Jidda sahifasining manbasini koʻrish

== Tarixi ==
[[Fayl:Jeddah-1938.jpeg|thumb|1938-yil Jidda]]

=== Islomdan oldin ===
Bu hududdagi dastlabki faoliyat izlari [[Wadi Briman]]da ({{Lang|ar|وادي بريمان}} qazilgan baʼzi Samudiy yozuvlari bilan guvohlik beradi), shaharning sharqida va [[Wadi Boweb]] ({{Lang|ar|وادي بويب}}), shaharning shimoli-gʻarbiy qismida topilgan. Jidda shahridan topilgan eng qadimgi [[Mashrabiya]] islomdan oldingi davrga tegishli.

Eski shaharda olib borilgan qazishmalar Jiddaga Yamanning Qudaʼa qabilasi ({{Lang-ar|بني قضاعة}}) tomonidan baliq ovlash maskani sifatida asos solingan deb talqin qilingan, bu qabila eramizdan avvalgi 115-yilda Yamandagi Marib toʻgʻoni qulagandan soʻng Makkaga joylashish uchun markaziy [[Yaman]]ni tark etgan<ref>{{Veb manbasi |url=http://www.okaz.com.sa/okaz/osf/20060510/Con2006051016179.htm |sarlavha=صحيفة عكاظ - جدة اليوم.. والعم وهيب |nashriyot=Okaz.com.sa |qaralgan sana=2011-04-17 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20160303234958/http://www.okaz.com.sa/okaz/osf/20060510/Con2006051016179.htm |arxivsana=2016-03-03}}</ref>.

=== Xalifaliklar davrida ===
Jidda birinchi marta milodiy 647-yilda, uchinchi musulmon [[Xalifalik|xalifasi]] [[Usmon ibn Affon]] uni Makkaning janubi-gʻarbiy qismidagi Al Shoayb porti oʻrniga Makka portiga aylantirgandan soʻng mashhurlikka erishdi<ref>{{Veb manbasi |muallif=alalamonline |sarlavha=Alamlam Online |url=http://www.alalamonline.net/%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B9_%D8%A8%D9%88%D8%B1%D8%AA%D9%88_%D8%B4%D8%B9%D9%8A%D8%A8%D8%A9_%D8%A8%D9%85%D9%83%D9%87_%D9%8A%D8%AA%D9%83%D9%84%D9%81_%D9%85%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%B1%D9%8A_%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%B1.html |nashriyot=alalamonline.net |sana=2010-03-10 |qaralgan sana=2013-08-13 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20131029201031/http://www.alalamonline.net/%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B9_%D8%A8%D9%88%D8%B1%D8%AA%D9%88_%D8%B4%D8%B9%D9%8A%D8%A8%D8%A9_%D8%A8%D9%85%D9%83%D9%87_%D9%8A%D8%AA%D9%83%D9%84%D9%81_%D9%85%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%B1%D9%8A_%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%B1.html |arxivsana=2013-10-29}}</ref>.

[[Damashq xalifaligi|Umaviylar]] butun [[Rashidun xalifaligi|Rashidun xalifaligini,]] shu jumladan [[Hijoz]]ni meros qilib oldilar va 661-yildan 750-yilgacha hukmronlik qildilar. 702-yilda Jidda qisqa muddatga Axum qirolligi qaroqchilari tomonidan bosib olindi<ref>{{Kitob manbasi |last=Cooper |first=Tom |title=Wings over Ogaden |publisher=Helion and Company |page=5 |url=https://books.google.com/books?id=XUbdCQAAQBAJ&q=axum+jeddah&pg=PA5 |accessdate=16 February 2016 |isbn=9781909982383 |date=2015-04-19}}</ref>. Biroq, Jidda [[Haj]] uchun dengiz orqali sayohat qiluvchi baliqchilar va ziyoratchilarga xizmat koʻrsatadigan asosiy fuqarolik bandargohi boʻlib qoldi. Muqaddas zaminning faxriy noibi Makka sharifligi ham Islom xalifaligi davrida birinchi marta tayinlangan. Jidda tarixiy Hijoz viloyatining asosiy shahri va Makkaga Haj ziyoratini ado etish uchun dengiz orqali kelgan ziyoratchilar uchun tarixiy port sifatida tashkil etilgan.

=== Usmonli imperiyasi ===
1517-yilda [[Usmoniylar davlati|Usmonli turklari]] Misr va Suriyadagi Mamluk sultonligini [[Salim I Yovuz|Salim I]] davrida bosib oldilar<ref name="History of Arabia">[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/31568/history-of-Arabia „History of Arabia.“] Britannica.com.</ref>.

Usmonlilar 1525-yilda Jidda qamalida (1517) Lopo Soares de Albergariyaning Armadasidan shaharni himoya qilgandan soʻng, Jiddaning zaif devorlarini tikladilar. Yangi tosh [[devor]] oltita qoʻriqchi minorasi va oltita shahar darvozasini oʻz ichiga olgan. Ular Portugaliya hujumidan himoyalanish uchun qurilgan. Oltita darvozadan Makka darvozasi sharqiy darvoza, portga qaragan [[Magʻrib|Al-Magʻariba]] darvozasi esa gʻarbiy darvoza edi. Sharif darvozasi janubga qaragan. Boshqa eshiklar Al-Bunt darvozasi, Shom darvozasi (shuningdek, Al-Sharaf darvozasi deb ataladi) va [[Madina (shahar)|Madina]] darvozasi shimolga qaragan edi<ref>[https://web.archive.org/web/20070927103812/http://www.asiarooms.com/travel-guide/saudi-arabia/jeddah/jeddah-sightseeing/makkah-gate-in-jeddah.html Makkah Gate in Jeddah.]</ref>. Turklar, shuningdek , Jidda kazarmasini hamda shahar askarlari uchun kichik qal’a qurdilar. <nowiki>XIX</nowiki> asrda bu yettita darvoza toʻrtta minorali toʻrtta ulkan darvozaga qisqartirildi. Bu ulkan darvozalar shimolda Shom darvozasi, sharqda Makka darvozasi, janubda Sharif darvozasi va dengiz boʻyidagi Al-Magʻariba darvozasi edi.

Jidda toʻgʻridan-toʻgʻri Usmonli Eyaletiga aylandi, Sharif Barakat II boshchiligidagi qolgan [[Hijoz]] esa 1517-yilda Jidda qamal qilinganidan 8 yil oʻtgach, Usmonli imperiyasining vassal davlatiga aylandi, Portugaliya 1541-yilda ikkinchi marta hujum qilishga urindi, ammo qaytarildi .

Qadimgi shaharda bugungi kunda ham shahar devorining qismlari saqlanib qolgan. Portugaliyaliklar shahardan quvilgan boʻlsalar ham, [[Hind okeani]]dagi flotlar ularga rahm-shafqat qildilar. Buni Diu jangi tasdiqlaydi. Portugal askarlari qabristonini bugungi kunda ham eski shahar ichida topish mumkin va u nasroniy qabrlari joylashgan joy deb ataladi<ref>{{Veb manbasi |muallif=صحيفة عكاظ |url=http://www.okaz.com.sa/new/Issues/20110605/Con20110605424473.htm |sarlavha=صحيفة عكاظ - مقبرة النصارى |nashriyot=Okaz.com.sa |sana=2012-06-05 |qaralgan sana=2013-03-26 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20130429103135/http://www.okaz.com.sa/new/Issues/20110605/Con20110605424473.htm |arxivsana=2013-04-29}}</ref>.

1858-yil 15-iyunda Britaniyaning [[Qizil dengiz]]dagi siyosatiga munosabat sifatida sobiq politsiya boshligʻi tomonidan qoʻzgʻatilgan deb taxmin qilingan shahardagi tartibsizliklar 25 nasroniyning, jumladan, Britaniya va Fransiya konsullari, ularning oila aʼzolari va boy yunon savdogarlarining qirgʻin qilinishiga olib keldi<ref>{{Kitob manbasi |last=Caudill |first=Mark A. |title=Twilight in the kingdom: understanding the Saudis |url=https://archive.org/details/twilightinkingdo0000caud |date=2006 |publisher=Praeger Security International |location=Westport, Conn. |isbn=9780275992521 |page=[https://archive.org/details/twilightinkingdo0000caud/page/133 133]}}</ref>. Britaniya qiruvchi kemasi HMS Portda langar qoʻygan HMS qasos sifatida shaharni ikki kun davomida bombardimon qilishdi<ref>{{Kitob manbasi |last=Bosworth |first=C. Edmund |title=Historic cities of the Islamic world |date=2007 |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=9789004153882 |page=223 |url=https://books.google.com/books?id=UB4uSVt3ulUC |accessdate=6 August 2015}}</ref>.

=== Birinchi Saudiya davlati va Usmonli-Saudiya urushi ===
1802-yilda Nejdi kuchlari Makkani ham, Jiddani ham Usmonlilardan tortib oldilar. Sharif Gʻolib afandi bu haqda [[Sulton]] [[Mahmud II]] ga xabar bergach, Sulton [[Misr]] noibi [[Muhammad Ali (Misr)|Muhammad Ali Poshoga]] shaharni qaytarib olishni buyuradi. Muhammad Ali 1813-yilda Jidda jangida shaharni muvaffaqiyatli qaytarib oldi.

=== Birinchi jahon urushi va Hoshimiylar qirolligi ===
[[Fayl:Painting_of_Mohammed_Abu_Zenada.jpg|left|thumb| Muhammad Abu Zenada, Jidda boshliqlaridan biri va 1925-yilda [[Abdulaziz ibn Abdurahmon as-Saud|qirol Abdulaziz ibn Saudga]] taslim boʻlish paytida Sharifning maslahatchisi lavozimida]]
[[Birinchi jahon urushi]] paytida Sharif [[Husayn bin Ali (Makka sharifi)|Husayn bin Ali]] Usmonli turklaridan mustaqillikka erishish va [[Suriya]]dagi [[Halab|Aleppodan]] [[Yaman]]dagi [[Adan (shahar)|Adengacha]] boʻlgan yagona [[Arablar|arab]] davlatini tuzishga intilib, [[Usmoniylar davlati|Usmonli imperiyasiga]] qarshi qoʻzgʻolon eʼlon qildi.

Qirol Husayn [[Hijoz Qirolligi|Hijoz qirolligini]] eʼlon qildi. Keyinchalik Husayn [[Najd]] sultoni [[Abdulaziz ibn Abdurahmon as-Saud|Ibn Saud]] bilan urushda qatnashdi. 1924-yil dekabrida [[Makka]] qulagandan keyin Husayn taxtdan voz kechdi va uning oʻgʻli Ali bin Husayn yangi qirol boʻldi.

=== Saudiya Arabistoni Qirolligi ===
[[Fayl:IbnSaudInJeddah.jpg|thumb| [[Abdulaziz ibn Abdurahmon as-Saud|Qirol Abdulaziz]] 1925 yilda Jiddaga kirgan kuni Abdulloh Ali Reda bilan birga oʻtirgan.]]
Bir necha oy oʻtgach, urugʻi markaziy [[Najd]] viloyatida boʻlgan [[Abdulaziz ibn Abdurahmon as-Saud|Ibn Saud]] Ikkinchi Jidda jangidan keyin jiddanliklar bilan kelishuv orqali [[Madina (shahar)|Madina]] va Jiddani zabt etdi. U [[Bagʻdod]]ga qochib ketgan Ali bin Husaynni taxtdan agʻdardi va oxir-oqibat [[Iordaniya]]ning [[Amman]] shahrida joylashdi va u yerda uning avlodlari [[Hoshimiylar|Hoshimiy]] qirolligi tarkibiga kirdi.

1928-yildan 1932-yilgacha yangi Xuzam saroyi Jiddada qirol Abdul Azizning yangi qarorgohi sifatida qurilgan. Saroy eski devor bilan oʻralgan shaharning janubida joylashgan boʻlib, muhandis Mohammed bin Awad bin Laden nazorati ostida qurilgan. 1963-yildan keyin saroy qirollik mehmon uyi sifatida foydalanilgan; 1995-yildan buyon uning ichida viloyat arxeologiya va etnografiya muzeyi joylashgan<ref>Leaflet for Khuzam Palace Jeddah, Deputy Ministry of Antiquities & Museums</ref>.

Eski shaharning qolgan devorlari va darvozalari 1947-yilda buzib tashlangan. 1982-yilda sodir boʻlgan yongʻin Al-Balad deb nomlangan eski shahar markazidagi baʼzi qadimiy binolarni vayron qildi, ammo koʻp narsa hanuzgacha saqlanib qolgan. 1979-yilda eski okruglarni uyma-uy oʻrganish ishlari oʻtkazildi, bu esa 1000 ga yaqin anʼanaviy binolar mavjudligini koʻrsatdi, ammo katta tarixiy ahamiyatga ega boʻlgan inshootlar soni ancha kam edi. 1990-yilda Jidda tarixiy hududini saqlash boshqarmasi tashkil etildi<ref>The [https://web.archive.org/web/20080923204449/http://www.asiarooms.com/travel-guide/saudi-arabia/jeddah/jeddah-sightseeing/biet-nassif-in-jeddah.html Biet Nassif in Jeddah] at asiarooms.com</ref>.

Zamonaviy shahar oʻzining eski chegaralaridan tashqarida kengaydi. Qurilish hududi asosan Qizil dengiz qirgʻoqlari boʻylab shimolga kengayib, 1990-yillarda yangi aeroportga yetib bordi va taxminan {{Convert|27|km|0|abbr=on}} eski shahar markazidan Ob’hur daryosi tomon yoʻl oldi<ref>Maneval, Stefan.</ref>.

2021-yil oktyabr oyida [[Muhammad ibn Salmon|Muhammad bin Salmon]] boshchiligidagi Saudiya hukumati Jidda shahrining janubiy qismidagi mahallalarda keng koʻlamli buzish va koʻchirish rejasini boshladi, Saudiyaning Vision 2030 doirasida qayta jonlantirish loyihasi boʻlgan Jidda Markaziy loyihasiga yoʻl ochish ishlari boshlandi<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.npr.org/2022/09/13/1121317025/saudi-arabia-demolition-jeddah |sarlavha=Saudi Arabia is razing whole neighborhoods to make way for tourism and wealth |muallif=Tanis, Fatma |ish=NPR |sana=September 13, 2022 |qaralgan sana=January 27, 2023}}</ref>. Buzilishlar 60 dan ortiq mahalladagi 558 ming kishiga zarar yetkazdi. Xalqaro Amnistiya rasmiy hujjatlar orqali aholining baʼzilari koʻchirilish haqida atigi 24 soat oldin, boshqalari esa 1-6 hafta ichida xabardor qilinganligini tasdiqladi. Baʼzi hollarda binolarga „evakuatsiya qiling“ deb yozilgan, davlat ommaviy axborot vositalari va bilbordlarda buzish haqida boshqalarga xabar berishgan<ref name="AI-22-06-2022">{{Veb manbasi |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2022/06/saudi-arabia-mass-demolitions-and-forced-evictions-marred-by-violations-and-discrimination/ |sarlavha=Saudi Arabia: Mass Demolitions And Forced Evictions Marred By Violations And Discrimination |qaralgan sana=22 June 2022 |nashriyot=Amnesty International |sana=22 June 2022}}</ref>. Saudiya davlat matbuotining taʼkidlashicha, jabrlangan mahallalarning aksariyati „kasalliklar, jinoyatlar, giyohvand moddalar va oʻgʻirliklar bilan toʻla“ va asosan [[Noqonuniy migratsiya|hujjatsiz muhojirlar]] yashardi<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.youtube.com/watch?v=vBn55fx6Zrs |sarlavha=Saudi Arabia... Continuing development of "Jeddah" slums |qaralgan sana=23 January 2022}}</ref>. 2022-yil yanvar oyida Saudiya Arabistoni hukumati koʻchirilganlarning 47 foizini tashkil etgan kompensatsiya sxemasini eʼlon qildi<ref>{{Veb manbasi |url=https://saudigazette.com.sa/article/616529/SAUDI-ARABIA/Free-housing-among-services-for-citizens-whose-properties-being-razed-in-Jeddah-over-68000-services-rendered |sarlavha=Free housing among services for citizens whose properties being razed in Jeddah; over 68,000 services rendered |qaralgan sana=31 January 2022 |ish=Saudi Gazette |sana=31 January 2022}}</ref>.