда имзоланган кўрсатмалар олдим. Ушбу кўрсатма мендан Саргузаштга қўмондонлик қилишимни, зудлик билан Мадейра оролига боришимни, у ерда шароб йиғишимни ва Яхши Умид бурнигача давом этишимни талаб қилди. У эрдаги захираларимизни кейинги навигация учун зарур бўлган барча нарсалар билан тўлдиргандан сўнг, мен Буветнинг сўзларига кўра ^, 54 ° жанубда жойлашган Cапе Cирcонcисионниқидириш учун жанубга боришга мажбур бўлдим. w. ва 11°20' Э. д.

Ушбу бурни кашф қилгандан сўнг, мен у жанубий қитъанинг бир қисмими (унинг мавжудлиги навигаторлар ва географлар томонидан узоқ вақтдан бери муҳокама қилинган) ёки нисбатан кичик оролнинг учи эканлигини аниқлашим керак эди.

Биринчи ҳолда, янги очилган эрларни навигация амалиёти ва савдо эҳтиёжларини ва бу турдаги тадқиқотларнинг фан учун аҳамиятини ҳисобга олган ҳолда энг батафсил ўрганиш керак эди. Агар бу ерларда аҳоли яшайдиган бўлса, мен маҳаллий аҳоли сонини аниқлашим, аҳолининг характери, одоб-ахлоқи ва урф-одатлари ҳақида маълумот тўплашим ва улар билан дўстона муносабатда бўлишим керак эди. Бунинг учун совғаларни саховат билан тарқатиш ва маҳаллий аҳолини савдо операцияларига жалб қилиш керак эди. Ҳар қандай шароитда маҳаллий аҳолига эҳтиёткорлик ва эътибор билан муносабатда бўлиш керак.

Мен жанубда ўз хоҳишим билан шарққа ёки ғарбга борадиган янги ҳудудларни очиш учун бор кучимни ишга солишга мажбур бўлдим. Шу билан бирга, бизнинг захираларимиз, экипажнинг соғлиғи ва кемаларнинг ҳолати имкон бергунча, энг юқори кенгликларда қолиш ва жанубий қутбга сузиб бориш керак эди. Ҳар қандай шароитда ҳам, бортда Англиядаги ватанларига хавфсиз қайтиш учун этарли миқдорда озиқ-овқат захираси бўлиши керак эди.

Иккинчи ҳолда, агар Cапе Cирcонcиóн оролнинг фақат бир қисми бўлиб чиқса, мен унинг ўрнини аниқ аниқлашим керак эди. Кейин, топдимми ёки йўқми, жанубий қитъанинг кашф этилишига умид бор экан, жанубга боришга мажбур бўлдим. Кейин мен шарққа қараб, жанубий ярим шарнинг ўрганилмаган қисмларини ҳали ҳам очилмаган эрларни излашим керак эди.

Юқори кенгликларда, эҳтимол жанубий қутбга яқинроқда сузиб юриб, мен ер шарини айланиб, Яхши Умид бурнига қайтиб, у ердан Спеэдҳеад томон йўл олардим.

Мен, агар йилнинг ноқулай вақтида юқори кенгликларда сузиб юриш хавфли бўлиб чиқса, одамларга дам бериш ва кемаларни таъмирлаш учун вақтинча шимолда жойлашган олдиндан танланган нуқтага қайтишим мумкин эди. Бироқ, кўрсатмаларга кўра, биринчи имкониятда кемалар яна жанубга йўл олишлари керак эди. Агар Резолюция йўлда вафот этган бўлса, саёҳат Саргузаштда давом этиши керак эди.

Мен бу кўрсатмаларнинг бир нусхасини капитан Фурнога раҳбарлиги ва қатъий бажарилиши учун бердим. Кемалар кутилмаганда ажралган тақдирда, мен кейинги ва кейинги учрашувлар учун нуқталарни аниқладим: биринчи учрашув Мадейра оролида, иккинчи учрашув Сантягооролидаги Порто-Праяда, учинчи учрашув Кейпда бўлиб ўтиши керак эди. Яхши умид, Янги Зеландия қирғоқлари яқинидаги тўртинчи.

Плимутда бўлганимизда астрономлар Уолс ва Бейли Дрейк оролида кеманинг хронометрларини текшириш учун кузатувлар ўтказдилар. Улар Дрейк ороли 50°21’30" шимолий кенгликдава 4°20’W узунликдажойлашганлигини аниқладилар . Биз Гринвич меридианини бошланғич сифатида қабул қилдик ва кейинчалик ундан шарқий ва ғарбий ярим шарларда узунликлар ўлчанди . 180°.

Экспедиция таркиби

Экспедиция раҳбари лавозимига асосий номзодлар Жеймс Кук ва Жозеф Банкс эди . Маълумки, экспедицияга тайёргарлик жараёнида Адмиралтй ва Банкс ўртасида келишмовчиликлар юзага келган, натижада Банклар экспедицияда қатнашишдан бош тортган. Жеймс Кук яна экспедиция раҳбари бўлди.

Экспедицияга иккита кема ажратилди – сув сиғими 462 тонна бўлган " Резолюция " флагман ролини ўйнади ва 350 тонналик " Саргузашт " . Кукнинг ўзи резолюцияда капитан ва Саргузаштда Тобиас Фурнеаух эди . Резолюциядаги лейтенантлар: Жон Купер, Ричард Пикерсгил ва Чарлз Клерк .

Экспедицияга табиацҳунослар Иоганн Рейнхолд ва Георг Форстер (ота ва ўғил), астрономлар Уилям Уэллс ва Уилям Бейли, рассом Уилям Ходжс кирди .

Экспедициянинг бориши

1772-йил 13-июлда кемалар Плимутни тарк этди . 1772-йил 30-октябрда улар келган Кейптаунда ботаник Андерс Спаррман экспедицияга қўшилди . 22-ноябр куни кемалар жанубга қараб Кейптаунни тарк этди.

Икки ҳафта давомида Кук Суннат ороли деб аталадиган оролни , Бувет биринчи марта кўрган эрни қидирди, лекин унинг координаталарини аниқ аниқлай олмади. Тахминларга кўра, орол Яхши Умид бурнидан тахминан 1700 мил жанубда жойлашган . Қидирув ҳеч нарса бермади ва Кук жанубга қараб кетди.

1773-йил 17-январда кемалар (тарихда биринчи марта) Антарктика доирасини кесиб ўтди . 1773-йил 8-февралда бўрон пайтида кемалар кўринмай қолди ва бир-бирини йўқотди. Бундан кейин капитанларнинг ҳаракатлари қуйидагича бўлди.

1. Кук уч кун давомида саргузаштни топишга ҳаракат қилди. Қидирув самарасиз бўлиб чиқди ва Кук Резолюцияни жануби-шарқдан 60-параллелгача йўналтирди, кейин шарққа бурилиб, 17 мартгача шу йўлда қолди. Шундан сўнг Кук Янги Зеландияга йўл очди . Экспедиция Туманни кўрфазидаги лангарда 6 ҳафта вақт ўтказди, бу кўрфазни ўрганди ва кучини тиклади, шундан сўнг у Шарлотта кўрфазига – йўқолган тақдирда олдиндан келишилган учрашув жойига кўчиб ўтди.
2. Фурнеаух Тасмания Австралия материкининг бир қисми ёки мустақил орол эканлигини аниқлаш учун Тасмания оролининг шарқий қирғоғига кўчиб ўтди, аммо бу муваффақиятга эриша олмади ва Тасмания Австралиянинг бир қисми деб нотўғри қарор қилди . Кейин Фурнеаух Саргузаштни Шарлотта кўрфазидаги учрашув нуқтасига олиб борди.

1773-йил 7-июнда кемалар Шарлотта кўрфазидан чиқиб, ғарбга қараб йўл олди. Қиш ойларида Кук Тинч океанининг Янги Зеландияга туташ кам ўрганилган ҳудудларини ўрганмоқчи эди . Бироқ, белгиланган парҳезни бузиш натижасида келиб чиққан Саргузаштларда искорбитнинг кучайиши туфайли мен Таитига ташриф буюришга мажбур бўлдим . Таитида жамоаларнинг рационига кўп миқдорда мева киритилган ва шу тариқа барча искорбиозли беморларни даволаш мумкин эди.

Таитидан кейин Кук Хуахин оролига ташриф буюрди ва у ерда 300 га яқин чўчқа сотиб олишга муваффақ бўлди. Оролликлар ва уларнинг раҳбари билан яхши муносабатлар ўрнатилган бўлишига қарамай, экспедициянинг баъзи аъзолари бу оролда босқинчилар томонидан ҳужумга учради. Шундай қилиб, 6 сентябр куни денгизчи Спарман талон-тарож қилинди ва калтакланди, Кукнинг ўзи эса ҳужум билан таҳдид қилинди. 7-сентабр куни, сузиб кетишдан олдин, Кук Ҳуахиндан кейин дарҳол кетаётган яқин атрофдаги Улетеа оролида яшовчи Омай экспедицияга қўшилди.

Улетеа ўша куни кечқурун кўринди. Бу оролдан шунчалик кўп чўчқалар сотиб олинганки, уларнинг умумий сони, Кукнинг ҳисоб-китобларига кўра, 400 бошга этган. Улетеада Кук ўзи билан Эдидеус исмли бошқа оролни олиб кетди.

Кук ташриф буюрган навбатдаги ороллар Эуава Тонгатабу бўлиб, уларнинг аҳолиси ўзларининг дўстона муносабати ва ишончи билан Кукни ҳайратда қолдирганки, Кук бу оролларни ва яқин атрофдаги учинчи орол Дўстлик ороллари деб номлаган. Кейинчалик расмий мақомини йўқотган бу ном бугунги кунда ҳам қўлланади.

Кук Дўстлик оролларидан кейин борган Янги Зеландия қирғоқларида кемалар бўронга тушиб, яна ажралиб кетишди. Кук бўғозидагибўронни кутгандан сўнг , Резолюция келишилган учрашув жойи бўлган Шарлотта кўрфазига қайтиб келди, аммо Саргузашт ҳали у ерда эмас эди. Уч ҳафталик кутиш давомида инглизлар маҳаллий аҳоли орасида каннибализм манзараларига гувоҳ бўлишди.

Кук Саргузаштни кутмасдан, жанубга кўчиб ўтди ва қирғоқда капитан Фурнога эслатма қолдирди. Унда Кук қутб денгизларидан қайтганидан сўнг ташриф буюришни мўлжаллаган жойларни санаб ўтди ва Фурнога ё учрашиб кўришни ёки Англияга қайтишни таклиф қилди. Саргузашт Кук кетганидан бир ҳафта ўтиб Шарлотта кўрфазига етиб келди. 1773-йил 17-декабрда фавқулодда вазият юз берди – янги сабзавот учун қирғоққа жўнатилган иккита қайиқ бошчилигидаги саккиз денгизчи ўлдирилди ва Янги Зеландияликлар томонидан ейилди. Капитан Фурно (эҳтимол содир бўлган воқеа таассуротлари остида) Англияга қайтишга қарор қилади. Эртаси куни (18-декабр) Фурнеаух Янги Зеландияни тарк этади ва Кейптаунга йўл олади . Озиқ-овқат захираларини тўлдириб, Кук учун эслатма қолдирган Фурнеаух Англияга қайтади.

Кук яна қутб сувларига тушди ва 1773-йил 21-декабрда Антарктика доирасини иккинчи марта кесиб ўтди . 1774-йил 30-январ, қарор 71° 10' С га етганида. ш., йўл муз тўпламинингузлуксиз майдони билан тўсилган . Бу Кук бутун саёҳатлари давомида эриша олган энг жанубий нуқта эди.

Пасха оролига (1774-йил 12-март) ва Маркиз оролларига (1774-йил 7-апрел) ташриф буюрган резолюция 1774-йил 22-апрелда яна Таитиқирғоқларига яқинлашди . Бу ерда Кук таҳитиликлар қўшни Мурия ороли аҳолиси билан урушга тайёргарлик кўраётганига гувоҳ бўлади . Таити денгиз флоти экспедицияни айниқса ҳайратда қолдирди, бу Кук журналида қуйидагича тасвирланган:

Фило 160 та ҳарбий кема ва озиқ-овқат маҳсулотларини ташиш учун мўлжалланган 150 та кемадан иборат эди. Ҳарбий кемаларнинг узунлиги 40 дан 50 футгача бўлган. Уларнинг камон тепасида жангчилар тўлиқ зирҳ билан турган платформалар бор. Эшкакчилар ҳар бир устунга бир кишидан, платформаларни қўллаб-қувватловчи устунлар орасига ўтиришди. Шундай қилиб, бу платформалар фақат жанг қилиш учун мослаштирилган. Озиқ-овқат маҳсулотларини ташиш учун кемалар анча кичикроқ ва платформаларга эга эмас. Катта кемаларда қирқ киши, кичик кемаларда эса саккиз киши бор эди. Мен Таити денгиз флотида жами 7700 киши ишлаганини ҳисоблаб чиқдим, лекин кўпчилик офицерлар бу кўрсаткични камлик деб ҳисоблашган. Барча кемалар ранг-баранг байроқлар билан безатилган ва биз бу денгизларда кўришни кутмаган ажойиб манзарани тақдим этди. Бирлашган иккита йирик ҳарбий кемадан иборат адмирал кемаси етакчилик қилди. Унда флот командири адмирал Товга, келишган, жасур чеҳрали кекса одам миниб олган эди.

Таитидан кейин Кук Ҳуахине ва Раиатеаоролларига , Дўстлик оролларига ташриф буюрди . Фиджи оролларида экспедиция аборигенлар билан бир нечта тўқнашувларни бошдан кечирди. Танна оролида (Фиджи ороллари) озиқ-овқат захиралари тўлдирилди.

1774-йил 3-сентябрда Янги Каледония кашф қилинди . 1774-йил 18-октябрда Кук учинчи марта Шарлотта кўрфазига лангар қўйди ва у ерда 10 ноябргача қолди.

1774-йил 10-ноябрда экспедиция Тинч океани орқали шарққа йўл олди ва 17-декабрда Магеллан бўғозига етиб келди. Атлантика океанида аллақачон Жанубий Жоржия топилган эди, аммо бу сафар Антарктидага этиб боришнинг иложи бўлмади .

1775 йил 21 мартда Кук таъмирлаш учун Кейптаунга қайтиб келади ва у ерда капитан Фурнеаухдан унга қолдирган эслатмани олади. Кейптаундан резолюция тўғридан-тўғри Англияга сузиб кетди ва 1775-йил 30-июлда Спитхедга кирди .

Иккинчи экспедиция натижалари

Тинч океанида бир қанча ороллар ва архипелаглар топилган.

Жанубий мо''тадил кенгликларда янги муҳим эрлар ё'қлиги исботланган ва шунинг учун бу ё'налишда изланишларни давом эттиришнинг ма'носи ё'қ.

Ҳақиқий жанубий қитъа, Антарктида ҳеч қачон кашф этилмаган бўлса-да, у ҳар қандай ҳолатда ҳам мустамлакачилик экспансияси учун фойдасиз бўлиши аниқланди.

Учинчи саёҳат (1776-1779)

Асосий мақола: Жеймс Кукнинг дунёни учинчи айланиб чиқиши

Экспедиция мақсадлари

Кукнинг учинчи экспедицияси олдидан Адмиралтй томонидан қўйилган асосий мақсад Шимолий -ғарбий довони – Шимолий Америка қитъасини кесиб ўтувчи ва Атлантика ва Тинч океанларини боғлайдиган сув йўлини топиш эди .

Экспедиция таркиби

Экспедицияга, аввалгидек, иккита кема ажратилди – Кук ўзининг иккинчи саёҳатини амалга оширган „Ресолутион“ (462 тонна, 32 та қурол) флагмани ва 26 та қуролга эгабўлган 350 тонналик „ Дисcоверй“ кемаси .Резолюциядаги капитан Кукнинг ўзи эди, Дисcоверй – Чарлз Клерк , Кукнинг дастлабки икки экспедициясида қатнашган. Жон Гор, Жеймс Кинг ва Жон Уилямсон тегишли равишда резолюцияда биринчи, иккинчи ва учинчи шерик бўлишди. Дисcоверйда биринчи турмуш ўртоғи Жеймс Берни ва иккинчи турмуш ўртоғи Жон Рикман эди. Жон Wебберекспедицияда рассом бўлиб ишлаган .

Экспедициянинг бориши

Шунингдек қаранг: Капитан Жеймс Кукнинг Каланипуунинг ўғирланиши

Кемалар Англияни алоҳида тарк этишди: резолюция Плимутни 1776-йил 12-июлда, Дисcоверйни 1-августда тарк этди. Кейптаунга кетаётиб , Кук Тенерифе оролига ташриф буюрди . Кук 17-октабрда келган Кейптаунда, ён қопламанинг қониқарсиз ҳолати туфайли Резолюция таъмирлашга қўйилган. 1-ноябр куни Кейптаунга етиб келган Дисcоверй ҳам таъмирланди.

1-декабрда кемалар Кейптаунни тарк этишди. 25-декабр куни биз Кергуэлен оролига ташриф буюрдик . 1777-йил 26-январда кемалар Тасманияга яқинлашиб, у ерда сув ва ўтин захираларини тўлдиришди.

Янги Зеландиядан кемалар Таити томон йўл олди, лекин бош шамол туфайли Кук йўналишини ўзгартиришга ва биринчи навбатда Дўстлик оролларига ташриф буюришга мажбур бўлди . Кук Таитига 1777-йил 12-августда келди .

1777-йил 7-декабрда кемалар Шимолий яримшарга кўчиб ўтди ва 22 декабрда экваторни кесиб ўтди. Икки кундан кейин, 24-декабрда Рождество ороли топилди . Ушбу оролда экспедиция қуёш тутилишини кузатди .

1778-йил 18-январда Гавайи ороллари топилди, унга Адмиралтй Лордларидан бири шарафига Кук Сендвич номи берилди . Бу ном ХХ аср ўрталаригача ишлатилган .

Экспедиция Гавайида 2-февралгача қолиб, шимол кенгликларида сузишга тайёрланиб, шимол-шарққа, Шимолий Американинг ғарбий қирғоқларига кўчиб ўтди . Ушбу маршрутда кемалар бўронга дуч келишди ва қисман зарар кўрдилар (айниқса, резолюция ўзининг миззенмастини йўқотди).

1778-йил 30-мартда Тинч океанидан Ванкувер оролига чўзилган узун ва тор Ноотка Соундда кемалар таъмирлашга киришди .

26-апрел куни таъмирлаш ишларини тугатиб, улар Ноотка Соунддан чиқиб, Шимолий Америка қирғоқлари бўйлаб шимолга йўл олишди. Аляска қирғоқлари яқинида, резолюция жуда кўп оқаётгани сабабли, у таъмирлаш учун яна тўхташга мажбур бўлди.

Август ойи бошида кемалар Беринг бўғозидан ўтиб , Арктика доирасини кесиб ўтиб, Чукчи денгизига киришди . Бу ерда улар узлуксиз муз майдонига дуч келишди. Шимолга йўлни давом эттиришнинг иложи йўқ эди, қиш яқинлашиб қолди, шунинг учун Кук қишни жанубий кенгликларда ўтказиш ниятида кемаларни айлантирди.

1778-йил 2-октябрда Кук Алеут оролларига этиб борди ва бу ерда у Беринг экспедицияси томонидан тузилган харитани тақдим этган рус саноатчилари билан учрашди . Россия харитаси Кук харитасига қараганда анча тўлиқроқ бўлиб чиқди, унда Кукга номаълум ороллар бор эди ва фақат Кук томонидан чизилган кўплаб эрларнинг контурлари унда юқори аниқлик ва батафсиллик билан акс эттирилган. Маълумки, Кук ушбу харитани қайта тузган ва Осиё ва Американи ажратиб турувчи бўғозга Беринг номини берган.

1778-йил 24-октабрда кемалар Алеут оролларини тарк этиб, 26-ноябрда Гавайи оролларига етиб боришди, аммо кемалар учун мос лангар 1779-йил 16-январгача топилмади. Ороллар аҳолиси – Гавайиликлар – кўп сонли кемалар атрофида тўпланган; Кук ўз эслатмаларида уларнинг сонини бир неча мингга баҳолаган. Кейинчалик маълум бўлишича, оролликларнинг экспедицияга бўлган юқори қизиқиши ва алоҳида муносабати улар Кукни ўз худоларидан бири деб адашгани билан изоҳланган. Экспедиция аъзолари ва гавайиликлар ўртасида дастлаб ўрнатилган яхши муносабатлар тезда ёмонлаша бошлади; Ҳар куни Гавайиликлар томонидан содир этилган ўғирликлар сони ортиб борди ва ўғирланган мулкни қайтаришга уринишлар туфайли юзага келган тўқнашувлар тобора кучайиб борди.

Вазият қизиб кетаётганини ҳис қилиб, Кук 4-феврал куни кўрфазни тарк этди, аммо тез орада бошланган бўрон Резолюциянинг жиҳозларига жиддий зарар этказди ва 10 февралда кемалар таъмирлаш учун қайтишга мажбур бўлди (яқин атрофда бошқа лангар йўқ эди). . Елканлар ва арматура қисмлари таъмирлаш учун қирғоққа олиб кетилди. Шу билан бирга, Гавайиларнинг экспедицияга бўлган муносабати очиқчасига душман бўлди. Ҳудудда кўплаб қуролланган одамлар пайдо бўлди. Ўғирликлар сони кўпайган. 13-феврал куни резолюция палубасидан пенселар ўғирлаб кетилган. Уларни қайтаришга уриниш муваффақияциз тугади ва очиқ тўқнашув билан якунланади.

Эртаси куни, 14-феврал куни Резолюциядаги узун қайиқ ўғирланган. Кук ўғирланган мулкни қайтариш учун маҳаллий раҳбарлардан бири Каланиопани гаровга олишга қарор қилди. Лейтенант Филипс бошчилигидаги ўнта денгиз пиёдасидан иборат қуролли одамлар гуруҳи билан қирғоққа тушиб, бошлиқнинг уйига борди ва уни кемага таклиф қилди. Таклифни қабул қилиб, Каланиопа инглизларнинг орқасидан эргашди, лекин қирғоқда у хотинининг кўндиришига берилиб, кейинги эрга боришдан бош тортди.

Айни пайтда, бир неча минг Гавайи қирғоққа тўпланиб, Кук ва унинг одамларини ўраб олиб, уларни сувнинг ўзига қайтаришди. Улар орасида инглизлар бир нечта Гавайяликларни ўлдирганлиги ҳақида миш-миш тарқалди (Капитан Клеркнинг кундаликларида тасвирланган воқеалардан сал олдин лейтенант Рикманнинг одамлари томонидан ўлдирилган бир маҳаллий фуқаро эсга олинади) ва бу миш-мишлар, шунингдек, Кукнинг ноаниқ хатти-ҳаракати оломонни душманлик ҳаракатларини бошлашга ундади. Кейинги жангда Кукнинг ўзи ва тўртта денгизчи ҳалок бўлди, қолганлари кемага чекинишга муваффақ бўлишди. Ушбу воқеалар ҳақида бир нечта қарама-қарши гувоҳлар мавжуд ва улардан аслида нима содир бўлганлигини аниқлаш қийин. Ўртача ишонч билан айтишимиз мумкинки, инглизлар орасида ваҳима бошланди, экипаж тасодифан қайиқларга чекинишни бошлади ва бу саросимада Кук Гавайиликлар томонидан ўлдирилди (эҳтимол бошнинг орқа томонига найза билан) .

Лейтенант Кингнинг кундалигидан :

Гавайиликлар Кукнинг йиқилганини кўрганларида, ғалаба қичқирди. Унинг жасади дарҳол қирғоққа судралиб кетди ва уни ўраб турган оломон очкўзлик билан бир-биридан ханжарларни тортиб олиб, унга кўп жароҳатлар этказа бошладилар, чунки ҳамма уни йўқ қилишда иштирок этишни хоҳларди.

Шундай қилиб, 1779-йил 14-феврал оқшомида 50 ёшли капитан Жеймс Кук Гавайи ороллари аҳолиси томонидан ўлдирилди. Капитан Клерк ўз кундалигида, агар Кук минглаб оломон олдида ўзининг бўйсунувчи хатти-ҳаракатларидан воз кечганида, қотилликнинг олдини олиш мумкинлигини айтади:

Бутун ишни бир бутун сифатида кўриб чиқсак, мен ишончим комилки, агар капитан Кук оролликлар оломон қуршовида бўлган одамни жазолашга ҳаракат қилмаганида, маҳаллий аҳоли томонидан ҳаддан ташқари кўтарилган бўлмасди. Агар керак бўлса, денгиз аскарлари маҳаллий аҳолини тарқатиб юбориш учун мушкетлардан ўқ узишлари мумкин эди. Бундай фикр, шубҳасиз, дунёнинг турли бурчакларидаги турли ҳинд халқлари билан бўлган катта тажрибага асосланган эди, аммо бугунги нохуш воқеалар шуни кўрсатдики, бу ҳолатда бу фикр нотўғри бўлиб чиқди. Агар, афсуски, капитан Кук уларга қарата ўқ узмаганида, маҳаллий аҳоли бунчалик узоққа бормаган бўларди, деб тахмин қилиш учун асос бор: бир неча дақиқа олдин улар ўша ерга етиб боришлари учун аскарларга йўлни бўшата бошладилар. қайиқлар турган қирғоқ (мен буни аллақачон айтиб ўтган эдим), шунинг учун капитан Кукка улардан узоқлашиш имкониятини берди.

Лейтенант Филлипснинг сўзларига кўра, гавайиликлар инглизларнинг кемага қайтишига тўсқинлик қилмоқчи эмас эдилар, бундан ҳам камроқ ҳужум қилишди ва тўпланган катта оломон қирол тақдири учун қайғуриши билан изоҳланди (агар чидасак, ақл бовар қилмайдиган эмас. Кук Каланиопани кемага қандай мақсадда таклиф қилганини ёдда тутинг).

Кук вафотидан кейин экспедиция бошлиғи лавозими Дисcоверй капитани Чарлз Клерккаўтди . Котиб Кукнинг жасадини тинч йўл билан озод қилишга ҳаракат қилди. Муваффақияциз бўлиб, у ҳарбий операцияни буюрди, унинг давомида қўшинлар тўплар остида қўнди, қирғоқ бўйидаги аҳоли пунктларини эгаллаб олди ва ёқиб юборди ва Гавайиларни тоғларга ҳайдаб юборди. Шундан сўнг, Гавайиликлар резолюцияга ўн фунт гўшт солинган сават ва пастки жағи бўлмаган одам бошини топширишди. 1779-йил 22-февралда Кукнинг қолдиқлари денгизга дафн қилинди. Капитан Кукнинг сўнгги саёҳати журналида денгизчи Жон Ледярд коммодорнинг ўлими ва унинг қолдиқлари билан боғлиқ кейинги воқеалар, шу жумладан маросим каннибализми ҳақида батафсил маълумот беради. Кукнинг пастки жағи бўлмаган калласи, куйган оёқ-қўл суяклари ва туз суртилган қўллари Гавайи соҳилидаги кўрфазга кўмилган . Кемалар 1780-йил 7-октябрда Англияга қайтиб келди.

Котиб кемаларни Петропавловск-Камчацкийга олиб борди, у ерда экспедиция инглизларни бу „ёввойи эрларда“ умуман кутмаган илиқ кутиб олиш билан кутиб олди. Қисқа таъмирлаш ва захираларни тўлдиргандан сўнг, Клерк тадқиқотини давом эттирди, кемалар Беринг бўғозидан ўтиб, Чукчи денгизига киришди, аммо у ерда улар музда жиддий шикастланган ва шимоли-ғарбий ўтиш жойини топа олмадилар. Марҳум Клерк дафн этилган Камчаткага иккинчи ташрифи ва кемаларни таъмирлашдан сўнг экспедиция ўз ватанларига жўнади .

Учинчи экспедиция натижалари

Экспедициянинг асосий мақсади – Шимоли-ғарбий довонни очиш – амалга оширилмади. Гавайи ороллари , Рождество ороли ва бошқа баъзи ороллар топилди .

Хотира

• Бўғозга қўшимча равишда, Тинч океанидаги архипелаг саёҳатчи номини олди; Архипелаг ўз номини рус навигатори Иван Крузенштерндан олди, чунки Кукнинг ўзи 1773-йилдан 1775-йилгача Жанубий гуруҳ оролларида бўлган.
• Янги Зеландиядаги энг баланд чўққи – Жанубий оролнинг ғарбий қисмида жойлашган Янги Зеландия жанубидаги Алп тоғларидаги Кук тоғи (Маори номи – Аораки) машҳур инглиз саёҳатчиси шарафига номланган .
• Аполлон 15 космик кемасининг қўмондон модули Жеймс Кук бошқарган биринчи космик кема Эндеавоур номи билан аталган . Унинг парвози давомида одамларнинг Ойга тўртинчи қўниши амалга оширилди. „Космик кемалардан“ бири худди шу номни олди .
• Жеймс Кукнинг ўлими билан боғлиқ машҳур афсонага келсак, Владимир Висоцкий 1971-йилда " Бир илмий топишмоқ ёки нега аборигенлар Кукни едилар " ҳазил қўшиғини ёзган, бу нотўғри Австралияга ишора қилади .
• 1935-йилда Халқаро Астрономия Иттифоқи Ойнинг кўринадиган томонидаги кратерга Жеймс Кук номини берди .
• 1990-йилда СССР банки „Россия Америкаси кашф этилганига 250 йил: Д. Кукнинг Россия Америкасига экспедицияси“ эсдалик тангасини, 3 рубл, 1990, 900 кумуш чиқарди.

Адабиётлар

• Свет Я. М.., История открития и исследонания Австралии и Океании, М., 1966.