Ziyosfera

Jinnidaryo


Жиннидарё[1] — Қашқадарё вилояти Китоб туманидаги дарё, Қашқадарёнинг чап ирмоғи ҳисобланиб, бошланишида Зўғатасой деб ҳам номланади.

Жиннидарё
Жиндидарё
Китаб давлат қо'риқхонаси
Китаб давлат қо'риқхонаси
Тавсиф
Узунлиги 57
Майдони 367 км²
Дарёлар ҳавзаси 367 км²
Сув сарфи 1,35 м³/с
Бошланиши
 · Баландлиги 2 500 метр м
Жойлашуви
Давлат Ўзбекистон
Минтақа Қашқадарё вилояти
Туман Китоб тумани

Китоб давлат геология қўриқхонаси Жиннидарёнинг чап қирғоғида жойлашган[2].

Тузилиши

Зарафшон ва Ҳисор тоғ тизмаларини туташтирувчи Шертоғнинг ғарбий ён бағирлари (2500 м)дан оқиб тушувчи 100 дан ортиқ ирмоқнинг қўшилишидан ҳосил бўлади. У умумий ғарбий йўналишда, юқори оқимларда шимолга сезиларли қиялик билан, ўртача — жанубга томон эса бир оз қиялик билан оқади. Қуйи оқимларда канал жойларда меандерлар ҳосил қилади. Умумий узунлиги 57 км ни, дарё ҳавзасининг майдони эса 367 км².

Жиннидарё Қашқадарёнинг биринчи чап ирмоғи ҳисобланади. Унинг сув йиғиш майдони бошқа ирмоқларга қараганда сезиларли даражада паст. Қашқадарёга яна Оқсув, Танхоз, Ғузор, Яккабоғ ирмоқларининг суви ҳам келиб қуйилади.

Жиннидарё қор, ёмғир ва булоқ сувларидан тўйинадиган дарёлар гуруҳига киради[3].

Сув сарфи

Ўртача йиллик сув сарфи 1,35 м³/сек (Жовуз қишлоғи яқинида) ни ташкил этади. Энг юқори сув сарфи асосан апрел ойига (мавсумий қорлар эриб, ёмғир кўп ёққанлиги учун), энг паст сув сарфи эса ёзнинг охири ва кузнинг бошига тўғри келади. Бу вақтда Қашқадарёда йиллик оқимнинг 64% и, Жиннидарёда эса 68.3% и оқиб ўтади. Июл-сентябр ойларида эса Қашқадарёда сув оқими 11.7%, Жиннидарёда эса атиги 4.4.% ни ташкил этади. Йиллик оқимининг 56% баҳорги сув даври (март— июн)да оқиб ўтади.

Сув энг кўп бўладиган ой — апрелдаги ўртача сув сарфи 3,30 м³/сек га етади. Қашқадарёда ўртача кўп йиллик сув сарфи Варзанги қишлоғи яқинида 5.46 м³/сек, Жиннидарёнинг сув сарфи Панландара қишлоғи атрофида 1.50 м³/сек ни ташкил этади. Жала ёққан пайтларда Жиннидарёдан сел келади, бу вақтда сув сарфи секундига 46,2м³ гача ортади[4].

Дарёнинг Қашқадарёга қуйилишидан олдинги кенглиги 2,0 метрни; чуқурлиги эса 30 см ни ташкил этади. Остки қисми тош ётқизиқларидан таркиб топган. Бешкалтак аҳоли пункти яқинида Қашқадарёнинг чап қисмидан унга қуйилади.

Қашқадарёнинг бошланиш қисмида жойлашган Сумсар ва Шертоғ тизмалари Оқсув ва Жиндарё водийларини бир-биридан ажратиб туради[5].

Ихтиофаунаси

Жиннидарё ва унга қуйиладиган сойларнинг Китоб қўриқхонаси ҳудудидан оқиб ўтадиган қисмида кўп миқдорда Фарғона маринкаси (Шизотҳорах интермедиус), шохли чўғли (Ноэмачеилус мелаптерурус) ва йўл-йўл чўғли (Албурноидес таэниатус) озроқ миқдорда учрайди[3].

Аҳоли пунктлари

Жиндидарёда бўйларида бир қанча кичик аҳоли пунктлари жойлашган, жумладан: Мусабозор, Жавуз, Сумак, Ашкан, Тошқишлоқ, Туил, Катлас, Абиханда, Ишкоб, Мугул, Ваткана, Афтабрай, Янгиқишлоқ, Дўнгқишлоқ, Дейишқон кабилар. Соҳил бўйида боғ ва узумзор майдонлар мавжуд.

Манбалар

  1. ↑ „Туризм в Узбекистане — Водные артерии Узбекистана“. www.ориэнт-траcкинг.cом. 2020-йил 5-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 5-декабр.
  2. ↑ Ископаемые следы жизни на территории Средней Азии (путеводитель экскурсии Всесоюзного семинара). Душанбе: Дониш, 1987 — 35-бет. 
  3. ↑ 3,0 3,1 „Заповедники Средней Азии и Казахстана (под общей редакцией Р. В. Ященко)“, Охраняемые природные территории Средней Азии и Казахстана. Выпуск 1. Алматы: Тетис, 2006 — 317-бет. ИСБН 9965-9822-3-6. 
  4. ↑ Файл:Натионал Энcйcлопедиа оф Узбекистан лого.пнг „Жиннидарё“, Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (Ж-ҳарфи). Тошкент: „Ўзбекистон миллий энсиклопедияси“ Давлат илмий нашриёти, 2000–2006-йиллар.
  5. ↑ П.Баратов; М.Маматқулов; А.Рафиқов. О'рта Осиё табиий географияси. Тошкент: О'қитувчи нашриёти, 2002-йил — 399-400-бет. ИСБН 5-645-03879-7. 

Адабиётлар

„Жиннидарё“, Файл:Натионал Энcйcлопедиа оф Узбекистан лого.пнг Ўзбекистон миллий энсиклопедияси: 3-жилд (Гидрофилия — Зебралар). Тошкент: „Ўзбекистон миллий энсиклопедияси“ Давлат илмий нашриёти, 2002 — 704-бет.  

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Jinnidaryo" dan olindi