Yaman Xalq Demokratik Respublikasi
Яман Халқ Демократик Республикаси (арабча: جمهورية اليمن الديمقراطية الشعبية — Жумҳūрият ал-Яман ал-Дīмуқрāṭīяҳ ал-Шаъбīяҳ) — Арабистон яриморолининг жанубида 1967-йил 30-ноябрдан 1990-йил 22-майгача мавжуд бўлган давлат (1970-йил 30-ноябргача Жанубий Яман Халқ Республикаси[1] (арабча: جمهورية اليمن الجنوبية الشعبية — Жумҳūрīят ал-Яман аш-Шаъбīяҳ) деб аталган). 1990-йил 22-майда Яман Араб Республикаси (ЙАР) билан бирлаштирилиб, Яман Республикаси ташкил топди.
| Яман Халқ Демократик Республикаси арабча: جمهورية اليمن الديمقراطية الشعبية Жумҳūрīят ал-Яман ад-Дīмуқрāṭīяҳ аш-Ша'бīяҳ Тугатилган | |||||||||
| |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||
| Мадҳия الجمهورية المتحدة ал-Жумҳūрīяҳ ал-Муттаḥидâҳ "Унитед Републиc" | |||||||||
| |||||||||
| Пойтахти | Адан | ||||||||
| Йирик шаҳарлари | Адан ва Ал-Мукалла | ||||||||
| Тил(лар)и | Арабча | ||||||||
| Дини | атеизм давлати | ||||||||
| Пул бирлиги | Жанубий Яман динори | ||||||||
| Ҳукмрон партия | Яман социалистик партияси | ||||||||
| Майдони | 360,133 км² | ||||||||
| Бошқарув шакли | Биттапартиявий парламентар республика | ||||||||
| Бош котиб | |||||||||
| - 1978—1980-йиллар | Абдул Фаттоҳ Исмоил | ||||||||
| - 1980—1986-йиллар | Али Носир Муҳаммад | ||||||||
| - 1986—1990-йиллар | Али Салим Ал-Байд | ||||||||
| Президент | |||||||||
| - 1967—1969-йиллар (биринчи) | Қаҳтон ал-Шааби | ||||||||
| - 1986—1990-йиллар (охиргиси) | Ҳайдар Абу Бакр ал-Аттос | ||||||||
| Бош вазир | |||||||||
| - 1969-йил (биринчи) | Файсал ал-Шааби | ||||||||
| - 1986—1990-йиллар (охиргиси) | Ёсин Саид Нўмон | ||||||||
| Тарихий давр | Совуқ уруш | ||||||||
| Тарих | |||||||||
| - Мустақиллик декларацияси | 1967-йил 30-ноябр | ||||||||
| - БМТга аъзо бўлди | 1967-йил 14-декабр | ||||||||
| - Конституциянинг қабул қилиниши | 1978-йил 31-октябр | ||||||||
| - Бирлашиши | 1990-йил 22-май | ||||||||
.svg)
Маъмурий-ҳудудий бўлиниши
6 та муҳофазалар (провинсиялар):
- Адан (عدن), марказ — Адан.
- Лаҳж (لحج), марказ — Ал-Ҳута (الحوطة).
- Абян (أبين), марказ — Зинжубар (زنجبار).
- Шавба (شبوة), марказ — Атак (عتق).
- Хазрамавт (حضرموت), марказ — Ал-Мукалла (المكلا).
- Маҳра (المهرة), марказ — Ал-Ҳейда (الغيظة).
Пойтахти — Адан (عدن).
Давлат тузилиши
Қонун чиқарувчи орган — Олий халқ кенгаши халқ томонидан 5 йил муддатга сайланади. Коллектив давлат раҳбари — Олий Халқ Кенгаши Президиуми Олий Халқ Кенгаши томонидан 5 йил муддатга сайланади. Ижро этувчи орган — Олий халқ кенгаши томонидан тузиладиган Вазирлар Кенгаши.
Маҳаллий вакиллик органлари – халқ кенгашлари, маҳаллий ижроия органлари эса халқ кенгашларининг ижро бюролари ҳисобланади.
Олий суд инстансияси - Олий суд, апелляция судлари - вилоят судлари, биринчи инстанция судлари - туман судлари.
Яман сиёсий партияси — Яман социалистик партиясидир.
Биринчи шахслар
- Қаҳтон Муҳаммад ал-Шааби — ЙХДР президенти (30.11.1967—22.06.1969)
- Салим Рубайя Али — ЖЙХР Президент кенгашининг раиси, 1970-йил декабрдан - ЙХДР (23.06.1969—26.06.1978).
- Абдул Фаттоҳ Исмоил (1969—1980-йилларнинг июни) — Миллий фронт МҚ Бош котиби (الجبهة القومية) (1969—1975-йиллар июни) / Бирлашган сиёсий ташкилоти Миллий фронт (БСТМФ, التنظيم السياسي الموحد الجبهة القومية) (1975—1978) / Яман Социалистик партияси (ЙСП, الحزب الاشتراكي اليمني) (21.12.1978—20.04.1980), ЙХДР Олий Халқ Кенгаши Президиуми Раиси (27.12.1978—21.04.1980).
- Али Носир Муҳаммад — Президент Кенгаши Раиси (26.06.1978—27.12.1978), ЙХДР Олий Халқ Кенгаши Президиуми Раиси (21.04.1980—24.01.1986), ЙСП МҚ Бош котиби (20.04.1980—24.01.1986), Вазирлар Кенгаши Раиси (02.08.1971—14.02.1985).
- Ҳайдар Абу Бакр ал-Аттос — Вазирлар Кенгаши Раиси (14.02.1985—08.02.1986), ЙХДР Олий Халқ Кенгаши Президиуми Раиси (24.01.1986—22.05.1990)
- Али Салим ал-Бейд — ЙСП МҚ Бош котиби (06.02.1986—22.05.1990).
Ҳукумат раҳбарлари
- Файсал Абд ал-Латиф ал-Шааби (06.04.1969 — 22.06.1969)
- Муҳаммад Али Ҳайтам (23.06.1969 — 02.08.1971)
- Али Носир Муҳаммад (02.08.1971 — 14.02.1985)
- Ҳайдар Абу Бакр ал-Аттос (14.02.1985 — 08.02.1986)
- Ясин Саид Нўмон (08.02.1986 — 22.05.1990)
Тарихи
Англиянинг Ҳазрамавтдаги[2] манфаатлари Наполеон урушлари давридан бошланган. Инглизлар франсуз та‘сирининг тарқалишига қарши туриш учун Аданнинг Ҳазрамавт портини (араб тилидан жаннат деб таржима қилинган), Сейлон оролини, шунингдек Жанубий Африкани эгаллаб олдилар. Маъмурий марказ номи билан аталган Британия протекторати ва мустамлакаси Аден Ҳиндистонга йўлда форпост сифатида қаралган. Ҳинд океанига йўл олган пароходлар учун кўмир базаси сифатида Адан инглизларни ҳам қизиқтирган. Шунинг учун Аданни эгаллаш учун Бомбейдан ҳарбий куч юборилди. 1839-йил январда маҳаллий аҳолининг қаршиликларига қарамай, шаҳар босиб олинди.
1869-йилда Сувайш каналининг очилиши билан Аден бир вақтлар йўқотилган фаровонлигини тиклади, бироқ ташқи рағбатлар туфайли юзага келган бу гуллаб-яшнаши Адандан қисқа масофадаги ҳудудларга ҳам ижобий та’сир кўрсатмади. Бу инглизларнинг энг муҳим портни ҳимоя қиладиган махсус қабилавий буфер зонасини яратишга интилиши билан боғлиқ. Мустамлакачилар ўз манфаатларига дахл қилмас экан, доимий қабилалараро урушлар, низолар ҳақида умуман ташвишланмасди. Англия Жанубий Яманнинг бошқа князликлари билан қурол ва пул эвазига шартнома муносабатларини ўрнатди.
Адан протекторати чегаралари бўйича Британия-Туркия музокаралари 1914-йилги Лондон конвенсиясининг имзоланиши билан якунланди[3].
1958—1959-йилларда Британия протекторати остида Жанубий Арабистон Федерацияси мавжуд эди.
Жамол Абдул Носирнинг Яқин Шарқдаги Британия мустамлакачилигига қарши сиёсати таъсирида 1950-йилларнинг охирида Аданда ҳали ўзини намоён қилмаган инглизларга қарши ҳаракат пайдо бўла бошлади. Бирлашган Араб Республикаси ташкил этилгандан сўнг, Носир Яманни араб давлатлари иттифоқига қўшилишга таклиф қилди, бу Адан протекторатининг мавжудлигига таҳдид солди. Мустамлакани йўқотишдан қўрқиб, Британия ҳукумати алоҳида Жанубий Яман князликларини инглиз тожи остида бирлаштиришга қарор қилди.
1959-йил феврал ойида Жанубий Араб Амирликлари Федерацияси тузилди, кейинчалик у Жанубий Арабистон Федерацияси деб ўзгартирилди, унга Ғарбий протекторатнинг 6 князлиги кирди. 1961-йилда уларга яна 10 князлик қўшилди, 1964-йилда яна бир князлик қўшилди, аммо шарқда Касири ва Қуайти князликлари мустаҳкам иқтисодий база яратиш умидида Федерацияга қўшилмаслик истагини билдирди ва кейин ўз мустақиллигини эълон қилди.
1963-йилда Аданда босиб олинган жанубий Арабистонни озод қилиш миллий фронти (1967-йилдан - Миллий фронт, МФ) тузилди, унинг дастурида мустамлака режимига қарши қуролли курашни ривожлантириш зарурлиги эълон қилинди. Британия ҳарбий базасини йўқ қилишга, шунингдек, бирлашган Яманни яратишга чақирди.
1963-йил 14-октабрда Радфана (Лаҳж вилояти) тоғларида инглиз отряди яқинда ЙАРдан қайтган отряд билан тўқнашди. Бу жангда отряд бошлиғи Шайх Рагиҳ Ғолиб Лабуза ҳалок бўлди, бироқ Миллий фронт жангга қўшилиб, ўз одамини Радфанага шу отряд қўмондони этиб юборди. Бу отрядни ЙАР ҳудудидан та‘минлаш ҳам йўлга қўйилди. Ўшандан бери 14-октябр озодлик курашининг бошланиши саналади.
Инглизлар ўзларини янги душманга дуч келишди, деб ўйламадилар, уларнинг мақсади ҳудудни ушлаб туриш эмас эди ва иложи борича кўпроқ душман бўлинмаларини йўқ қилиш эди. Британиянинг Радфана тоғларидаги юриши режалаштирилган 3 ҳафта ўрнига 6 ой давом этди. Дастлабки 1000 нафар аскар ўрнига 2000 нафар аскардан ортиқ аскар жалб қилинди. Инглизлар МФни етарлича баҳоламадилар, улар Радфана тоғларида оддий партизан ҳаракати яхши режалаштирилган ҳарбий қаршиликка олиб келишини кутмаган эдилар.
1964-йилда Британиянинг янги ҳукумати Гаролд Уилсон 1968-йилда Британия ҳарбий базасини сақлаб қолган ҳолда ҳокимиятни Жанубий Арабистон Федерациясига ўтказиш ниятини эълон қилди. Худди шу йили 280 га яқин, 1965-йилда эса 500 дан ортиқ партизан ҳужумлари содир бўлди.
1967-йил январ ойида Аданда МФ томонидан қўзғатилган тартибсизликлар бўлиб ўтди, бу ғалаёнлар инглиз қўшинларининг аралашувига қарамай, феврал ойининг ўрталаригача давом этди. Ривожланаётган партизан уруши пайтида Британия ҳарбий хизматчиларига ҳужумлар тўхтамади.
1967-йилда Сувайш каналининг вақтинча ёпилиши инглизларни мустамлакани сақлаб қолиш учун охирги имкониятдан маҳрум қилди. Уларга қарши назорациз зўравонлик билан улар қўшинларни олиб чиқишни бошладилар.
1967-йил октябрига келиб Жанубий Яманнинг деярли бутун ҳудуди ватанпарварлар қўлида эди. Туманларнинг аксариятида ҳокимият МФ томонидан амалга оширилган. Фақат Аданда мустамлакачилар томонидан вазиятни сақлаб қолиш учун охирги уриниш бўлди. Британия ҳукумати ва уларнинг тарафдорлари Миллий фронт ва бошқа миллий кучлар ўртасидаги муносабатлардаги кескин инқироздан фойдаланишга умид қилдилар. 1967-йил 3—5-ноябр кунлари Адан шаҳри мустақиллик тарафдорлари ўртасида қонли тўқнашувларга саҳна бўлди. Бироқ, МФ федерал армия (деярли тўлиқ унинг томонига ўтган) ва полициянинг ёрдамини олиб, нисбатан осон ғалаба қозонди. Шундан кейин у бутун Жанубий Яманда ҳақиқий сиёсий ва ҳарбий кучга айланди.
Бундай шароитда Британиянинг ҳукмрон доиралари НФ вакиллари билан музокаралар бошлашга мажбур бўлдилар, уни мустақиллик берилганидан кейин Жанубий Яманда ҳокимиятни қўлга олишга ваколатли ташкилот сифатида расман тан олдилар. 1967-йил 29-ноябрда сўнгги инглиз аскари Жанубий Яман ҳудудини тарк этди ва эртаси куни - 1967-йил 30-ноябрда Жанубий Яман Халқ Республикаси (ЖЙХР) ташкил этилганлиги эълон қилинди.
Мустамлакачилик ЙИПни ривожланмаган иқтисодиёт сифатида тарк этди ва аҳоли жон бошига тўғри келадиган ялпи ички маҳсулот бўйича мамлакат араб дунёсида охирги ўринлардан бирини эгаллади. Ёш республика ўзининг биринчи куниданоқ бир қатор жиддий қийинчиликларга дуч келди, жумладан: Сувайш каналининг ёпилиши туфайли транзит навигациясининг тўхтатилиши, ишсизлик, Миллий фронт сафларида бирликнинг йўқлиги. Инглизлар томонидан ваъда қилинган ёрдам ўрнига 12 миллион фунт стерлинг. ЙХДР атиги 2,7 миллионни олди. Ижтимоий тарқоқликни, қашшоқликни бартараф этиш, шунингдек, мамлакатни тараққиётнинг янги босқичига олиб чиқиш янги ҳукумат ўз олдига қўйган асосий вазифалардан бўлди.
Янги давлатнинг мавжудлиги таҳдид остида эди, бунга Шимолий Яман республикачиларининг ўнг қаноти, Саудия Арабистони ва Уммоннинг консерватив режимлари ёрдам берди; Буюк Британия ва АҚШ ҳам минтақадаги манфаатларига таҳдид остида эканлигига ишонишди.
ЖЙХРнинг биринчи ҳукумати 1967-йил 1-декабрда тузилган ва 12 вазирдан иборат эди. Қаҳтон Муҳаммад ал-Шааби бир вақтнинг ўзида президент, бош вазир ва олий қўмондон бўлди. У ўзининг биринчи расмий мурожаатида “социалистик инқилоб” бошлангани, Шимолий Яманга нисбатан “ижобий бетарафлик” сиёсати, шунингдек, Фаластин ва Форс кўрфази мамлакатларидаги инқилобий ҳаракатларни қўллаб-қувватлаш ниятини эълон қилди.
1967-йил 30-ноябрдан 1969-йил 22-июнгача Қаҳтон Муҳаммад аш-Шааби мамлакат президенти бўлган. Кейин коллегиал Президент кенгаши ҳокимиятнинг олий органи бўлиб, унинг таркиби ўзгарди, аммо Салим Рубайя Али (Салмин) 1978-йил 26-июнгача унинг раиси бўлиб қолди.
1968-йил 19-мартдан 20-мартга ўтар кечаси Ҳусайн Усмон Ашшал бошчилигидаги армия ва полиция зобитлари тўнтаришга уриндилар. Армия бўлинмалари радиостанцияни эгаллаб олишди, Адан кўчаларини тўсиб қўйишди ва МФ сўл қанот вакилларининг катта гуруҳини, шу жумладан Бош раҳбариятнинг саккиз аъзосини ва озодлик курашининг бошқа бир қатор машҳур етакчиларини - жами 160 кишини ҳибсга олдилар. 20-март куни кечқурун мамлакат чегаралари ва портларини ёпган исёнчилар президентдан бошқа ҳукумат тузишни ва “мамлакатни коммунистик хавфдан қутқаришни” талаб қилди. 16 нафар ҳибсга олинган сўл етакчилар қамоқдан қочиб кетишди. Бир қатор армия бўлинмалари, касаба уюшмалари ва бошқа жамоат ташкилотлари исёнчиларга қарши чиқдилар. Бир қатор ҳудудларда ҳарбий лагерлар қуршаб олинди, исёнчиларни қўллаб-қувватлаган зобитлар қуролсизлантирилди. Бундай шароитда президент исёнчилар жазоланмаслигига ваъда бериб, ҳарбийларни казармага қайтишга таклиф қилди. Унинг таклифи қабул қилинди, ҳибсга олинганларнинг барчаси озод қилинди, сўлчиларнинг бир қисми ўз лавозимларига қайтди. АҚШнинг ЖЙХРдаги элчихонаси қотилликни уюштиришда иштирок этганлиги сабабли, АҚШ ҳарбий атташеси мамлакатдан чиқариб юборилди.
Мамлакатни беш кишидан иборат Президент кенгаши бошқарган: Кенгаш раиси Салим Рубайя Али, Бош вазир Муҳаммад Али Ҳайсам, МФ Бош котиби Абдул Фаттоҳ Исмоил, Мудофаа вазири Али Носир Муҳаммад ва Муҳаммад Солиҳ Авлақий. Миллий фронтнинг ўнг қанотидаги барча шахслар ўз лавозимларидан четлатилди. Бу ҳаракат “саломатлик ҳаракати” деб аталди. Тўғри кучлар пойтахтни эгаллаш учун ички ҳудудда жойлашган баъзи армия бўлинмаларини тўплашга ҳаракат қилишди, аммо муваффақияцизликка учради. Бир қатор юқори мартабали зобитлар чет элга қочиб кетишди. Мамлакат раҳбариятига МФнинг сўл қаноти келди.
1969-йил 27-ноябрда “Давлат секторини иқтисодий ташкил этиш ва давлат режалаштириш то’г’рисида”ги қонун қабул қилинди. Қонунга кўра, асосан хорижий капиталга тегишли бўлган кўплаб банклар ва корхоналар миллийлаштирилди. Давлат шифохоналари учун ун, буғдой, сариёғ, шакар, чой, сигареталар, автотранспорт воситалари, машинасозлик маҳсулотлари, дори-дармонларни харид қилишда давлат монополияси э’лон қилинди.
1970-йил 30-ноябрда Конституция қабул қилинди, Жанубий Яман Халқ Республикаси Яман Халқ Демократик Республикаси (ЙХДР) деб номланди. Қонун чиқарувчи ҳокимият 101 аъзодан иборат бўлган Олий халқ кенгаши қўлида тўпланиши назарда тутилган эди, улардан 86 нафари маҳаллий кенгашлар томонидан сайланган (улар орасида аёллар ҳам бўлиши керак), қолган 15 нафари касаба уюшмалари томонидан сайланган. Бироқ, 1968-йил март ойида бўлиб ўтган Миллий фронтнинг ИВ қурултойида қабул қилинган Халқ кенгашларининг тузилмаси ҳали амалиётга татбиқ этилмаган эди, шунинг учун муваққат Олий халқ кенгашининг 86 нафар аъзоси Миллий фронтнинг ўзи томонидан тайинланди. Миллий фронт “Баас” партияси ва Жанубий Яманнинг марксистик ташкилотларини қўллаб-қувватлади.
1970-йил 5-ноябрда аграр ислоҳот тўғрисидаги иккинчи қонун қабул қилинди. Шунингдек, ЙХДР ҳукумати давлат хизматчиларининг иш ҳақини қисқартирди, янги солиқларни жорий қилди, Адан порти эркин савдо зонаси бўлишни тўхтатди ва ҳукумат корхоналарни янада миллийлаштиришни амалга оширди.
МФ касаба уюшмаларини қўллаб-қувватлашга ҳаракат қилди. Мустақиллик эълон қилингандан сўнг, Адан касаба уюшмалари конгресси Бирлашган Яман ишчилар уюшмаси деб номланди ва шу билан нафақат Адан, балки бутун Жанубий Яман ишчилар синфининг бирлигини таъкидлади (1980-йилларнинг бошларида унинг сони 120 минг киши эди). Бироқ 80 мингга яқин ишчи Яманни иш излаб тарк этган, қолган 20 мингга яқини эса иш топа олмаган. Кўпгина ишчилар МФга қарши эдилар, чунки кўплаб яманликлар мустақилликка эришгандан сўнг ишсиз қолган эди.
1968-йил феврал ойида Яман аёллари бирлашган касаба уюшмаси тузилди. Яман аёллар федерацияси ҳам фаолият юритган. 1971—1972-йилларда яманликлар аёлларга зулмнинг рамзи сифатида рўмол кийишга қарши митинглар ўтказдилар (1972-йилда рўмол тақиқланган эди). Аёллар ташкилоти ажрашиш билан боғлиқ масалалар билан ҳам шуғулланган.
Яман социалистик ёшлар иттифоқи мавжуд бўлиб, унинг аъзоси 30 мингга яқин эди. Яман аёллари федерацияси, халқ мудофаа қўмиталари ташкилоти, Яман деҳқонлар демократик иттифоқи ҳам фаоллик кўрсатди.
Янги мафкура қийинчилик билан илдиз отди. Бир пайтлар Аданда нашр этилган газеталарнинг аксарияти мустақиллик эълон қилинганидан кейин ёпилди, уларнинг ўрнига янги инқилобий матбуот пайдо бўлди. Саводсизликнинг юқори даражаси туфайли радио аҳолининг асосий ахборот манбаига айланди. Молия етишмаслиги миллий телевидение ва кинога таъсир қилди, улар Миср маҳсулотлари билан алмаштирилди. Хусусан, деҳқон хўжаликлари мулкининг мусодара қилиниши, қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари билан хусусий савдо қилишнинг тўлиқ та’қиқланиши, моддий рағбатлантирилмаганлиги, нотўғри баҳо ва маркетинг сиёсати, мажбуран кооперативлар ташкил этилиши ва айримларида қўпол бошқарув катта зарар келтирди.
Миллий фронтнинг 1972-йилда бўлиб ўтган В қурултойида СССР модели бўйича ривожланиш йўлидан боришга қарор қилинди. Миллий фронт (1975-йил 11—13-октабрда бўлиб ўтган бирлашма қурултойида Баас ва Жанубий Яман Халқ Демократик Иттифоқи билан бирлашгандан сўнг) Бирлашган Сиёсий Ташкилоти Миллий фронти (БСТМФ) номи билан машҳур бўлди. Мамлакат раҳбари Салим Рубайя Алининг саъй-ҳаракатлари туфайли Саудия Арабистони ва Шимолий Яман билан алоқаларни ўрнатишга муваффақ бўлди. ЙХДРнинг араб дунёсидаги энг яқин иттифоқчилари Сурия, Ливия, Жазоир ва Фаластин Озодлик Ташкилоти эди. ЙАР билан кўплаб чегара тўқнашувлари содир бўлиб, урушларга айланган (масалан, 1972, 1978, 1979, 1980, 1985 ва 1987-йилларда).
Мамлакат социалистик моделга мувофиқ фаол ислоҳ қилинди. 1973-йилга келиб, мамлакатда мактаблар сони 1968-йилга нисбатан икки баравар кўпайди. 1980-йилда ЙХДРда 236,2 минг киши, 1985-йилда 305,7 минг киши ўқиди, мактаблар сони 924 тадан 1036 тага кўпайди. Республика армияси сафларида сиёсий та’лимга катта э’тибор берилди. СССР, социалистик мамлакатлар ва Хитой Халқ Республикаси иқтисодиётни қуриш ва ривожлантириш, фойдали қазилмалар конларини очиш, ЙХДР армиясини модернизация қилиш, кадрлар тайёрлаш ва тайёрлашда ёрдам берди.
1978-йил 23-июнда ЙАР президенти ал-Ҳошимий билан боғлангандан сўнг Салим Рубайя Али ундан шахсий вакилини махфий хабар билан қабул қилишни сўради. Элчи ЙАР Президентининг кабинетига кириб, портфелни очганда, портлаш содир бўлди. Портфел портлаши элчини ўлдирди ва президентни ўлик даражада яралади. Эҳтимол, Салим Рубайя Али икки Яман ўртасида уруш қўзғатмоқчи бўлган, ЙХДР армиясини қон тўкмоқчи бўлган ва шахсий диктатура режимини ўрнатиш, ОПОНФ раҳбариятини таъқиб қилиш ва кейин араб консерватив режимлари воситачилигида ЙАР билан келишувга ўтиш; Биринчи навбатда ЙХДРни ҳам, ЙАРни ҳам заифлаштиришдан манфаатдор Саудия Арабистони эди.
ЙАР ЙХДР билан алоқаларини узди ва қуролли кучларини терроризм ва босқинчиликда айблаб, шай ҳолатга келтирди.
25-июн куни Салим Рубайя Али ОПОНФ Марказий Қўмитасининг фавқулодда йиғилишида қатнашишдан бош тортди. Улар ундан “ОПОНФ ва ҳукумат сиёсатига тўғри келмайдиган хатти-ҳаракатлари ҳақида” тушунтириш беришини кутишган ва истеъфога чиқиш тўғрисида ариза беришган. Салим Рубайя Али ва унинг икки шериги эртаси куни қатл этилди.
Иқтисодиёти
Мустамлакачилик ЖЙХРни ривожланмаган иқтисодиёт билан қолдирди. 1965-йилда ялпи ички маҳсулотнинг 5% дан камроғи миллий саноатда, 10% дан камроғи қишлоқ хўжалигида яратилган. Аҳоли жон бошига ялпи ички маҳсулот ҳажми бўйича мамлакат араб дунёсида охирги ўринлардан бирини эгаллаган. 1968/69 молия йилида ЖЙХР бюджет тақчиллиги 3,8 миллион долларни ташкил этди. Инглизлар томонидан ваъда қилинган 12 миллион фунт стерлинглик ёрдам ўрнига, ЖЙХР атиги 2,7 миллионни олди.
Миллий фронтнинг 1972-йилда бўлиб ўтган В қурултойида СССР модели бўйича ривожланиш йўлидан боришга қарор қилинди.
1979-йилда СССР билан Дўстлик ва ҳамкорлик шартномаси тузилди, ЙХДР ЎИЙКда кузатувчи мақомини олди.
1980-йилларнинг бошларида ичимлик сувининг етишмаслиги юқори даражада бартараф этилди. Агар 1980-йилда аҳоли 29,8 миллион м³ сув олган бўлса, 1984-йилда бу кўрсаткич аллақачон 42,6 миллион м³ ни ташкил этди. Хусусан, 1985-йилга келиб, Катта Адан учун тўлиқ сув таъминоти тизимини яратиш тугалланди.
Қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари ҳажми 1980-йилдан 1984-йилгача 28 миллиондан 46,4 миллион динорга, яъни 65,7 фоизга ошди. Тухум етиштириш 3 баробардан ортиқ, парранда етиштириш 4 баробар ошди.
Адабиётлар
- Валькова Л. В., Котлов Л. Н. Южный Йемен. М., 1973.
- Александров И. А. Народная Демократическая Республика Йемен. М., 1976.
- Густерин П. В. Йеменская Республика и её города. М.: Международные отношения, 2006.
- Гуськов А. C. Национальный фронт Демократического Йемена 1963—1975 гг. М.: Наука, 1979.
- Гуськов А. С. Демократический Йемен: 20 лет революции. М., 1983.
- Наумкин В. В. Национальный фронт в борьбе за независимость Южного Йемена и национальную демократию 1963—1969. М.: Наука, 1980.
- Наумкин В. В. «Красные волки» Йемена. Национальный фронт в революции. М., 2003.
- Русский перевод (телесериал) События первых 4 серий этого российского сериала, снятого по роману А. Константинова, происходят в НДРЙ в период противостояния Али Насера и Абдель Фаттаха и попытки переворота.
- Ҳаллидай Ф. Арабиа wитҳоут Султанс. Ҳамммондсwортҳ, Миддлесех, Энгланд, 1974.
Манбалар
Изоҳ
Изоҳ
- ↑ Норасмий равишда мамлакат 1970-йилдан кейин Жанубий Яман деб аталган.
- ↑ У Ҳазрамавт, ҳудудий жиҳатдан деярли "Жанубий Яман" билан мос келади.
- ↑ Шимолий исёнчиларнинг бошлиғи Яҳё бин Муҳаммад Ҳамид-ад-Дин бир вақтнинг ўзида Лондон конвенсияси тан олинмаганлигини ва инглизлар ҳам, турклар ҳам Яманда хўжайин эмаслигини э’лон қилди.